जोगाउँदै कर्णालीका भाका

कृष्णप्रसाद गौतम

सुर्खेत — गलीमा लाउने गली ठुमरा कानैमा लाउने सुनको भमरा पाउमा लाउने पाउजु बजाउँदै शिरफूल लाएर सिउँदो सजाउँदै उडी गई पुतला नबोली गैगै मायाजालमा...

६ वर्षअघि तिलक परियारले गाएको यो सिंगारु गीतले मध्यपश्चिम क्षेत्रमा राम्रै श्रोता पायो । उनको लोकप्रियता पनि बढ्यो । त्यसबेला सातामा चार वटासम्म कन्सर्ट भ्याउँथे । यसबाट हौसिएका उनले त्यसपछि ‘रिम्ना दोभान’ झयाउरे गीत र ‘तोरी हरियो’ टप्पा गीत ल्याए । यी दुई गीत पनि पश्चिम पहाडमा लोकप्रिय बने । अहिले उनको परिचय नै लोपोन्मुख भाका जोगाउने सर्जकको रूपमा स्थापित भएको छ ।

तिलकले अहिलेको कर्णाली प्रदेशमा लोप हुँदै गएका पुराना भाकालाई नयाँ शब्दमा ढालेर गीत गाउने गरेका छन् । उनले पैस्यारु गीत ‘बासमती चावल’ का साथै टप्पा भाका ‘क्या राम्री रैछौ’ र ‘सुन हजुर’ ल्याएका छन्, जुन सुर्खेत, दैलेख, रुकुम र सल्यानमा निकै रुचाइएका छन् । दुई वर्षअघि उनले गाएको यो टप्पा पनि पश्चिम क्षेत्रमा चल्यो :

Yamaha

सगालैको बारीमा तोरी हरियो
लाग्दैन बाँडुली माया मरियो...

लोकसंगीत आधुनिकीकरण भइरहेका बेला उनी पुराना लोकभाकाको संरक्षणमा किन लागे त ?
‘पश्चिम पहाडको पहिचान बोकेका टप्पा, सिंगारु, पैस्यारु लगायतका गीतलाई संरक्षण गर्न जरुरी छ,’ २९ वर्षे गायकले भने, ‘त्यसैले वर्षमा एउटा एल्बम लोपोन्मुख भाकाकै ल्याउने गरेको छु । पछिल्लो समय चाडपर्व र मेलामा बाहेक अन्त पुराना भाका सुन्न पाइँदैन ।’

‘दु:ख पाइछौ रे’ गीत हुँदै २०६५ मा लोकसंगीतमा प्रवेश गरेका तिलकले भावी सन्ततिका लागि समेत मौलिक पहिचानको जगेर्ना गर्नुपर्ने बताए । आफ्ना गीतले केही हदसम्म परम्परागत कला–संस्कृतिलाई जोगाउन मद्दत पुर्‍याएको उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७५ ०८:१३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आलुमा उन्नत प्रविधि

कृषकको पाना
व्यावसायिक तरकारी खेतीले जीवनस्तर फेरिंदै
आधुनिक प्रविधिले एक तिहाइ बढी उत्पादन, आम्दानी पनि बढ्यो
कृष्णप्रसाद गौतम

रिनी (जुम्ला) — पतारासी–७ रिनी गाउँकी फम्फा बुढा वर्षयता खेत जोत्न पावर ट्रेलर मात्रै होइन, आलु रोप्ने डयाम बनाउन र ग्रेडिङ गर्न मेसिनको प्रयोग गर्छिन् । यसरी आलु लगाउदा उनको उत्पादन पनि बढेको बताउँछिन् । उनी एक्ली भने होइनन् । रिनीका सबै किसानले आलु खेतीमा उन्नत प्रबिधि अपनाएका छन् ।

जुम्लाको पतारासी–७ रिनी गाउँमा आलु बारीमा गोडमेल गर्दै कृषक । तस्बिर : कृष्णप्रसाद

अधिकांशले उत्पादन एक तिहाई बढेको बताए । तीन रोपनीमा आलु र तरकारी खेती गर्दै आइरहेकी फम्फाले भनिन्, ‘उन्नत प्रविधिले उत्पादन मात्रै बढेको छैन, गुणस्तरमा पनि बृद्धि भएको छ । ’ खेतीमा उनी जैविक मल प्रयोग गर्छिन् ।

यसैगरि मष्टा तरकारी तथा फलफूल समूहका २३ सदस्यले पनि फम्फालाई पछ्याएका छन् । तिनीहरूले पनि आलु खेतीमा उन्नत प्रविधि अप्नाएका छन् । समूहकी अध्यक्षसमेत रहकी फम्फाले गुणस्तरीय जैविक मल पनि उत्पादन गर्छिन् । ‘आलु र ताजा तरकारी उत्पादनबाट वार्षिक पाँच लाखभन्दा बढी आम्दानी भएको छ,’ उनले भनिन्, ‘तरकारीकै आम्दानीले जुम्ला बसपार्क र उर्थु बजारमा घडेरी किन्न सफल भएकी छु ।’ परम्परागत विधिबाट खेती गर्दा मुस्किलले तीन लाख आम्दानी हुने गरेको उनको भनाइ छ । गाजर, मुला, काउलीलगायत तरकारी खेती गरिरहेकी उनले एक छोरालाई कर्णाली प्राविधिक शिक्षालयमा फरेस्ट्री र २ छोरीलाई जुम्ला सदरमुकामै प्लस टु पढाइरहेकी छन् ।

