मुरलीमा के छ ?

सुनीता साखकर्मी

ललितपुर — शिरमा मयूरपङ्ख, गलामा हार, हातमा मुरली । गेरुवा वा पहेंलो वस्त्रमा सजिएका कलंकीका रिवाज रिजाल आइतबार पाटनमा भगवान कृष्णको बाल रूपमै भेटिए ।

पाँच वर्षे रिवाज बुवा रामकृष्णले भर्खरै किनिदिएको मुरलीका प्वालहरू खोज्दै सकीनसकी औंलाले छोपेर बजाउने कोसिस गर्दै थिए । मुरली समातेको नमिलेपछि उनकी आमाले मिलाइदिँदै भनिन्, ‘ठाडो हैन, तेर्सो समात न ।’

कृष्ण जन्माष्टमीको अवसरमा आइतबार पाटनको कृष्ण मन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको भीड लागेको थियो । साथै छोराछोरीलाई नै गेरुवा वा पहेंलो वस्त्र लगाइदिएर कृष्णको भेषमा सजाएर ल्याउनेहरू टन्नै थिए । रामकृष्णले पनि रिवाजलाई मुरली किनिदिएका थिए ।

Yamaha

‘कृष्णको महिमा ठूलो छ । कृष्णले पनि मुरली बजाएर सबैलाई मोहित गरेका थिए रे,’ बुवा रामकृष्णले भने, ‘संगीत क्षेत्रमा लाग्ने मानिसहरू जेन्टल र शान्त हुन्छन् । त्यसैले बच्चैदेखि संगीतको क्षेत्रमा लगाउन बच्चालाई यहाँ लिएर आएँ, मुरली किनिदिएँ ।’

रिवाजलाई अहिले कृष्णबारे थाहा नभए पनि मुरलीको सुरिलो ध्वनिमार्फत पछिसम्म सम्झना आओस् भन्ने रामकृष्णको आशा छ । बाबुबाजेदेखि चलीआएको संस्कृति छोरालाई सिकाउन चाहेको उनले बताए । सानो छँदा आफूले यस्तो केही गर्न नपाएकाले आफ्नो रहर छोरामार्फत पूरा गर्न पाएको पनि उनले बताए ।

यस्तै भीडमा थिए, नुवाकोटका प्रकाशनन्द लामिछाने । उनी ज्योतिषी पनि हुन् । कृष्णको दर्शन गर्न मन्दिर आइपुगेका थिए । उनको हातमा एउटा मुरली त छँदै थियो, तैपनि उनी थप मुरलीहरू छान्दै थिए । हातको मुरली चाहिँ छोराले जनैपूर्णिमाको दिन किनेर लगिदिएको उनले बताए । ‘छोराले अलिक बाक्लो बाँसको किनेर लगिदिएछ,’ उनले भने, ‘बाक्लो बाँसको बलियो त हुन्छ, तर सुरिलो स्वर आउँदैन । त्यही भएर अर्कै पनि खोज्दैछु ।’

इमाडोलका बाबुराजा श्रेष्ठले पनि पाँच वर्षे छोरा दीपिनलाई कालो रंग लगाइएको मुरली किनिदिए । ‘कृष्ण मन्दिर दर्शन गर्न आएका थियौं,’ उनले भने, ‘सबैको हातमा मुरली देखेपछि छोराले पनि रहर गर्‍यो । त्यसैले किनिदिएँ ।’

ह्यान्डिक्राफ्टको काम गर्ने बाबुराजाको आफ्नो छोराले पनि भविष्यमा कलाकै क्षेत्रमा काम गरोस् भन्ने चाहना छ । भीडमै भेटिइन् गोदावरी बस्दै आएकी कल्पना चौधरी जो आफ्नी साढे ६ वर्षकी छोरीका लागि मुरली किन्दै थिइन् । ‘हरेक वर्ष किनेर लगिदिन्छु,’ उनले भनिन्, ‘छोरीले बजाउन पनि जानिसकेकी छन् ।’

भीडमा मुरली बेच्नेको पनि रौनक भिन्न थियो । भारत सीतामढीका ६३ वर्षे मोहम्मद रसिदले मुरली आफैं बनाउँछन् । रोजगारीको सिलसिलामा ४५ वर्षअघि उनी नेपाल आएका थिए । भारतमा छँदा भने यो काम उनले गरेका थिएनन् । नेपालमा आएपछि मुरली बनाउन सिके ।

यसको व्यापार राम्रो देखेपछि यतातिर पनि हात हाले । अहिले उनी आधा घण्टामा एउटा मुरली बनाउन सक्छन् । आसामबाट बाँस ल्याउँछन् । दिनमा पचास वटासम्म बनाउन सक्छन् । पहिले कोइला बालेर त्यसमा रड तताएपछि त्यो रडले मुरलीमा खोप्दै विभिन्न आकारका प्वाल पार्ने काम गर्छन् । र, त्यसमा गमले माथिका प्वालहरू टाल्ने काम गरेर रंग लगाएपछि उनको मुरली तयार हुन्छ ।

राजधानीमा हुने गरेका प्राय: मेलाहरूमा उनी मुरली बेच्न पुग्ने गर्छन् । त्यसबाहेक अरू बेला भने उनी असन इन्द्रचोकमा भेटिन्छन् । उनकोमा तीस रुपैयाँदेखि साठी रुपैयाँसम्मको मुरली पाइन्छ । केराको थाम जस्तो मुरलीको थाक बोकेर उनी इन्द्रचोकतिर घुमी हिँड्छन् । उनीसँगै भारतबाट आएका १० जना यो काममा लागेका छन् ।

भारतकै सीतामढीबाट आएका ३६ वर्षे कमरुद्दिन शाहले पनि २५ वर्षदेखि नेपालमा मुरली बनाएर बेच्ने गरेका छन् । उनलाई चाहिँ मुरली बनाउन एक घण्टा लाग्छ । उनी जात्राहरू भएका बेला जात्रामा र अरू बेलामा इन्द्रचोकमा बसेर मुरली बेच्ने गर्छन् । उनका अनुसार मुरली बनाउनका लागि गोपी बाँस, नर्कट, निगालो प्रयोग गर्छन् । उनले चाहिँ सीतामढीमै मुरली बनाएर यहाँ ल्याउने गर्छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०८:४१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

किलामा कला

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — चित्रकलामा किलाको भूमिका के होला ? केवल इजेलमा क्यानभास अडयाउन, फ्रेमको चौकोस बनाउन वा सुन्दर क्यानभास भित्तामा टँग्याउन सहयोगी बन्न सक्छ ।

चित्रकला भन्नेबित्तिकै कुची र रंगको खेल नै सम्झिने गरिन्छ । तर ३४ वर्षीया कलाकार महिमा सिंह भने यति मात्र ठान्दिनन् । उनका लागि किला पनि कला प्रस्तुतिको एउटा माध्यम हो ।

महिमाले झन्डै नौ हजार फलामे किला क्यानभासमा ठोकेर आफ्नै बहिनी निमाको एउटा पोट्ेरट बनाएकी छन् । नौ हजार किलालाई उनले २०७२ मा गएको महाभूकम्पमा परी दिवंगत झन्डै नौ हजार जनासँग तुलाना गरेकी छन् । र, चित्रको शीर्षक राखेकी छन्, ‘नाइन थाउजेन्ड प्लस दे आर नट जस्ट नम्बर्स’ ।

‘जबसम्म कुनै घटना हामी आफंैमाथि पर्दैन । ती घटना समाचार मात्र हुन्छन् र मृत्यु हुने केवल संख्या हुन्छन् हाम्रा लागि,’ महिमाले भनिन्, ‘तर जब परिवार सदस्य पर्छन्, तब ती संख्या मात्रै रहन्नन् । मेरी बहिनी नबितेको भए, ती नौ हजार पनि केवल मेरो लागि संख्या हुन्थे । मलाई पनि मेरी बहिनी बितेपछि यो महसुस भयो ।’ उनले बहिनीको पोट्रेट बन्नुको कारण पनि खुलाइन् ।

महिमाका लागि कला भनेको अभिव्यक्तिको एउटा माध्यम हो । भित्री अनुभूतिहरूको प्रष्फुटन गर्ने थलो । कुनै समय महिला हिंसाजस्तो सामाजिक विषयवस्तुमाथि इन्स्टलेसन, पर्फमेन्स आर्ट गर्थिन्, उनी । तर भूकम्पमा बहिनी बितेको तीन महिनापछि बुवा पनि बिते । महिमाका लागि जिन्दगी उराठलाग्दो बन्यो ।

तर शोकलाई शक्तिमा बदल्दै उनले क्यानभासमा किला ठोक्न थालिन् । कलाकी विद्यार्थी महिमाले यसैमा नयाँ आर्ट फर्मको विकास गरिन् । नेल आर्ट अर्थात् किलाबाट कला सिर्जनातर्फ उनी लागिपरिन् । रंग र कुचीको विकल्पमा किलाबाटै पोट्रेट बनाउन थालिन् । नौ हजार किला ठोकिएको क्यानभासमा महिमाले भूकम्पमा परी त्यति नै संख्यामा दिवंगत भएकाको नाम पनि लेखेकी छन् ।



महिमाले २०७४ को विश्व नारी दिवसको दिन किला कलाको थालनी गरेकी थिइन् । महिना दिनअघि मात्रै उनले यो काम सकाइन् । ‘पहिलोचोटि बनाउन लागेकोले केही अप्ठेरो लागे पनि पछि सहज नै भयो,’ उनले भनिन्, ‘किला ठोक्न मात्रै एक महिना लाग्यो ।’ दिवंगतको नाम भने स्ट्रिकर बनाएर क्यानभासमा टाँसिन् । उनी अहिले भूकम्पमै ज्यान गुमाएकाहरूको फोटो खोज्दै पोट्रेट बनाउनमा व्यस्त छिन् । ‘यही वर्ष पोट्रेट प्रदर्शनी गर्ने सोचेको थिएँ, तर फोटो पाउनै गाह्रो,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म ३० पोट्रेट बनेको छ ।’ उनी यसपछि भने नेपालका आन्दोलनहरूमा दिवंगतको सम्झनामा किला शृखंलाअन्तर्गत नेल आर्ट बनाउने सोचमा छिन् ।

स्वयम्भू नागार्जुन गैह्री गाउँका १९ वर्षे सनिम केसी पनि कलामा पृथकता रुचाउँछन् । उनले पूर्वराजा वीरेन्द्र शाहलाई नेल आर्टमा उतारेका छन् । उनले भने क्यानभासमा किला मात्रै ठोकेनन्, अनुहारको आकार दिनको लागि कालो धागोको प्रयोग गरेका छन् ।

सात कक्षादेखि नै चित्र कोर्न थालेका सनिमले एक दिन फेसबुकमा रंगीन धागोले किलामा आकर्षक रूपमा ‘वेलकम’ लेखेको देखेपछि आफू पनि कस्सिए । मन्दिर जाने भनेर असनको गल्लीमा गएर किला र धागो लिन जान्थे रे । जसोतसो क्यानभास तयार पारे । किला ठोक्नु पनि गाह्रो काम थियो । त्यसमा धागोले मुखाकृति दिनु झन् गाह्रो ।

सनिमले भने, ‘कहिलेकाहीँ कुनै ठाउँमा बिग्रँदा दुई/तीन दिनको काम नै बिगार्नुपथ्र्याे । थोरै गर्न पनि धेरै समय लागेकोले नगर भन्ने धेरै थिए । तर काम रोकिनँ । पछि राजाको मुखाकृति देखिन थालेपछि तिनैले राम्रो गरेछौ, राम्रो गर्नु भन्न थाले ।’ सनिमले महादेव, दुर्गाका पोट्रेटदेखि मोडल नीति शाह, फुटबलर नेमार, मेस्सी, रोनाल्डो लगायतको पोट्रेटसमेत बनाएका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०९:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT