बालकृष्ण माबुहाङ

हिन्दु अधिराज्य हिन्दुस्तानकै मामिला

गुजरातको गान्धीनगरमा बसोबास गर्ने ९९ वर्षीया हीरा बा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीकी आमा हुन् । उनी कान्छा छोरा पंकज मोदीको सामान्य घरमा बस्छिन् । मोदीका सबै दाजुभाइको दैनिकी सामान्य छ, जस्तो प्रधानमन्त्री बन्नुअघि मोदीको थियो ।

धर्मनिरपेक्ष राज्यको धर्म

नेपाली भाषा बृहत् शब्दकोशले धर्मलाई ‘व्यक्ति वा वस्तुमा रहिरहने गुण’, ‘स्वर्ग वा ईश्वर प्राप्तिका लागि गरिने पुण्य कार्य,’ ‘असल आचरण’ र ‘कुनै महापुरुषको मत, सम्प्रदाय’ भनेको छ । ‘धर्मनिरपेक्ष’लाई ‘कुनै एउटा धर्मलाई मात्र खास मान्यता नदिएर सबै धर्मलाई समान ठान्ने तथा धर्मका मामिलामा कुनै किसिमको हस्तक्षेप नगर्ने र संविधानमा पनि कुनै धर्मको आड नलिने राज्य, समाज’ भनिएको छ । शब्दकोशअनुसार ‘राज्य’ भन्नाले ‘राजा वा शासनसत्ताका अधीनमा रहेको देश, मुलुक, राष्ट्र’ हो । 

राष्ट्रिय स्वाधीनताका भेट्रान

पहिलो विश्वयुद्ध (१९१५–१९१८) अन्त्य भएको गत ११ नोभेम्बरमा सय वर्ष पुग्यो । त्यस दिन युद्धविरामको सम्झनामा पेरिस, लन्डन, पोल्यान्ड, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्डलगायत स्थानमा भव्य कार्यक्रम भए । विश्वयुद्धसित नातासम्बन्ध नभएकाले हुन सक्छ, युद्धविरामको शताब्दी वर्षबारे नेपाल बेखबर रह्यो ।

शिक्षामा फड्को कसरी ?

मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टको विचार उद्धृत गर्दै प्राध्यापक मैक फारलेनले लेखेका छन्, ‘सन् ५० सम्म शिक्षा अभिवृद्धिको उद्देश्य प्रमाणपत्र हासिल गर्ने थियो, सन् ५०–६० सम्म हाइस्कुल तथा कलेज शिक्षा पाउनु उच्च सामाजिक हैसियत हासिलका लागि थियो ।

मार्क्सवाद भर्सेस बाहुनवाद

दुइटा कम्युनिस्ट दल मिलेर संख्यात्मक रूपमा शक्तिशाली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बनेको छ । तर उसको उद्देश्य प्रस्ट छैन । प्रचण्ड बहुमत हुँदाहुँदै संघीय समाजवादी फोरमलाई सरकारमा लगेको छ । राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) लाई पनि सरकारमा लग्ने सोच बनाएको देखिन्छ ।

बालकृष्ण माबुहाङका लेखहरु :

राज्यको तीनखुट्टे ओदान

संसदीय प्रजातन्त्र प्राप्तिको लागि स्थापना भएको नेपाली कांग्रेस राणाशाही, राजशाहीको पञ्चायती व्यवस्था र आफैले चाहेको वैधानिक राजतन्त्रको विरुद्ध लडेर गणतन्त्र स्थापना गर्न नेतृत्वदायी भूमिकामा सम्म पुग्यो ।

अधिकार बाँडफाँडमा खिचडी

दुई चरणमा सम्पन्न हुने भनिएको स्थानीय तहको निर्वाचन हुन्छ वा हुन्न भन्ने ठूलो आशंका थियो । पहिलो चरणको निर्वाचन सकिएको डेढ महिनापछि दोस्रो चरणको निर्वाचन हुन गइरहेको छ । तर पुन: हुन्छ/हुन्न भन्ने आशंका व्याप्त छ ।

संघीयताको औचित्य

आधुनिक राजनीतिशास्त्रको उत्पत्ति राज्यको बारेमा भएको अध्ययनबाट भएको हो । ‘स्टेटहुड’ अर्थात् राज्यवादी सोच, अविभाजित सम्प्रभुता राज्यमा निहित हुने सिद्धान्तको विकास, सन् १६४८ को वेष्टफालिया सन्धिपछि विकसित भएको मानिन्छ ।