रिनी गाउँकै महादेव बीउ बैंक कृषक समूहकी अध्यक्ष सुवा खड्काले उन्नत प्रविधिले गुणस्तरीय तरकारी उत्पादनमा सहयोग पुगेको बताइन् । २८ सदस्यीय समूहले पीबीएस प्रविधिबाट बीउ उत्पादन गर्दै आइरहेको छ । ‘ठूला दाना तरकारीका लागि बिक्री गर्ने र अरू बीउ उत्पादनमा प्रयोग गर्ने गर्ने गरेका छौं,’ उनले भनिन्, ‘गाउँमै बीउ उत्पादन भएपछि खेतीमा सजिलो भएको छ ।’ उनले ५० क्विन्टल आलु र २५ क्विन्टल बीउ उत्पादन गरेको बताइन् । बीउ उत्पादन र तरकारीबाट तीन लाख ५० हजार आम्दानी गर्दै आइरहेको उनको भनाइ छ । उनका दुई छोरा जागिरे छन भने एक छोरा काठमाडौंमा कमर्स अध्ययन गरिरहेका छन् । तरकारी उत्पादनको कमाइबाट उर्थु बजारमा दुईवटा घर खरिद गरिएको उनी बताउँछिन् ।

कुन्थबाडा बीउ आलु उत्पादन समूहकी भदुरी बुढाले ५ रोपनीमा गरिएको तरकारी खेतीबाट वार्षिक चार लाख आम्दानी गरिरहेकी छन् । तरकारीको आम्दानीले घरको सबै खर्च धानेर दुई छोरा र एक छोरीलाई पढाउनसमेत पुगिरहेको उनी बताउँछिन् । उनका अनुसार वार्षिक २ लाख बढी रकम बचत भइरहेको छ । गत वर्ष समूह मार्फत २० क्विन्टल आलुको बीउ उत्पादन भएको अध्यक्ष बुढाको भनाइ छ । उनको समूहमा २५ कृषक आबद्ध छन् । आधुनिक प्रविधिबाट खेती गर्दा उत्पादन पनि एक तिहाइ बढेको किसानको भनाइ छ ।

उच्च मूल्य कृषिवस्तु विकास आयोजनाले कृषलाई ५० प्रतिशत र समूहलाई ८५ प्रतिशतका दरले विभिन्न अनुदान दिएपछि किसानले उन्नत प्रविधिबाट खेती गरिरहेका हुन् । आयोजनाले गाउँमा ५ सिँचाइ पोखरी निर्माण गरिएको जनाएको छ । रिनी गाउँमा करिब ४८ लाखको सामग्री आयोजना मार्फत प्रदान गरिएको आयोजना प्रमुख राजेन्द्रप्रसाद भारीले बताए । रिनीका सबै कृषक समूहको नेतृत्व महिलाले नै गरिरहेका छन् । घरमै व्यापारी किन्न आउने भएकाले बजारीकरणमा पनि समस्या नभएको कृषकको भनाइ छ ।

व्यापारी गाउँमै आए १८ रुपैयाँ र बजारमा आलु पुर्‍याए प्रतिकिलो २० रुपैयाँमा बिक्री गरिरहेको कृषक चटुकला बोहराले बताइन् । समूह मार्फत खुमल सेतो जातको आलुको बीउ गाउँमै उत्पादन भइरहेको छ । ‘परम्परागत विधिबाट खेती गर्दा बीउ खेर जाने, राम्ररी नउम्रने, आलु खन्दा चोट लाग्ने, गेडिङ नहुँदा गुणस्तरीय आलु नछुट्टिने गायतका समस्या थियो,’ उनले भनिन्, ‘आधुनिक प्रविधिबाट खेती सुरु भएपछि आम्दानी पनि दोब्बर वृद्धि हुन थालेको छ ।’

आयोजनाले तरकारी उत्पादनका लागि किसानलाई एक सय ४९ समूह मार्फत २९ करोड आठ लाख रकम अनुदान दिएको जनाएको छ । जसमा दुई हजार आठ सय ९५ महिला र एक हजार दुई सय ६७ पुरुष छन् । ‘उत्पादनदेखि बजारीकरणमा प्याकेज बनाएर सहयोग गरिएका छौं,’ भारीले भने,‘ आयोजना मार्फत चार हजार एक सय ६२ किसानलाई तरकारी खेतीमा सहयोग गरिएको छ ।’

प्रकाशित : श्रावण ६, २०७५ ०८:४३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT