रौनक गौराको

डीआर पन्त

डडेलधुरा — भदौरे झरीले भत्के/बिग्रेका बाटाघाटा बनिसके । मठमन्दिरदेखि घरआँगनसम्म चिटिक्क छन् । वारि डाँडा र पारि डाँडामा भोक्कर, नरसिंह, बिगुल, मृदंग र दमाहा गुञ्जिन थालेका छन् । यो गुञ्जन यति बेला गौरा पर्वले लिएर आएको हो ।

लालावाला पाल्न बिदेसिएका वा तराई झरेका कतिपय परिवार पनि गाउँ फर्किएका छन् । सदरमुकाम र स्थानीय बजारमा किनमेल गर्नेको घुइँचो छ । समृद्ध सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाइने गौरा पर्वका अवसरमा गाउँगाउँमा विभिन्न भाका र लयमा देउडा घन्किन थालेका छन् । सबै वर्ग, जातजातिले मनाउने सांस्कृतिक संगमको पर्वले यति बेला सिंगो सुदूरपश्चिम गौरामय भएको छ ।

गौरापर्वका बेला गाउँगाउँमा रहेका मठमन्दिरमा महिला, पुरुष, बालबालिका भेला भएर विभिन्न लोकगाथा गाउने र देवीदेउताको पूजाअर्चना हुने गर्दछ । ‘गाउँगाउँमा बेग्लाबेग्लै गौरा हुन्छिन्,’ संस्कृतिविद् डा. भोजराज पन्त भन्छन् । जातीय सद्भाव, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक मिलनको रूपमा गौरा समूहगत रूपमा मनाइने पर्व हो ।

Citizen

गाउँगाउँमा गौरा महोत्सव आयोजक समितिले पर्व मनाउनका लागि व्यवस्थापन गरिरहेका छन् । पञ्चमीका दिन पाँच प्रकारका अन्न भिजाएर बनाइने बिरुडासँगै सुरु हुने गौरा झन्डै एक हप्तासम्म धुमधामका साथ मनाइन्छ ।

धार्मिक पर्वका रूपमा मनाइने गौरा शिव पार्वतीको परम्परागत पूजासँगै डोटेली संस्कृतिमा देव जागरण पर्वका रूपमा समेत मनाउने गरिएको छ । बल, तील, गुभा, धान र साउंँका बोटबाट बनाइने गौरा र शिवका रूपमा काठको प्रतिमा स्थापित गरी एक हप्तासम्म पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।

अविवाहित कन्याहरूले घर भित्र्याउने गौरा सेलाउँदा भने विवाहित बुहारीहरूले टाउकोमा नचाउँदै धार्मिक गीत गाउँदै स्थानीय मठमन्दिरमा लैजान्छन् । मठमन्दिरमा धामी, पुजारीहरूले गौरालाई विधिवत् विसर्जन गर्ने परम्परा रहेको छ ।

कुनै गाउसँग गौरा नभए धार्मिक विधिअनुसार गौरा हुने गाउँबाट माग गर्ने परम्परा रहेको पन्तले बताए । ‘यति पुरानो आदि सभ्यता र मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आएका लोककाव्य अन्य कुनै पनि संस्कृतिमा भेटिँदैन,’ डा. पन्तले भने, ‘गौरामा गाइने लोककाव्यहरूको संग्रह बनाउने हो भने महाकाव्य नै निर्माण हुन्छ ।’ यो पर्वमा महिलाले गौरी र शिव पूजा गर्छन् । पुरुषहरूले विभिन्न देव गाथाहरू चैत र ठाडोखेलका रूपमा गाउँदै देवतारुलाई आह्वान गर्छन् ।

डोटेली संस्कृतिका शोधकर्ता डा. नरेन्द्रदेव भट्ट भन्छन्, ‘गौरा एउटा मात्र पर्व नभई सांस्कृतिक पर्वहरूको संगम पर्व हो ।’ रामायणकालीन सभ्यतासँग जोडिएका दर्जनौं लोककाव्यहरू गाइने र विविध संस्कृतिलाई गौरा पर्वमार्फत एकै ठाउँमा जोड्ने अद्भुत संस्कृतिको संगम मानिन्छ गौरा पर्व ।

हिमालय पुत्री गौरीले शिव प्राप्त गरेका लोककाव्य, त्रेता युगमा अवतार लिने भगवान् रामका कथा, भगवान् कृष्णका लीलादेखि महाभारतकालीन वीरहरूका पौराणिक गाथासँगै नेपाल एकीकरणका वीरहरूको लडाइँका गाथा गाइने यो गौरा पर्व डोटी प्रदेशमा रहेका बहुल सांस्कृतिक पर्वलाई एकै ठाउँमा जोड्ने पर्वका रूपमा युगौंदेखि मनाइँदै आएको संस्कृतिविद् डा. पन्तले बताए ।

‘गौरा आदिपर्व हो,’ ‘गौरा संस्कृति र डोटी प्रदेशको इतिहास’ पुस्तकका लेखक पं. दयानन्द पन्तले भने, ‘आर्य सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो संस्कृति कालान्तरमा गौरा सभ्यताका रूपमा विकसित हुँदै आएको हो ।’ नेपालको सुदूरपश्चिममा मात्र नभई कर्णाली प्रदेश, भारतको कुमाउँ, गढवाल, हिमाञ्चलका केही भू–भाग हुँदै कश्मीरसम्म मनाउने परम्परा रहेको उनले बताए । कुमाउ, गढवाल र सुदूरपश्चिममा गौरा मनाउने परम्परा एउटै भए पनि हिमाञ्चल र कश्मीरमा भने केही भिन्न रहेको पं. पन्तले बताए ।

अमुक्ताभरण सप्तमीका दिन भित्र्याइने गौरा एक हप्तासम्म पूजाअर्चना गरी स्थानीय देवीदेवताका मठमन्दिरमा लगेर विर्सजन गरिन्छ । प्राध्यापक डा. भोजराज पन्त भन्छन्, ‘माइतबाट चेलीबेटी बिदा गरेजस्तै गौरा देवीको बिदाइ हुन्छ ।’

अचेल गौरापर्व देउडा र नाचगानमात्रै सीमित थालेको डडेलधुराका साहित्यकार कैलाश पाण्डेयको चिन्ता छ । भने, ‘पुरानो पुस्ताले चाडपर्वका बेला लगाउने पहिरन पनि लोप हुँदै गएको छ, गौरा पर्वको महत्त्वलाई जीवन्त राख्न र संस्कृति जोगाउन सामाजिक जागरण आवश्यक छ ।’

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ ०९:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अतिक्रमणले खुम्चिँदै किल्ला

डीआर पन्त

डडेलधुरा — ‘म बाघको डमरु हुँ, मलाइँ सिनो खाने कुकुर नसम्झ’ नेपाल एकीकरणका बेला बडाकाजी अमरसिंह थापाले भनेका यी शब्द कुदिएको डडेलधुराको अमरगढी किल्ला अहिले सरकारी उपेक्षाले अलपत्र छ ।

डडेलधुराको ऐतिहासिक अमरगढी किल्ला । तस्बिर : डीआर


९७ वर्षीय स्थानीय कालु टमटालाई उनका बुवाले किल्लाभित्रका तोपको समेत एक पटक मर्मत गरेको सम्झना छ । फूलपातीमा किल्लाभित्रका तोप, भीमसेन नाल बन्दुक र अन्य हतियार टुँडिखेलमा लगेर सेनाले पड्काएको उनले देखेका छन् । तर, पछिल्लो समय नेपाल एकीकरण र अंग्रेजसँगको युद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको अमरगढी किल्ला उपेक्षामा परेको टमटाले बताए ।

‘अहिले त किल्लाको स्वरूप नै बिगारिसके,’ उनले भने, ‘किल्लाभित्र रहेको उग्र भैरवको पूजा हुने दिन र फूलपातीका दिनमा मात्र किल्लाभित्र सरोकारवालाहरूले जान पाउँथे ।’ किल्लावरिवरि रहेको जंगल पनि नासियो । किल्ला क्षेत्रको अधिकांश भूभाग अतिक्रमणमा परेको छ । अहिले किल्ला धेरै खुम्चिसकेको उनले बताए ।

तोप हतियार र सैन्य सामग्री २० वर्षअघिसम्म किल्लाभित्रै थिए । २०५८ मा संकटकाल लागेर सेना बस्न थालेपछि किल्ला सर्वसाधारणका लागि बन्द गरियो । २०६६ सम्म नेपाली सेनाको जिम्मा रहेको किल्ला ०६६ पछि अमरगढी नगरपालिकाले जिम्मा लिएको छ ।

नगरपालिकाले जिम्मा लिएपछि किल्ला आसपास क्षेत्रका ऐलानी जग्गा अतिक्रमणमा पर्न थालेको छ । किल्लाको पुरातात्त्विक महत्त्वलाई कायम राखी भवन निर्माण हुनुपर्नेमा त्यसो भएको छैन ।

२१ सय बर्गमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको किल्ला बिस्तारै खुम्चिँदै गएको छ । किल्लाभित्रका ऐतिहासीक सामग्री सेनाले आफूले नलगेको जनाउंँदै आए पनि सेना वस्न थालेपछि ती हातहतियार किल्लावाट अन्यत्र सारिएको खलंगा निवासी ५७ वर्षीय उमा श्रेष्ठले बताइन् ।

नेपाल एकीकरण र अंग्रेजसँगको युद्धमा सामरिक महत्त्वको ऐतिहासिक धरोधर अमरगढी किल्ला राज्यको उपेक्षाका कारण अलपत्र अवस्थामा पुगेको स्थानीयको गुनासो छ । नगरपालिकाको स्वामित्वमा रहेको किल्ला भित्र र वरिपरि जथाभावी निर्माण र सिमेन्टको प्रयोगका कारण वास्तविक स्वरूप बिग्रँंदै जान थालेको छ । अतिक्रमणका कारण किल्ला छेउछाउको जंगलसमेत नासिँदै गएको छ ।

किल्लाभित्र रहेका थुप्रै पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक महत्त्वका सामग्री गायब भएको पनि वर्षौं भइसकेको छ । किल्लामा ५ वटा तोप, दर्जनौं घरेलु हतियार, सयभन्दा बढी बन्दुक देख्नेहरू अहिले पनि थुप्रै छन् । ‘किल्लाभित्र दर्जनौं हतियार थिए,’ वृद्ध टमटाले भने, ‘हामीले भीमसेन नाल बन्दुक सफा पनि गरेका हौं ।’

प्रदेश ७ को व्यापारिक केन्द्र कैलालीबाट १ सय ४० किलोमिटर कालोपत्रे सडक मार्ग पार गरेपछि डडेलधुरा सदरमुकामको अमरगढी किल्लामा पुग्न सकिन्छ । नेपाल एकीकरण र नेपाल ब्रिटिस युद्धमा मात्र होइन् यो किल्लाले माओबादी द्वन्द्वमा समेत सामरिक महत्त्व राखेको थियो । त्यो बेला सेनाको ब्यारेक यही किल्लामा स्थापना गरिएको थियो ।

समुद्री सतहदेखि २ हजार १ सय मिटरको उचाइमा रहेको अमगरगढी किल्लाको उचित संरक्षण र प्रचार हुन सक्ने हो भने पर्यटकीय विकासमा यो किल्ला महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ । यहाबाट खप्तड, अपि, साइपाललगायत हिमाल देखिन्छन् । सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा रहेका पर्यटकीय स्थल जान किल्लाकै बाटो तय गर्नुपर्छ ।

प्रदेश ७ का ७ पहाडी जिल्ला जान डडेलधुरा टेक्नैपर्ने हुन्छ । डडेलधधुरा सदरमुकाम पुग्न ५ किलोमिटर मात्र दूरीमा रहेको स्याउलेबाट डोटी, अछाम र बाजुरा जाने लोकमार्ग छुट्टिन्छ । त्यस्तै डडेलधुरा सदरमुकाम हुँदै बैतडी लोकमार्गमा पर्ने खोडपेबाट बझाङ र सतबाँझबाट दार्चुला जाने लोकमार्ग छुट्टिन्छ ।

अमरगढी किल्लाको निर्माण विसं १८४७ मा बडाकाजी अमरसिंह थापाले गरेका थिए । विभिन्न कलात्मक ढुंगाहरूले कुदेर निर्माण गरिएको किल्लाको भित्री भागमा लडाइँ लड्ने २२ वटा गुफा छन । सैनिकहरू बस्ने र सैनिक अधिकारी बस्ने अलगअलग गुफा र घर भएको किल्लाका अधिकांस भाग जीर्ण भइसकेका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT