'वर्गको विकल्प !'

‘अमेरिकी राजनीतिमा विशेषत: जे भइरहेको छ, अन्य मुलुकहरूमा पनि त्यही चलिरहेको छ– वर्गको विकल्पमा राष्ट्रियता वा नश्ल वा जातिका आधारमा पहिचान ।’

सन् १९८९ मा ‘नेससनल इन्ट्रेस्ट’ मा छापिएको राजनीतिक वैज्ञानिक फ्रान्सिस फुकुयामाको निबन्ध ‘द एन्ड अफ हिस्ट्री ?’ ले पश्चिमी प्रजातन्त्रको निकै प्रशंसा गरेको थियो, ‘हामीले जे देखिरहेका छौं, यो शीतयुद्धको अन्त्य मात्रै होइन वा युद्धपछिको विशेष समयको इतिहास पनि होइन ।

जुन प्रकारले पश्चिमी उदार प्रजातन्त्र नै मानवीय सत्ताको अन्तिम बिन्दु हो भन्ने विषयको विश्वव्यापीकरण भयो, त्यो नै मानिसको विचार उत्पादनको अन्तिम बिन्दु हो र एउटा इतिहासकै अन्त्य हो ।’ तर तिनै फुकुयामाका लागि डोनाल्ड ट्रम्पको विजय र हिलारी क्लिन्टनको पराजय— ‘पपुलिस्ट राष्ट्रियताको नयाँ युगको सुरुआत हो । यो अमेरिकी राजनीतिको मात्र नभएर पूरै विश्व व्यवस्थाका लागि पानीढलो हो ।’ अन्य विज्ञहरू अमेरिकी राष्ट्रपतिको चुनावी नतिजाका करणहरू खोजिरहँदा फुकुयामाको विश्लेषण भने जबर्जस्त रूपमा वर्गको धारणामा केन्द्रित छ । चुनावपछिका केही अवसरहरूमा उनले वर्ग विभाजनले पहिचानसँग गाँसिएका अन्य सबै विभाजनलाई किनारा लगाउने कुरा दृढताका साथ राख्दै आएका छन् । फाइनान्सियल टाइम्समा छापिएको एक विश्लेषणमा उनले लेखेका छन्, ‘आजको औद्योगीकरण तथा बढ्दो बजारको युगमा समाजमा विभाजन ल्याउने थुप्रै विषयमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिसको पढाइको स्तर भएको छ । यसले मानिसको सामाजिक वर्गको पनि व्याख्या गर्छ ।’ यसै क्रममा अमेरिकन डेमोक्रेटिक पार्टी अब ‘पहिचानको राजनीति गर्ने पार्टी : महिला, अफ्रिकी–अमेरिकी, हिस्प्यानिक (अमेरिकामा बसोबास गर्ने दक्षिणी अमेरिकी), वातावरणवादी, तेस्रोलिंगी तथा समलिंगीहरूको गठबन्धन’ बनेको छ जसले आर्थिक विषयहरूमा आफ्नो ध्यानभंग गरेको छ । यिनै सेरोफेरोमा फकुयामासित पत्रकार नटलिया कौलिंकाले गरेको यो अन्तर्वार्ता ‘ओपन डेमोक्रेसी डट नेट’ बाट साभार गरिएको हो ।

वर्गको अवधारणा पुन: विजयी भएर प्राज्ञिक तथा सार्वजनिक बहसको विषय बनेर फर्किने सम्भावना छ ?
यो निकै जटिल छ । मेरो विचारमा मानिसले राजनीतिबारे जुन प्रकारले सोच्छन्, त्यसलाई वर्गले प्रभाव पार्छ । शिक्षादेखि सबै कुरा राम्रो पाउने सम्भ्रान्त वर्गसँग आर्थिक रुपमा प्रगति गर्न नसकेको वर्गको रिस वास्तविक हो । यद्यपि धेरैले आफूलाई मजदुर वर्गमा गणना गर्न रुचाउँदैनन् । उनीहरूले आफूलाई आर्थिक रूपमा भन्दा पनि जातिय पहिचानका आधारमा परिचित गराउँछन् । त्यसैले अमेरिकी र अन्य देशको राजनीतिमा जे भइरहेको छ त्यो वर्गको विकल्पमा राष्ट्रियता वा नस्ल वा जातीय पहिचानका रूपमा अगाडि आएको छ । थोरै शब्दमा भन्नुपर्दा वर्ग पहिचानको विकल्पमा विविध पहिचान । त्यसकारण अमेरिकाका धेरै मजदुर वर्गका मानिसले हिलारी क्लिन्टन र डेमोक्रेटिक पार्टीलाई मन पराउँदैनन् । किनकि उनीहरूको विचारमा प्रजातान्त्रिक पार्टी भनेको अल्पसंख्यकहरूको पार्टी हो । र, उनीहरूलाई लाग्छ ‘विभिन्न समूह र समुदायले आफूहरूभन्दा बढी फाइदा पाइरहेका छन् । उनीहरूले विशेष व्यवहार पाइरहेका छन् तर आफूहरू गोरा भएकैले त्यो पाएका छैनन् ।’ यस प्रकारको तर्कबाट उनीहरू अल्पसंख्यकहरूबाट आफू पेलिएको वा भेदभावमा परेको महसुस गर्छन् । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा सामाजिक वर्ग र मानिसले सोच्ने तरिका बीचको आधारभूत सत्यमै भिन्नता छ । यो नयाँ घटना भने होइन । सन् १९१४ मा, पहिलो विश्व युद्धताका समाजवादी र कम्युनिस्ट दुवैले पूरै विश्वका मजदुर एक हुन्छन् भनेर सोचेका थिए । तर, ती सबै अंग्रेज वा फ्रेन्च वा जर्मनका रूपमा अगाडि आए । वर्ग विभाजनमा धेरै शक्ति भए पनि राष्ट्रिय पहिचानद्वारा निर्देशित शक्तिको उदाहरण हो त्यो । राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको ठूलो आकर्षणको व्याख्या भनेको यसले सजिलै मानिसलाई रोमाञ्चित हुन प्रभावित पार्छ । सबै समान हुन् भन्ने समाजवादको सिद्धान्तले भने त्यसलाई केही हदसम्म प्रतिरोध गर्छ ।
त्यसमा म सहमत छु ।

अमेरिकी चुनावी नतिजामा शिक्षाको प्रभावबारे तपाईंको बुझाइलाई अझै व्याख्या गरिदिनुस् न । तपाईंले मानिसको शिक्षाको स्तरले प्रभाव पार्‍यो तर अन्य विषयले भने फरक पारेन भन्न खोजेको हो ?
होइन । अन्य विषयले पनि फरक पार्छ । तर आजको अमेरिकी अर्थतन्त्रमा मानिसले कस्तो प्रकारको काम पाउँछ भन्ने कुरा उसले प्राप्त गरेको शिक्षामै निर्भर गर्छ । उच्च शिक्षामा पनि विज्ञान वा गणित विषय लिएर पढेको छ भने राम्रो काम पाउने सम्भावना रहन्छ । उच्च शिक्षा राम्रो छैन भने राम्रो काम पाउन मुस्किल हुन्छ किनभने अहिले हरेकजसो काममा प्रविधिको प्रयोग हुन्छ ।  यसरी मानिसको राजनीतिमा शिक्षाले अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । शिक्षाले नै मानिसको आर्थिक हैसियत र उनीहरूले मत दिने मानसिकतामा फरक पार्छ ।

तपाईंले कतै लेख्नुभएको छ, ‘मुख्य प्रश्न भनेको पपुलिजम किन २०१६ मा अगाडि आयो, किन यो प्रकट हुन यति लामो समय लाग्यो भन्ने हो ?’ तपाईं यसलाई कसरी वर्णन गर्नुहुन्छ ?
अमेरिकी राजनीतिक संस्कृतिमा नेताहरूले जनतालाई आफू उनीहरूको प्रतिनिधित्व गर्न सक्षम रहेको, उनीहरूको समस्याबारे अवगत रहेको र त्यसलाई समाधान गर्नेबारे विश्वस्त पार्नुपर्छ । यो परिप्रेक्ष्यमा, दुवै पार्टीका उम्मेदवारले मजदुर वर्गका लागि केही पनि गरेका थिएनन् । डेमोक्रेटिक समूहले धेरै मजदुर वर्गबाट आफ्नो पकड निकै पहिल्यै गुमाइसकेको छ भने रिपब्लिकन पार्टीमा कर्पोरेट अमेरिकाको वर्चस्व छ । खासमा भएको के हो भने, राजनीतिज्ञले जनतालाई कुनै एउटा विषयमा केन्द्रित गराउने अवसर समात्ने प्रयास गरिरहन्छन् । उनीहरूले कुनै समूहसँग कुराकानी गरिरहेका बेला अचानक त्यो त्यो समूहले महसुस गर्छ, ‘हो, हामी यो व्यवस्थाका पीडित हौं । सम्भ्रान्तहरूले हामीविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेका छन् ।’ मेरो विचारमा डोनाल्ड ट्रम्पले गरेको पनि त्यही हो ।

मजदुर वर्गका लागि एक अर्बपतिलाई आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा स्विकार्नु दु:खको कुरा होइन र ?
मलाई यसले केही प्रभाव पार्छजस्तो लाग्दैन । यो मुख्य रूपमा सन्देश मात्रै हो । उनी व्यक्तिगत रूपमा धनी छन् भन्ने कुराले केही अर्थ राख्छ भन्ने मलाई लाग्दैन । यो सन् १९३० मा सम्भ्रान्त वर्गमा जन्मिएका, राम्रो शिक्षा–दीक्षा प्राप्त गरेका फ्रयांकलिन रुसबेल्टले कल्याणकारी समाज निमार्ण गर्न पपुलिस्ट आन्दोलन गर्दै वाल स्ट्रिट र बैंकहरूमा धाबा बोलेजस्तै हो । मानिसहरूलाई रुसबेल्टले आफ्नो समस्या बुझेका छन् र उनीहरूको राम्रो प्रतिनिधि हुन्छन् भन्नेमा विश्वास थियो ।

तपाईंले लेख्नुभएको छ, ‘अमेरिकामा बेलायत, युरोप र अन्य देशको प्रभावसँगै राजनीतिक व्यवस्थाको प्रजातान्त्रिक भागको वर्चस्व उदार भागभन्दा बढी देखिन थालेको छ । त्यसले कानुनी रूपमै खुला समाज निर्माणका लागि अगाडि धकेलिरहेको छ ।’ यसको मतलब प्रजातन्त्र दुईथरीको हुन्छ ?
प्रजातन्त्र दुई किसिमको हुँदैन । तर त्यसको भाग दुई किसिमको हुन्छ । प्रजातान्त्रिक भागले चुनाव र प्रतिनिधि चयन गर्छ । उदार भागले भने कानुन, अधिकारहरूको सुनिश्चिततातर्फ केन्द्रित रहन्छ । मलाई लाग्छ पूर्ण प्रजातन्त्र हुन यी दुवै भाग आवश्यक पर्छ । अर्को हिसाबमा भन्नुपर्दा, मानिसहरूले आफ्नो प्रतिनिधि चयन गर्न पाउनुपर्छ तर उनीहरूको चयन प्रक्रिया साझा समझदारीमा राजनीतिक सीमाको आधारमा कानुनले निर्देशित गरेको हुनुपर्छ ।

‘उदार प्रजातन्त्र’ मा उदार भागको अनुपातमा प्रजातान्त्रिक भाग कति छ ?
चुनावले प्रजातान्त्रिक भाग माथि छ भन्ने देखाइसकेको छ । यद्यपि राजनीतिमा पैसाको बढ्दो प्रभाव छ । र, मलाई लाग्छ धरै अमेरिकीले यसलाई समस्याकै रूपमा बुझेका छन् । तर, यदि पैसाले मात्रै चुनावी नतिजामा फरक पाथ्र्यो भने जेब बुस रिपब्लिकनको उम्मेदवार चयन हुनुपर्ने हो । र बर्नी स्यान्डर्स हिलारीको अगाडि उभिन पनि नसक्नुपर्ने हो । हिलारीसँग पराजित भए पनि स्यान्डर्सले निकै राम्रो चुनौती दिएका थिए । तर, बाजी ट्रम्पले मारे । ट्रम्पले पनि आफ्नो पैसा खर्च गरेकाले चुनाव जितेका भने होइनन् । उनले व्यक्तिगत पैसा त निकै कम खर्चे । मलाई लाग्छ विश्वको कुनै पनि देशमा गरिब जनतासँग कमै मात्र राजनीतिक शक्ति हुन्छ, किनभने उनीहरूलाई आफ्नो स्वार्थका लागि कसरी संगठित हुने भन्ने थाहै हुँदैन । कर्पोरेसन, मजदुर संगठन र यस्तै अन्य समूहलाई भने राजनीतिक व्यवस्थालाई आफूअनुकूल कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने थाहा हुन्छ । 

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७३ १३:५७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नौटंकीलाई जीवन

जितेन्द्र साह

न कुनै नाटकघर । न त कतै स्थायी मञ्च । न कुनै ठूलो आयोजना । न त कुनै विशिष्ट साहित्यिक हस्ती वा वरिष्ठ कलाकारको उपस्थिति । न कुनै पत्रकारलाई निम्ता । हेर्न टिकट पनि किन्नु नपर्ने । मन लागेको खाली ठाउँमा बोरा वा गुन्द्री वा तन्ना ओछयाएर बसे हुने ।

स्थानीय कलाकार एवं दर्शकको जमघटसँगै नौटंकी सुरु हुन्छ । अग्लाअग्ला बाँसमा झुन्डयाइएका लाउडस्पिकर मार्फत सबैतिर गीत, संगीत एवं संवाद गुन्जिन थाल्छ । हेर्न जान फुर्सद नपाएकाहरू घरमै सपरिवार बसीबसी कलाकारले ठूलठूलो स्वरमा बोलेको सुनेर आनन्द लिन्छन् । 
मुख्य चाडबाडमा बर्सेनि मोरङको रंगेली र वरिपरि नौटंकी मञ्चन हुन्छ । नेपालबाहेक पाकिस्तान एवं उत्तर भारतमा गरिने यो एक खाले नाटक शैली र लोकप्रिय लोकनृत्य हो । उल्लेखीय के छ भने यहाँको नाटय मञ्चमा नाम चलेका ठूल–ठूला रंगकर्मीले नभएर स्थानीय कृषक, श्रमिक एवं व्यवसायीले भूमिका निभाउँछन् ।

नौटंकीको इतिहास
आफ्नो थलोको पहिचान एवं इतिहाससँग जोडिएको पुरानो संस्कृति ‘नौटंकी’ कलालाई लोप हुन नदिन स्थानीयबासी स्वतस्फूर्त रूपमा लागेका हुन् । मोरङको रंगेली कुनै बेला नौटंकीका लागि भारतसम्म चिनिन्थ्यो । यो नगरकै नामअनुरूप रसरंगका सोखिन केही स्थानीयले इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा नौटंकी खेल्ने समूहै गठन गरेका थिए ।

मोरङको दक्षिण भेकमा पर्ने यो नगरका प्रसिद्ध एवं कुशल कलाकारहरू विहारको अररिया र पूर्णिया जिल्लासम्म पुग्थे । नाटक र हास्यव्यंग्य प्रस्तुत गर्थे । अहिले पनि पूर्वेली भेकमा यहाँका स्वर्गीय रामजी साह, महादेव साह, सत्यनारायण साह, उगनलाल साह, रविदत्त शर्मा, चथुवा दमाई, जनक ठाकुर र मुक्तिनाथ दाहालको नाम अग्रज रंगकर्मीको रूपमा लिने गरिन्छ । 

नौटंकी गर्ने सोखका कारणले रामजी र महादेव मित्रबाट सम्धी नै बनेको स्थानीय सुनाउँछन् । रंगकर्मी महादेवले आफ्ना दुई छोरीलाई सहकर्मी रामजीको घरका बुहारी बनाए । उनीहरू मुख्यत: किसान एवं व्यापारी थिए । खेती र व्यापारको सिजन नभएको बेला उनीहरू नौटंकी गर्थे । यी दुई सम्धीले ‘सुल्ताना डाकु’ नौटंकीमा गरेको सशक्त भूमिकाको अहिलेसम्म चर्चा हुन्छ । यो भारतको उत्तरप्रदेशको बिजनौर जिल्लाका एक डाकुको जीवनमा आधारित नाटक हो । 

ती चर्चित रंगकर्मीका परिवारका कोही पनि पछि नौटंकीतिर लागेनन् । उनीहरूका दोस्रो र तेस्रो पुस्ता खेतीकर्म, जागिर एवं व्यवसायमा व्यस्त भए । ‘नौटंकी गर्नेलाई यहाँ हेयको वा संकीर्ण दृष्टिकोणले हेरिने हुनाले हामी यसतिर लागेनौं,’ यातायात व्यवसायी ५५ वर्षे जगन्नाथ साह भन्छन् । उनी रंगकर्मी स्वर्गीय महादेव साहका साहिंलो छोरा हुन् । ‘बुबाले छाडेर जानुभएको नौटंकीका सामग्रीमध्ये एउटा हार्मोनियम र ढोलक घरमा थन्केका छन्,’ उनी भन्छन्, ‘थुप्रै बाजागाजा अन्य नौटंकी गर्नेहरूलाई बाँडयौं ।’ आफूले भने स्थानीय स्तरमा यो कलालाई सकेसम्म प्रोत्साहन गरेको उनी बताउँछन् । ‘बुबाजस्तै नौटंकीमा अभिनयचाहिं कहिले गरिनँ, तर यस्ताखाले आयोजन हुँदा सधैंँ अगाडि बढेर सहयोग गर्छु,’ साह भन्छन् । साह परिवारको कान्छो छोरा राजेशको शयनकक्षाको एक कुनामा जतनका साथ ती हार्मोनियम र ढोलक राखिएको छ । बुबाको अन्तिम चिनोको रूपमा रहेको ती सामग्रीको उनलाई निकै माया छ । 
खेती, व्यापार र जागिरका कारणले आफू एवं छोरानातिले यतातिर समय दिन नसकेको यस भेकका अर्का चर्चित रंगकर्मी स्वर्गीय रामजीका छोरा ७४ वर्षीय श्यामसुन्दर बताउँछन् । उनको घरमा उही बेलाको काठको बाकसमा अझै पनि नौटंकीमा प्रयोग हुने टुटेफुटेका तलबार, ढाल, कवच र नक्कली बन्दुक भेटिन्छन् । ‘बच्चाबुच्चीले कहिलेकाहीं निकालेर खेल्छन्,’ उक्त परिवारकी जेठी बुहारी रानी भन्छिन् । रामजीका साहिंलो नाति ३८ वर्षे कृष्णलाई पनि गायनमा सोख थियो तर पारिवारिक जिम्मेवारीका कारणले किराना सामग्रीका व्यापारी बने । ‘आर्थिक संघर्षमै जीवन बितिरहेकाले मैले गीत गाउने इच्छा मारेँ,’ उनी भन्छन्, ‘अन्य दाजुभाइको कथा व्यथा मजस्तै छ, एका बिहानदेखि रातिसम्म बाँच्नैका लागि धपेडी ।’

आरोह–अवरोह 
२०३२ देखि २०४६ सालसम्मै नौटंकी मञ्चन उत्कर्षमा रहेको स्थानीय ५२ वर्षे दिलीप मण्डल बताउँछन् । पेसाले मिठाई कालीगढ उनी अहिले यसको संरक्षणमा जुटेका छन् । उनी यहाँ मञ्चन हुने हरेक नौटंकीको सुरुआतमा भगवान् शंकरको रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् ।
पुराना रंगकर्मीको निधन हुनु, मनोरञ्जन जगत्मा नयाँ माध्यम एवं प्रविधिको प्रवेश, देशको राजनीतिक अवस्था खराब हुनु र यहाँ पर्याप्त अवसर नहुनु नौटंकी कला बिलाउने मुख्य कारण भएको मण्डल बताउँछन् । रोजगारका लागि स्थानीय युवा दिल्ली, पन्जाब र खाडी मुलुक जान थालेपछि बीचको झन्डै डेढ दशकसम्म यहाँबाट नौटंकी हराएको उनी सुनाउँछन् । मण्डलका अनुसार यसपछि भारतको विहार र उत्तरप्रदेशका नौटंकी टोली एवं कलाकारले यहाँ वर्चस्व जमाउन थाले ।

यसरी जुटे संरक्षणमा 
स्थानीय नौटंकी कलालाई इतिहासको पानामा विलीन हुन नदिन २०६२ मा मण्डलले स्थानीय ५२ वर्षीय रामबाबु यादवसँग मिलेर यस दिशामा अघि बढ्ने निधो गरे । दुवै मिलेर झन्डै १ लाख रुपैयाँ खर्चेर नौटंकीका लागि चाहिने ढोलक, नाल, माइक, हार्मोनियम, झाल, कडताल (झयाली) पर्दा र पोसाकलगायतका सामग्री किने । 

यादवको सभापतित्वमा झन्डै ३५ सदस्य सहभागी एक नाटक टोली बन्यो । टोलीमा सम्मिलित सबै कृषक, ज्यालादारी मजदुर र सामान्य व्यवसायी हुन् । यो टोलीका सदस्यहरूलाई प्रतिभाअनुरूप लेखक, निर्देशक, प्रबन्धक र कलाकारको जिम्मेवारी दिइएको छ । ‘झन्डै एक दशकदेखि हामीले फेरि नाटक देखाइरहेका छौं,’ रामबाबु भन्छन्, ‘दैनिक काम र पेसाबाट समय निकालेर वर्षमा १० पटक जति प्रस्तुति दिन्छौं ।’

उनीहरूले पारिवारिक, सामाजिक, धार्मिक र ऐतिहासिक विषयवस्तुमा आधारित ‘कृष्णलीला’, ‘रामलीला,’ ‘राजा हरिश्चन्द्र’, ‘राजा नल’, ‘दमाद बध,’ ‘सुरमा,’ ‘कंस बध,’ ‘विद्यापति’ र ‘आल्हा–ऊदल’ लगायतका नौटंकीहरू खेल्छन् । उनीहरूले रंगेलीमा मात्रै वार्षिक ४/५ पटक नौटंकी गर्छन् । ‘दशमी र छठको बेला त रंगेलीमै गर्छौं,’ रामबाबु भन्छन्, ‘माग भएमा वा बोलाहट आएमा अरू बेला मोरङ र झापाका विभिन्न भागमा पुग्छौं ।’ यतातिर मध्यभारतको बुन्देलखण्डका दुई वीर भाइको कथामा आधारित ‘आल्हा–ऊदल’ निकै लोकप्रिय रहेको उनी जानकारी दिन्छन् । 
एउटा नाटक मञ्चन गर्दा कलाकारको पारिश्रमिक र खाना खर्चसहित झन्डै २५ हजार रुपैयाँ लाग्ने मण्डल बताउँछन् । ‘बढीजसो राति हुने यस्तो नौटंकीमा एक कलाकारलाई हजार रुपैयाँसम्म ज्याला दिन्छौं,’ उनी भन्छन् । सबै जना आ–आफ्नो दैनिकीमा व्यस्त रहने हुनाले केही दिनअगावै सूचना दिएर नौटंकीका लागि तयार रहन भनिन्छ । सार्वजनिक थलोमा नौटंकी गर्दा दर्शकले खुसी भएर दिने रकम मात्र उनीहरूको आयको माध्यम हुन्छ । योबाहेक तय पारिश्रमिक लिएर उनीहरू विभिन्न व्यक्तिको आँगन, चौर, खेत र घरको मूलद्वारमा समेत नौटंकी देखाउँछन् । ‘कलाकारलाई पारिश्रमिक दिएपछि बचेको रकमले नौटंकीका लागि चाहिने सामग्री थप्छौं,’ यादव भन्छन्, ‘अहिलेसम्म डेढ लाख रुपैयाँ जतिको सामान भेला पारेका छौं ।’ 

यहाँको माटोसँग जोडिएको नौटंकी कलाको संरक्षण एवं उत्थानका लागि उनीहरूलाई सरकार, स्थानीय निकाय वा गैरसरकारी संस्थाबाट कुनै सहयोग प्राप्त हुन्न । तैपनि उनीहरू दु:खी छैनन् । ‘नौटंकी हुन लागेको सुन्दा कुनै पर्व आएजस्तो लाग्छ,’ ४५ वर्षे हरि मण्डल भन्छन् । पेसाले चापाकल (टयुबवेल) गाड्ने उनी नाटक टोलीका सहयोगी हुन् ।

मुख्य समस्या के त ? 
अझै आधुनिक परिवेशअनुरूपको नाटय सामग्री, मञ्चनका लागि चाहिने स्थायी भवन, सार्वजनिक थलो र कलाकार अभाव रहेको दिलीप मण्डल बताउँछन् । ‘पुराना पिँढीका धेरैजसो कुशल कलाकारको निधन भइसकेको छ, कतैबाट मनोबल उकास्ने कार्य नभएकाले नयाँ पुस्ताको नौटंकीमा रुचि नलिंदा कलाकारको अभाव छ,’ उनी भन्छन्, ‘कहिलेकाहीं केही भूमिकाका लागि भारतीय कलाकार ल्याउनुपर्छ ।’

सरकार र स्थानीय निकायबाट सहयोग एवं सुविधा पाएमा नौटंकी क्षेत्रलाई पेसा बनाएर अघि बढ्न सक्ने उक्त टोलीका हार्मोनियमवादक ३८ वर्षे दुर्गानन्द यादव बताउँछन् । जीवन निर्वाहका लागि खेतीपाती गर्नुका साथै उनी एक ब्यान्ड पार्टी पनि चलाउँछन् । ‘प्रोत्साहन पाउनुपर्‍यो, सके जति संघर्ष गर्न तयार छौं,’ दुर्गानन्द भन्छन् । 

धेरै वर्षसम्म स्थानीय रंगमञ्चमा कलाकारको रूपमा सक्रिय ६३ वर्षीय कृपाल सिंहले यहाँ २०२२ सालसम्मको अवधि नौंटकीका लागि स्वर्णियकालको रूपमा रहेको बताउँछन् । ‘नयाँ पुस्तामा रुचि भए पनि कतैबाट मनोबल पाएनन्, त्यसपछि बिस्तारै हरायो,’ उनी भन्छन् । चन्दा संकलन गरेर पनि नौटंकी कलालाई जोगाउने प्रयास भए पनि नसकेको उनी बताउँछन् । पहिलेको तुलनामा प्रदर्शन वार्षिक एक चौथाइमा सीमित भएको सिंह बताउँछन् । 

उनका अनुसार यतातिरबाट ध्यान हराउँदै गएर स्थानीय कलाकारहरू भजन/कीर्तनतिर लागे । सिंहले आफैं १५ वर्षअगाडि नौटंकी छाडेर कीर्तन मण्डलीमा लागेको बताउँछन् । उनी नौटंकी संरक्षणमा लागेका अन्य मित्रहरूलाई सघाइरहेका छन् । सिंहले आफूसँग भएको ढोलक र हार्मोनियम नयाँ टोलीलाई दिएको बताउँछन् । 

सिंहका अनुसार नामका लागि मात्र भए पनि स्थानीय रंगकर्मीहरूले २५ हजार रुपैयाँ पारिश्रमिकमा पाँच रातसम्म नौटंकी देखाउँछन् । ‘आफ्नो घर, आँगन वा खेतमा नाटक मञ्चन गराउनेले यो रकम दिन्छन्,’ सिंह भन्छन् । गरिबीले गर्दा आफूहरू यस क्षेत्रमा व्यवस्थित रूपमा अघि बढ्न नसकेको उनी बताउँछन् । स्थायी नाटकघर बनेमा मात्र यो कला स्थिर र संगठित रूपमा अघि बढ्न सक्ने सिंह बताउँछन् । ‘आर्थिक अभावमा नाटकघर बन्न सकेन,’ उनी भन्छन्, ‘लगानी चाहियो, पैसा छैन, काम गरेर परिवार पनि पाल्नुपर्ने भएकाले सबैसँग समय अभाव छ ।’ स्थानीय लोकनर्तक विद्यानन्द मण्डलले बाटो देखाउनेको कमी महसुस गरेको बताउँछन् । ‘हामीसँग पर्याप्त ऊर्जा छ, श्रम गर्न र प्रतिभा पस्किन तयार छौं,’ उनी भन्छन्, ‘तर, सरकार, गैरसरकारी संस्था र यस विधाका विज्ञ एव नौटंकीलाई माया गर्नेहरूले हातेमालो गरिदिनुपर्‍यो ।’ 

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७३ १३:५७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT