किलामा कला

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — चित्रकलामा किलाको भूमिका के होला ? केवल इजेलमा क्यानभास अडयाउन, फ्रेमको चौकोस बनाउन वा सुन्दर क्यानभास भित्तामा टँग्याउन सहयोगी बन्न सक्छ ।

चित्रकला भन्नेबित्तिकै कुची र रंगको खेल नै सम्झिने गरिन्छ । तर ३४ वर्षीया कलाकार महिमा सिंह भने यति मात्र ठान्दिनन् । उनका लागि किला पनि कला प्रस्तुतिको एउटा माध्यम हो ।

महिमाले झन्डै नौ हजार फलामे किला क्यानभासमा ठोकेर आफ्नै बहिनी निमाको एउटा पोट्ेरट बनाएकी छन् । नौ हजार किलालाई उनले २०७२ मा गएको महाभूकम्पमा परी दिवंगत झन्डै नौ हजार जनासँग तुलाना गरेकी छन् । र, चित्रको शीर्षक राखेकी छन्, ‘नाइन थाउजेन्ड प्लस दे आर नट जस्ट नम्बर्स’ ।

‘जबसम्म कुनै घटना हामी आफंैमाथि पर्दैन । ती घटना समाचार मात्र हुन्छन् र मृत्यु हुने केवल संख्या हुन्छन् हाम्रा लागि,’ महिमाले भनिन्, ‘तर जब परिवार सदस्य पर्छन्, तब ती संख्या मात्रै रहन्नन् । मेरी बहिनी नबितेको भए, ती नौ हजार पनि केवल मेरो लागि संख्या हुन्थे । मलाई पनि मेरी बहिनी बितेपछि यो महसुस भयो ।’ उनले बहिनीको पोट्रेट बन्नुको कारण पनि खुलाइन् ।

Yamaha

महिमाका लागि कला भनेको अभिव्यक्तिको एउटा माध्यम हो । भित्री अनुभूतिहरूको प्रष्फुटन गर्ने थलो । कुनै समय महिला हिंसाजस्तो सामाजिक विषयवस्तुमाथि इन्स्टलेसन, पर्फमेन्स आर्ट गर्थिन्, उनी । तर भूकम्पमा बहिनी बितेको तीन महिनापछि बुवा पनि बिते । महिमाका लागि जिन्दगी उराठलाग्दो बन्यो ।

तर शोकलाई शक्तिमा बदल्दै उनले क्यानभासमा किला ठोक्न थालिन् । कलाकी विद्यार्थी महिमाले यसैमा नयाँ आर्ट फर्मको विकास गरिन् । नेल आर्ट अर्थात् किलाबाट कला सिर्जनातर्फ उनी लागिपरिन् । रंग र कुचीको विकल्पमा किलाबाटै पोट्रेट बनाउन थालिन् । नौ हजार किला ठोकिएको क्यानभासमा महिमाले भूकम्पमा परी त्यति नै संख्यामा दिवंगत भएकाको नाम पनि लेखेकी छन् ।



महिमाले २०७४ को विश्व नारी दिवसको दिन किला कलाको थालनी गरेकी थिइन् । महिना दिनअघि मात्रै उनले यो काम सकाइन् । ‘पहिलोचोटि बनाउन लागेकोले केही अप्ठेरो लागे पनि पछि सहज नै भयो,’ उनले भनिन्, ‘किला ठोक्न मात्रै एक महिना लाग्यो ।’ दिवंगतको नाम भने स्ट्रिकर बनाएर क्यानभासमा टाँसिन् । उनी अहिले भूकम्पमै ज्यान गुमाएकाहरूको फोटो खोज्दै पोट्रेट बनाउनमा व्यस्त छिन् । ‘यही वर्ष पोट्रेट प्रदर्शनी गर्ने सोचेको थिएँ, तर फोटो पाउनै गाह्रो,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म ३० पोट्रेट बनेको छ ।’ उनी यसपछि भने नेपालका आन्दोलनहरूमा दिवंगतको सम्झनामा किला शृखंलाअन्तर्गत नेल आर्ट बनाउने सोचमा छिन् ।

स्वयम्भू नागार्जुन गैह्री गाउँका १९ वर्षे सनिम केसी पनि कलामा पृथकता रुचाउँछन् । उनले पूर्वराजा वीरेन्द्र शाहलाई नेल आर्टमा उतारेका छन् । उनले भने क्यानभासमा किला मात्रै ठोकेनन्, अनुहारको आकार दिनको लागि कालो धागोको प्रयोग गरेका छन् ।

सात कक्षादेखि नै चित्र कोर्न थालेका सनिमले एक दिन फेसबुकमा रंगीन धागोले किलामा आकर्षक रूपमा ‘वेलकम’ लेखेको देखेपछि आफू पनि कस्सिए । मन्दिर जाने भनेर असनको गल्लीमा गएर किला र धागो लिन जान्थे रे । जसोतसो क्यानभास तयार पारे । किला ठोक्नु पनि गाह्रो काम थियो । त्यसमा धागोले मुखाकृति दिनु झन् गाह्रो ।

सनिमले भने, ‘कहिलेकाहीँ कुनै ठाउँमा बिग्रँदा दुई/तीन दिनको काम नै बिगार्नुपथ्र्याे । थोरै गर्न पनि धेरै समय लागेकोले नगर भन्ने धेरै थिए । तर काम रोकिनँ । पछि राजाको मुखाकृति देखिन थालेपछि तिनैले राम्रो गरेछौ, राम्रो गर्नु भन्न थाले ।’ सनिमले महादेव, दुर्गाका पोट्रेटदेखि मोडल नीति शाह, फुटबलर नेमार, मेस्सी, रोनाल्डो लगायतको पोट्रेटसमेत बनाएका छन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

संगीतमा छैन सहकार्य

सजना बराल

काठमाडौँ — नारायणगोपालले गाएको ‘एउटा मान्छेको मायाले कति...’ गीतको संगीत तयार पार्न दीपक जंगमलाई त्यो बेला हम्मेहम्मे परेको थियो ।

चाँदनी शाहका शब्दलाई आफूले बीसौं पटक अलगअलग लयमा प्रयोग गर्दै नारायणगोपाललाई सुनाएको दीपक सम्झन्छन् । ‘सकेसम्म गीतकार, संगीतकार, गायक र वाद्यवादक सबैबीच सहकार्य हुन्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘एकअर्काको सुझबुझ मिसाएर गीत तयार पाथ्र्यौं ।’

उनकै कुराबाट प्रस्ट हुन्छ, संगीत सिर्जनाको परम्परागत शैली सामूहिक पहलमा आधारित थियो । अहिले शैली फेरिएको छ । समूहभन्दा पनि एक्लैले सबैथोक ‘हयान्डल’ गर्ने चलन आएको छ । गीत लेख्ने, संगीत भर्ने, गाउने र एरेन्जमेन्टको कामसमेत एकै जनाले सम्हालेको हामी देख्छौं । सफ्टवेयरमै धुनहरू उपलब्ध भएपछि वाद्यवादकको जरुरी पर्न छोडेको छ । यसरी हेर्दा संगीतमा सहकार्य टुटदै गएको आभास हुन्छ ।

पछिल्लो पटक फिल्मी गीतमा खुब जमिरहेका राजनराज शिवाकोटीलाई नै हेरौं । उनी संलग्न ‘सुर्के थैली खै...’, ‘पूर्व(पश्चिम रेल...’, ‘चरी चट्ट परी...’, ‘कुटुमा कुटु...’ लगायत जति पनि चर्चित गीत छन्, सबैमा राजनकै शब्द, संगीत र गायन छ । उनले गायन र एरेन्जमेन्टमा भने अरूको सहयोग पनि लिएका छन् । ‘मलाई सुट हुने, मेरो प्याटर्न सुहाउँदो गीत भयो भने आफैं गाउँछु,’ राजनराजले भने, ‘मेरो स्वरमा सहज महसुस भएन भने मेरा कम्पोजिसन र रचना अरूलाई दिन्छु ।’

राजनराज आफूले अरूका शब्दमा पनि संगीत भर्दै आएको दाबी गर्छन् । आफ्नो कम्पोजिसनमा नवीन के भट्टराई, अनिल सिंह, सुगम पोखरेल, अञ्जु पन्त, रामकृष्ण ढकाल लगायत गायकगायिकाले आवाज दिएको उनले बताए । ‘संगीत भनेको सिक्ने प्रक्रिया हो,’ उनले भने, ‘यो कहिल्यै पूर्ण हुँदैन । आफूले गाएर, अरूलाई गाउन दिएर, आफैं लेखेर र लेख्न लगाएर सिक्छौं हामी ।’ अरूका शब्द बलिया नलागेको खण्डमा आफैंले लेख्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

राजनराज प्रतिनिधि संगीतकर्मी हुन् । पछिल्लो पुस्ताका म्युजिसियन आफूलाई एकै विधामा सीमित राखिरहेका छैनन् । युटयुबबाट परिचित भएकाहरू यस मामिलामा अझ अगाडि छन् । नितेशजंग कुँवर, तृष्णा गुरुङ, सज्जनराज वैद्य, बार्तिका राईलगायत गायकगायिकाहरू आफ्ना लागि प्राय: आफैं शब्द सिर्जना गरेर संगीत भर्दै गाउँछन् । संगीतमा ‘वान म्यान आर्मी’ शैली अपनाइन थालिएको छ ।

‘सबैथोक जान्नु त टयालेन्ट हो नि,’ गायिका तृष्णा गुरुङ भन्छिन्, ‘आफ्नो आइडिया अरूसँग म्याच नहुन सक्छ । मेरा शब्दको फिलिङ्स मैले नै बढी बुझ्न सक्छु । आफैंले लेखेर र संगीत भरेर गाउन सक्नु हाम्रा लागि प्लस प्वाइन्ट हो ।’ यसो गर्दा स्रष्टाले गीतलाई सबै कोणबाट केलाउन सक्नुपर्ने उनले बताइन् । त्यसो त उनलाई सहकार्य अझै ‘बेटर अप्सन’ हो भन्ने पनि लाग्छ । ‘अलगअलग आइडिया जोडिँदा झनै राम्रो परिणाम आउँछ,’ उनी भन्छिन्, ‘मैले अरूका गीत पनि गाएकी छु ।’

नेपालमा मात्र नभएर विदेशतिर पनि गायक/संगीतकारले आफैं शब्द रचेर गाउने गरेको देखिन्छ । एड सिरन, टेलर स्विफ्ट, सिया, एडल, केसालगायत गायकगायिकाले गीत लेखनमा पनि आफूलाई स्थापित गराएका छन् । उनीहरूमध्ये अधिकांशचाहिँ अर्को गीतकारसँग सहकार्य गरिरहेका हुन्छन् । जस्तै, ‘समवन लाइक यु...’ गीतमा एडल र गायक डान विल्सनको संयुक्त शब्द रचना छ । एड आफ्ना लागि जति गीत लेख्छन्, अरूका लागि पनि उत्तिकै लेखिदिन्छन् ।

र्‍याप सुपरस्टार मानिने ड्रेकलाई केहीअघि गीत लेखनमा अदृश्य लेखक प्रयोग गरेको आरोप लागेको थियो । उनी घोस्ट राइटरलाई गीत लेखाउँछन् भन्ने कुरा व्यापक बनेपछि ड्रेकले भनेका थिए, ‘संगीतमा सहकार्य गर्नु के अनौठो भयो ? यो त झनै राम्रो काम हो ।’

आधुनिकमा सहकार्य राम्रो
गीत भनेको शब्द, संगीत र गायनको त्रिवेणी भएकाले तीनवटा नदी एउटैले पार गर्दा गीत कमजोर बन्न सक्ने गीतकार राजेन्द्र थापा बताउँछन् । ‘लोकशैलीमा कम्पोजिसन र शब्द सँगसँगै हुने हुँदा संगीतकार स्वयंले लेख्नु स्वाभाविक हो,’ उनले भने, ‘तर, आधुनिक गीतमा तीन बेग्लाबेग्लै स्रष्टाको एक त्रिवेणी राम्रो हुन्छ । एक बेस्टले सबै गर्नुभन्दा तीन बेस्टले एक गर्नु राम्रो ।’

थापाले अम्बर गुरुङ र गोपाल योञ्जनहरूले पनि गीत लेख्दै गाउने गरेको बताए । उनका अनुसार यो पुरानै चलन हो । तर, पूर्वीय संगीत सभ्यतामा शब्द, संगीत र गायनलाई तीन अलग विधा मानिएकाले तीन अलग स्रष्टाको आआफ्नै विशेषता हाल्नु उचित हुने उनको तर्क छ । ‘तीन जना आआफैं हेडमास्टर हुन्,’ उनले भने, ‘एउटै स्रष्टा सबैतिरको हेडमास्टर हुँदा कुरा खलबलिन्छ ।’

संगीतकारले नै गीत लेख्दा उसको संगीतकार दिमाग बढी हाबी हुने थापाको बुझाइ छ । यसले गर्दा गीत कमजोर बन्न सक्ने बताए । ‘अचेल पारिश्रमिकको कारण पनि संगीतकार र गायक आफैंले गीत लेख्न थालेका हुन्,’ उनले भने, ‘यसो गर्दा गीतकारलाई दिने पारिश्रमिक बच्ने भयो नि ।’

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT