काठमा कुँदिएका कामकला

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — काठमाडौं उपत्यकाभित्रका मठमन्दिरहरू नेपाली काष्ठकलाका अद्भुत नमुना मानिन्छन् । यी धार्मिक–सांस्कृतिक सम्पदामा लिच्छविकालदेखि मल्ल र शाहकालसम्मका कलाकृति हेर्न सकिन्छ । मल्लकालमा उत्कर्षमा पुगेको तन्त्रवाद होस् या कामसूत्र ज्ञान, मन्दिरका टुँडाल, झ्याल र काठे तोरणहरूमा कुँदिएका आकृतिबाटै प्रस्ट हुन्छ ।

यस्तै आकृतिबाट प्रभावित भएर उड कार्भिङ (काष्ठकला) मा लोभलाग्दो काम गरेका छन्, मूर्तिकार इन्द्रप्रसाद शिल्पकारले । एक सातादेखि उनको कलाकृति बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा प्रदर्शनरत छन् ।

आठौं शताब्दीदेखिको प्रभावलाई उनले मूर्तिमा उतारेका छन् । बौद्ध र हिन्दु देवी–देउताहरूको फिगरलाई यथार्थवादी शैलीमा ढालेका छन् । मूर्ति हेर्दै जाँदा काठमा कुँदिएका भगवान् संवाद गर्न तम्तयारझैं लाग्छन् । लोभलाग्दो त के भने उनले यी मूर्तिकला कल्पनाको आधारमा बनाएका हैनन्, काठमाडौं उपत्यकाभित्रका विभिन्न ऐतिहासिक सम्पदामाथि कुँदिएका आकृतिको कलात्मक नक्कल गरेका हुन् । उनका मूर्ति नियाल्दै जाँदा सिंगो उपत्यकाका मन्दिर, ढुंगेधारा, देवल, सत्तल र दरबार क्षेत्र घुमेको महसुस हुन्छ । १० औं शताब्दीतिरै काठमा कुँदिएको विद्याधर, १७ औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मन्दिरका ढोकामा राख्न बनाइने गणेश, भैरव–भैरवी, सर्प र गरुडका आकृतिसहितको काठे तोरणमा नेपाली परम्परागत मूर्तिकलाको अद्भुत दृश्य मात्रै हैन, तत्कालीन नेपालीसमाजको सांस्कृतिक र धार्मिक लगाव पनि अनुभूत गर्न सकिन्छ ।

‘यी अनुपम कलाको महत्त्वबारे नयाँ पुस्ता लगभग बेखबरजस्तै बन्दै गइरहेको छ,’ भक्तपुरमा इन्द्रप्रसादले भने, ‘पुरानो कला शिल्प, ज्ञान र शैली युवा पुस्तामा हस्तान्तरण र प्रवर्द्धन गर्न सघाउ पुगोस् भन्ने मेरो चाहना हो ।’ त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट समसामयिक मूर्तिकलामा स्नातकोत्तर गरेका इन्द्रप्रसाद आफैंमा परम्परागत कलाका उत्तराधिकारीजस्तै हुन् । उनका अनुसार मल्लकालमा काष्ठकलाका कामशिल्पकार समुदायको उत्तरदायित्वभित्रै पर्न आउँथ्यो । उनका पुर्खाहरूका धेरैजसो समय काठमा भगवान् कुँदेरै बिते ।

विसं. १६७८ मा राजा जितामित्र मल्लले भक्तपुरको सुन्धरा बनाउन लगाउने क्रममा भगिरथ, गणेश र गंगाको मूर्ति बनाउन लाए । भक्तपुरका शिल्पकारले जितामित्रको आग्रहलाई दुरुस्तै उतारे । इन्द्रप्रसादले भने त्यही सुन्धाराको मूर्तिको प्रभावलाई काठमा कुँदेर ग्यालरीमा प्रदर्शनी गर्न ल्याए । उनले जस्ताको तस्तै उतारेको मूर्ति निकै लोभलाग्दो देखिन्छ । त्यस्तै नवौं शताब्दीतिर काष्ठकलामा पोखिएको नेवारी पौरखको प्रमाण दिने ‘सालाभान्जिका’ पाटन दरबार क्षेत्रमा पाइने १८ औं शताब्दीतिरको सिंहको ‘कीर्तिमुख’, गन्धर्व जातिको बाजा र संस्कृति देखाउने वाद्ययन्त्रसहितका मूर्तिकला निकै सुन्दर छन् ।

प्रदर्शनीमा शिल्पकारद्वारा नै निर्माण गरिएका पुराना मन्दिरमा पाइने कामसूत्रमा आधारित मूर्तिकला पनि राखिएका छन् । ‘प्राचीन समाजमा यौनशिक्षा दिने कुनै माध्यम नहुँदा तिनै कलामार्फत नै अभिव्यक्त भएको हुन सक्ने’ उनको अनुमान छ । ‘त्यतिबेलै कलामा त्यस्तो क्रान्तिकारी कदम चालिइसकिएको रहेछ,’ उनले आफ्नो अनुभवसमेत जोडेर भने, ‘हाम्रो समाज भने अझै पनि उतिसाह्रो खुल्न सकेको छैन । ती पुराना कलाकृति पनि सहजताका साथ हेर्न र चर्चा गर्न मानिस हिच्किचाउँछन् ।’ कामसूत्र झल्किने मूर्तिको प्रतिकृति तयार पार्न आफैंलाई पनि परिवारमा अप्ठ्यारो लागेको उनले सुनाए ।

सकसमा काष्ठकला
इन्द्रप्रसादका अनुसार परम्परागत कलाको प्राचीन इतिहास बुझन् हामीसँग गम्भीर र अनुसन्धानमूलक सामग्री तयार भइसकेका छैनन् । प्राज्ञिक रूपमा यसको जगेर्नाको काम पनि हुन सकेको छैन । यसलाई बुझेर उतार्ने दक्ष जनशक्ति पनि छैन । ‘सबैले पुराना मन्दिर र दरबारमा रहेका कलाकृति अवलोकन गरेकै आधारमा बनाइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘यस्तो बाध्यताबाट हाम्रो मूर्तिकला अघि बढिरहेको छ ।’ आफूले पनि सैद्धान्तिक रूपमा भन्दा पनि पुर्ख्यौली पेसालाई नै आधार बनाएर यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेको उनले बताए । ‘काष्ठकलाप्रति नयाँ पुस्ताको पनि चासो निकै कम रहेकोले पुस्तान्तरण हुन सकेको छैन,’ उनले भने, ‘भूकम्पपछि सांस्कृतिक सम्पदाको पुनर्निर्माणको माग भए पनि काम गर्ने मानिसको अभाव छ ।’

पुरानो प्रकृतिको काम गर्न काठको अभावसमेत हुने उनले सुनाए । ‘भनेजस्तो काठ पाउन मुस्किल छ’, उनले भने, ‘पाइए पनि व्यापारीहरूले मनलाग्दो मूल्य तोक्छन् । सरकारबाट कलाकर्मका लागि सहुलियत छैन ।’ त्यस्तै काष्ठकलाका पुराना अभिलेखहरू व्यवस्थित हुन नसक्दा पनि इतिहास लोप हुने खतरातिर अघि बढिरहेको छ । ‘मन्दिर, ढुंगेधारा, सत्तल लगायत पुरानो थलोमा रहेका कला पनि जीर्ण भएर गएका छन्,’ उनले भने, ‘संरक्षण गर्ने निकाय उदासिन छ ।’ उनको प्रदर्शनी पनि बुधबारसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार २५, २०७६ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दोहोरीमा घम्साघम्सी

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — रातो माटो र सेतो कमेरोले लिपपोत गरी चिटिक्क बनाइएको घर । खरको छानो । पालीमाथि नाङ्लोमा केही बिस्कुन सुकाइएको छ भने त्यतैतिर फर्सी लडाइराखेका छन् । रातै माटोले लिपेर सजाइएको आँगनमा डोको, तुलसीको मठ । पिँढी माथितिर लाल्टिनहरू झुन्ड्याइएका छन् ।

ठिक त्यसैमुनि युवायुवतीको दुई समूहबीच दोहोरी गीतको घम्साघम्सी चलिरहेको छ । गाउँघरमा चल्ने रोदी र दोहोरीको ठ्याक्कै झल्को दिने यो दृश्य राजधानीको जमलस्थित राष्ट्रिय नाचघरमा आइतबार आइतबारदेखि जारी ‘राष्ट्रिय खुला लोक दोहोरी प्रतियोगिता’ को हो ।

नेपाली लोक गीत र संस्कृतिको संरक्षण र सम्वर्द्धन गर्ने उद्देश्यले सांस्कृतिक संस्थान र राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपालले गरेको लोक दोहारी प्रतियोगितामा लोक गायक एवं संगीतकार नारायण रायमाझी भावुक बने । सहरले गुमाउँदै गएको नेपाली मौलिकतालाई कलाकारले झक्झक्याउन खोजेकोप्रति उनी खुसी थिए । उनैले शुभारम्भ गरेको प्रतियोगिताको पहिलो दिन नगरकोट दोहोरी साँझ, डालीमा दोहोरी, जुनकेरी दोहोरी साँझ, विश्वकर्मा कलाकार मञ्चलगायतका समूहले दोहोरी प्रस्तुति दिए । जुनकेरी र विश्वकर्माले भने बराबरीमा टुंगिएकाले दोस्रो दिन सोमबार पनि पुनः प्रस्तुति दिए ।

‘झिमझिम सानु नझिम्काउ परेली...’ लोकभाकामा सुरु दोहोरीमा दुवै पक्षका कलाकारहरूले चिनजान नभएको अवस्थादेखि प्रेम प्रस्ताव हुँदै हालै गायक प्रकाश सपूतले दलित भन्दै भोग्नु परेको पीडासम्मलाई गीतैमार्फत पोखे । समाजमा अझै विद्यमान कुरीति, कुसंस्कारलाई हटाउन र कलाकारको समस्या समाधानका लागि कलाकार नै एकजुट भएर लाग्नुपर्नेसम्मका भाव र सन्देश पनि गीतमार्फत नै अभिव्यक्त गरिएको थियो । पोखरा दोहोरी साँझ र कान्तिपुर दोहोरी साँझका समूहहरूबीच ‘मायाले मार्‍यो...’ भाकामा दोहोरी चलेको थियो । उनीहरूले मायाप्रेम र ख्यालठट्टालाई केन्द्र राखेर गीत गाए । दर्शक रमे ।

बबिता बानियाँ (जेरी) र वसन्त विश्वकर्माबीच ‘दैलोमुनि जौ...’ लोकभाकामा चलेको चर्काचर्कीले अर्कौ रौनकता प्रदान गर्‍यो । उनीहरूले गीतमार्फत नै छेडखानी र प्रेम संवाद गरेका थिए । कान्तिपुर दोहोरी साँझकै महिलाहरूसँग टेकराज भण्डारी र सपना रोक्काबीच ‘वनको काफल, वनकै चरीलाई...’ भाकामा भएको दोहोरीमा सहर पसेका प्रेमिल जोडीहरूले विगतको गाउँघर र लेकबेंसीको स्मरण गरेका थिए । सफलताको सिँढी चढेपछि प्रेमीले प्रेमिकालाई भुलेको पीडाहरू पनि गीतमा थियो । बाराही दोहोरी साँझ, दोहोरी प्रतिष्ठान धादिङ, बसपार्क क्षेत्र समितिबाट प्रतिनिधित्व गर्दै दिनेश क्षेत्रीलगायतका थुप्रै समूहहरूले पनि विभिन्न लोकभाकामा आ–आफ्ना प्रस्तुति दिए ।

प्रतियोगितामा सहभागी समूहहरूमध्ये उत्कृष्ट समूहको छनोटका लागि निर्णायक मण्डलमा रमेश बीजी, तेजबहादुर केसी, बद्री पराजुली, पशुपति शर्मा, लक्ष्मी न्यौपाने, कृष्ण गुरुङ, दुर्गा गुरुङलगायत कलाकार थिए । लोकगीत प्रतियोगितामा नेपाली कला संगम, श्रीफूल दोहोरी साँझ, धौलागिरि दोहोरी साँझ, मिर्मिरे दोहोरी साँझ, चाँदनी दोहोरी साँझ, डाँफे दोहोरी साँझ चितवन, नेपाली दोहोरी साँझ, गामबेंसी दोहोरी बसपार्क, निरमाया रोदी क्लब, दोहोरी प्रतिष्ठान बाग्लुङलगायतका २८ वटा समूहहरूको उपस्थिति रहेका छन् । प्रतियोगिता असार २५ गतेसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार २४, २०७६ ०९:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT