किलामा कला

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — चित्रकलामा किलाको भूमिका के होला ? केवल इजेलमा क्यानभास अडयाउन, फ्रेमको चौकोस बनाउन वा सुन्दर क्यानभास भित्तामा टँग्याउन सहयोगी बन्न सक्छ ।

चित्रकला भन्नेबित्तिकै कुची र रंगको खेल नै सम्झिने गरिन्छ । तर ३४ वर्षीया कलाकार महिमा सिंह भने यति मात्र ठान्दिनन् । उनका लागि किला पनि कला प्रस्तुतिको एउटा माध्यम हो ।

महिमाले झन्डै नौ हजार फलामे किला क्यानभासमा ठोकेर आफ्नै बहिनी निमाको एउटा पोट्ेरट बनाएकी छन् । नौ हजार किलालाई उनले २०७२ मा गएको महाभूकम्पमा परी दिवंगत झन्डै नौ हजार जनासँग तुलाना गरेकी छन् । र, चित्रको शीर्षक राखेकी छन्, ‘नाइन थाउजेन्ड प्लस दे आर नट जस्ट नम्बर्स’ ।

‘जबसम्म कुनै घटना हामी आफंैमाथि पर्दैन । ती घटना समाचार मात्र हुन्छन् र मृत्यु हुने केवल संख्या हुन्छन् हाम्रा लागि,’ महिमाले भनिन्, ‘तर जब परिवार सदस्य पर्छन्, तब ती संख्या मात्रै रहन्नन् । मेरी बहिनी नबितेको भए, ती नौ हजार पनि केवल मेरो लागि संख्या हुन्थे । मलाई पनि मेरी बहिनी बितेपछि यो महसुस भयो ।’ उनले बहिनीको पोट्रेट बन्नुको कारण पनि खुलाइन् ।

Yamaha

महिमाका लागि कला भनेको अभिव्यक्तिको एउटा माध्यम हो । भित्री अनुभूतिहरूको प्रष्फुटन गर्ने थलो । कुनै समय महिला हिंसाजस्तो सामाजिक विषयवस्तुमाथि इन्स्टलेसन, पर्फमेन्स आर्ट गर्थिन्, उनी । तर भूकम्पमा बहिनी बितेको तीन महिनापछि बुवा पनि बिते । महिमाका लागि जिन्दगी उराठलाग्दो बन्यो ।

तर शोकलाई शक्तिमा बदल्दै उनले क्यानभासमा किला ठोक्न थालिन् । कलाकी विद्यार्थी महिमाले यसैमा नयाँ आर्ट फर्मको विकास गरिन् । नेल आर्ट अर्थात् किलाबाट कला सिर्जनातर्फ उनी लागिपरिन् । रंग र कुचीको विकल्पमा किलाबाटै पोट्रेट बनाउन थालिन् । नौ हजार किला ठोकिएको क्यानभासमा महिमाले भूकम्पमा परी त्यति नै संख्यामा दिवंगत भएकाको नाम पनि लेखेकी छन् ।



महिमाले २०७४ को विश्व नारी दिवसको दिन किला कलाको थालनी गरेकी थिइन् । महिना दिनअघि मात्रै उनले यो काम सकाइन् । ‘पहिलोचोटि बनाउन लागेकोले केही अप्ठेरो लागे पनि पछि सहज नै भयो,’ उनले भनिन्, ‘किला ठोक्न मात्रै एक महिना लाग्यो ।’ दिवंगतको नाम भने स्ट्रिकर बनाएर क्यानभासमा टाँसिन् । उनी अहिले भूकम्पमै ज्यान गुमाएकाहरूको फोटो खोज्दै पोट्रेट बनाउनमा व्यस्त छिन् । ‘यही वर्ष पोट्रेट प्रदर्शनी गर्ने सोचेको थिएँ, तर फोटो पाउनै गाह्रो,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म ३० पोट्रेट बनेको छ ।’ उनी यसपछि भने नेपालका आन्दोलनहरूमा दिवंगतको सम्झनामा किला शृखंलाअन्तर्गत नेल आर्ट बनाउने सोचमा छिन् ।

स्वयम्भू नागार्जुन गैह्री गाउँका १९ वर्षे सनिम केसी पनि कलामा पृथकता रुचाउँछन् । उनले पूर्वराजा वीरेन्द्र शाहलाई नेल आर्टमा उतारेका छन् । उनले भने क्यानभासमा किला मात्रै ठोकेनन्, अनुहारको आकार दिनको लागि कालो धागोको प्रयोग गरेका छन् ।

सात कक्षादेखि नै चित्र कोर्न थालेका सनिमले एक दिन फेसबुकमा रंगीन धागोले किलामा आकर्षक रूपमा ‘वेलकम’ लेखेको देखेपछि आफू पनि कस्सिए । मन्दिर जाने भनेर असनको गल्लीमा गएर किला र धागो लिन जान्थे रे । जसोतसो क्यानभास तयार पारे । किला ठोक्नु पनि गाह्रो काम थियो । त्यसमा धागोले मुखाकृति दिनु झन् गाह्रो ।

सनिमले भने, ‘कहिलेकाहीँ कुनै ठाउँमा बिग्रँदा दुई/तीन दिनको काम नै बिगार्नुपथ्र्याे । थोरै गर्न पनि धेरै समय लागेकोले नगर भन्ने धेरै थिए । तर काम रोकिनँ । पछि राजाको मुखाकृति देखिन थालेपछि तिनैले राम्रो गरेछौ, राम्रो गर्नु भन्न थाले ।’ सनिमले महादेव, दुर्गाका पोट्रेटदेखि मोडल नीति शाह, फुटबलर नेमार, मेस्सी, रोनाल्डो लगायतको पोट्रेटसमेत बनाएका छन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

थिमिमा नाच्दै छन् भैरव

सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — सुरुमा उनीहरू बाजाको तालमा सुस्तरी नाच्दै थिए । जब रिदमले उचाइ लियो, पाँच जना भैरव (भैल:) को शारीरिक हाउभाउ बदलिँदै गयो । रौद्र रूपमा उनीहरू यसरी देखा परे, मानौं दर्शकहरू डराएर भागिहाल्छन् । तर, यति बेला थिमिमा भैरवलाई हेरेर रमाउनेहरूको भीड लागिरहेको छ ।

तर, यति बेला थिमिमा भैरवलाई हेरेर रमाउनेहरूको भीड लागिरहेको छ । यहाँको चर्चित लोकनाच ‘भैल:’ मा भैरव बन्नेहरू चाहिँ तन्नेरी छन् । ‘भैल: नाचमा अचम्मको शक्ति हुन्छ,’ संस्कृतिविद् प्रदीप जामन श्रेष्ठ भन्छन्, ‘नाच्नेहरूको इनर्जी त छँदै छ, दर्शकमा पनि शक्ति सञ्चार भको महसुस हुन्छ ।’


थिमिको नासननी (टोल/गल्ली) बाट मंगलबार रातिदेखि भैल: नाचको थालनी भएको छ । प्रदीपका अनुसार, भैल: नाच थिमिको मौलिक एवं पौराणिक महत्त्व बोकेको प्राचीन र परम्परागत नाच हो । गाईजात्राको भोलिपल्ट भाद्र कृष्ण द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म चार दिन मध्यपुर थिमिका टोलटोलमा यो नाच निकालिन्छ ।


यस वर्ष प्रजापती समुदायको थिमि भैल: प्याखँ समितिले नाचको आयोजना गरेको समितिका अध्यक्ष चन्द्रकृष्ण प्रजापतीले बताए । उनका अनुसार यो नाचमा दाग, भुस्या, पोङ्गा र मुआली जस्ता मौलिक नेवारी बाजाको तालमा भैरव बन्नेहरू नाच्दै नगर परिक्रमा गर्छन् ।


संस्कृतिविद् प्रदीपका अनुसार, यो नाच कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो भन्ने यकिन नभए पनि मल्लकाललाई थालनी विन्दु मानिन्छ ।


‘यो नाचसँग सम्बन्धित कथाले मल्लकालकै संकेत गर्छ,’ उनले सुनाए, ‘त्यो समय थिमि क्षेत्रका जनतालाई भूतप्रेत (खराब तत्त्व) ले अत्यधिक दु:ख दिइरहेको रहेछ । डरले गर्दा दिउँसोसमेत खेतमा काम गर्न नसक्ने भएपछि किसानहरू डराए । देशमा हाहाकार मच्चियो । जनताहरू दरबारमा राजा गुहार्न गए । राजाले तान्त्रिक, विद्वान्, शास्त्रज्ञहरूसँग छलफल गर्दा तान्त्रिक रूपमा भैरवनाथ जगाई क्रोधित मुद्रामा टोलटोलमा नाच निकालेर भूतप्रेतलाई लखेट्ने निर्णय भएछ । यही किंवदन्ती अहिलेसम्म प्रचलित छ ।’


प्रधान, श्रेष्ठ, प्रजापती लगायत थिमिका विभिन्न समुदायले पालैपालो यो नाच निकाल्ने परम्परा रहेको समितिका सचिव विकास प्रजापतीले बताए । जुन सुमदायको पालो आउँछ, त्यहीँबाट नाच निकालिन्छ । सिकाउनेमध्येका तान्त्रिक गुरु ८८ वर्षीय श्रीगोपाल प्रजापतीको अनुरोधमा यस पटक नासननीबाट नाच निकालेको उनले बताए ।


यो वर्ष विकासकै घरमा नाचको प्रशिक्षण भयो । पहिले थिमि राज्यका रूपमा छँदा कुनै पनि समुदायले यो नाच ननिकाले लायकु (दरबार) बाट हटक गर्ने चलन रहेको विकासले जनाए ।


भैरव नाच मल्लकालकै तान्त्रिक विधि आधारित लोकनृत्य रहेको समिति अध्यक्ष चन्द्रले बताए । उनका अनुसार, नाचमा न्हापा भैल:, ल्यू भैल:, न्हापा दागीँ, ल्यू दागीँ र ज्यापुङ गरी पाँच भैरव हुन्छन् । ज्यापुङलाई कुमारको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । भैल: नाचका अरू कलाकारसँग मखुन्डो हुन्छ तर ज्यापुङ मखुन्डोबिना नाच्छन् । नाच्ने क्रममा भैरव र कुमारी क्रोधित हुँदा ज्यापुङले देवगणलाई कपासको बियाँले हानी शान्त बनाउने गर्छन् ।


नाचका तान्त्रिक गुरु कृष्ण प्रजापतीका अनुसार, नाच सिकाउने क्रममा अन्य मानिस जानु हुँदैन, जुन घरमा सिकाएको हो, त्यो घरको घरमूली पुरुष र महिलाबाहेक । ‘घरमूलीले रातभरि नसुती भए पनि बत्ती निभ्न दिन हुन्न,’ उनले भने, ‘निभ्यो भने तन्त्र विद्यामा असर पर्ने विश्वास छ ।’ उनका अनुसार, नाच सिकिसकेपछि भैरवहरूलाई कोठामा पंक्तिबद्ध राखेर सुपारी, सात गेडा अक्षता र फूल रहेको कपडाको पोको दिइन्छ । त्यसपछि जिउँदो माछालाई आगोमा सेकाएर नचपाई निल्नुपर्छ ।


‘नाचको सबैभन्दा गाह्रो पक्ष भनेको सिंगो माछा खानु हो,’ उनले भने, ‘माछा जति ठूलो भए पनि नचपाई निल्नु पर्छ ।’ भैरव नाचको उल्लास शुक्रबार रातिसम्म रहनेछ ।

प्रकाशित : भाद्र १३, २०७५ ०९:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT