लोकराज बराल

पूर्वी पहाड घुम्दा

झापामा जन्मिएको, बढेको मान्छेलाई मधेस र पहाडको फरक त्यति लाग्दैन । इरौंटार (हालको शान्तिनगर) भौगोलिक बनावट र रहनसहनले पहाड र मधेसको भेदलाई अझ कम गरेको हुन्थ्यो । यो २००७ साल र अझ अघिको समयको कुरा हो । त्यतिखेर हिउँदमा पहाडबाट भारतको आसामतिर काम गर्न जानेको ताँती लाग्थ्यो ।

ह्रासोन्मुख संस्कार

आजसम्म लोकतन्त्रको विकल्प भेटिएको छैन तर लोकतन्त्र दिनप्रतिदिन कमजोर हुँदै गइरहेको छ । यसको प्रमुख कारण लोकतन्त्रान्त्रिक संस्कारमा ह्रास आउनु हो । यो प्रवृत्ति विश्वव्यापी रूपमै देखिन्छ । यसपालिको भारतीय चुनावी दौडानमा नेताहरूको भाषणको स्तर, निर्वाचन आयोगप्रतिको नकारात्मक जनधारणा र अविश्वासले लोकतन्त्रको सार होइन, आवरण मात्र बाँकी रहेको देखाउँछ ।

लोकतन्त्रको वैकल्पिक बहस

आजको विश्व राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक दृष्टिले अस्थिर र अनिश्चित देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका चल्दै आएका अवधारणा र सन्तुलन खल्बलिएका छन् । भावी सम्बन्ध र शक्ति सन्तुलन कस्तो हुने भन्न नसकिने अवस्था छ । सैद्धान्तिक विचलनले गर्दा कस्तो ढाँचाको आर्थिक व्यवस्था ठिक हुन्छ भन्ने कुरामा सबै देश संक्रमणकै अवस्थामा छन् ।

जनमत संग्रह चाहिँदैन

राजावीरेन्द्रले २०३६ सालमा जनमत संग्रह घोषणा गरेपछि सर्वसाधारणको ध्यान त्यसतर्फ खिचिएको थियो । जनमत संग्रहको पहिलो अभ्यास त्यही थियो । सर्वसाधारणले यसबारे कति बुझे/बुझेनन्, भन्न सकिंँदैन । परिणाम भने तथाकथित सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाका पक्षमा गएको घोषणा गरियो । यो एक तात्कालिक व्यवस्थापकीय संकटमोचन गर्ने रणनीति थियो ।

लोकतन्त्र बच्ला ?

परिस्थितिले मौका र सम्भावनाको विकल्प सधैं दिन्छ । मौका पाउँदा त्यसको उपयोग ठीकसँग गर्न नसके नयाँ परिस्थिति सिर्जना हुने वातावरण बन्न थाल्छ । आज नेपाल मात्र होइन, विश्वराजनीतिको अवस्था त्यस्तै छ । एकातिर चल्दै आएका मूल्यमान्यता स्खलित हुँदै गइरहेका छन् भने अर्कातिर स्थापित संस्थाहरू, जसका लागि अनेक त्याग र बलिदान भएका छन्, असान्दर्भिक र निरीह प्रमाणित हुँदै गएकाले अबको बाटो के हुने भन्ने प्रश्नको उत्तरका लागि सबै व्यग्र छन् ।

लोकराज बरालका लेखहरु :

सरकार र प्रतिपक्ष

सरकार र प्रतिपक्ष सामान्यत: संसदीय व्यवस्थामा संस्थागत रूपमा अभ्यास गर्ने प्रक्रिया हो । यो बेलायतको संसदीय अभ्यास क्रममा विकसित हुंँदै अन्य देशमा पनि अनुकरण गर्न थालिएको हो । संयुक्त राज्य अमेरिकामा राष्ट्रपतीय प्रणाली र शक्ति पृथकीकरण सिद्धान्तमा व्यवस्था चल्ने भएकाले प्रतिपक्षले अविश्वासको प्रस्तावमार्फत सरकार बदल्न सक्ने क्षमता राख्दैन ।

नेता र नीतिको विश्वसनीयता

विश्व राजनीतिमा नेपाल देखिन छाडेको छ । सीएनएन र बीबीसी आदि टेलिभिजन च्यानलले काठमाडौंको तापक्रम देखाउनेबाहेक उल्लेख्य दुई वा बहुपक्षीय गतिविधि भएको पाइँदैन । दुई छिमेकी चीन र भारतसित मात्र सीमित हुन थालेको नेपालको छवि बाह्य र भित्री कारणले अविश्वसनीय हुँदै गएको छ ।

लोकतान्त्रिक मन्दीको प्रभाव

के क्रान्तिले विकास ल्याउँछ ? यो प्रश्नको उत्तर सकारात्मक र नकारात्मक दुवै हुनसक्छ । केही अपवाद बाहेक हिंसात्मक क्रान्ति पार गरेकाभन्दा शान्तिपूर्ण परिवर्तनका माध्यमले सम्पन्न भएका देश धेरै छन् ।

भूराजनीतिक प्रभाव

हिजोआज नेपालको परराष्ट्र नीतिको सिलसिलामा भूराजनीति शब्दको निकै प्रयोग भएको पाइन्छ  । भौगोलिक निर्णायकवाद अर्थात् भौगोलिक अवस्थालाई नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख आधार मान्नु ठिकै हो  । किनभने यो भारतले तीनतिर र हालको चीनले एकतिर छेकिएको मुलुक हो ।

कच्चा कूटनीति

साँघुरिंँदै चीन र भारतसित सीमित हुनपुगेको नेपालको परराष्ट्र सम्बन्धमा अनेक तर्क/वितर्क चलिरहेका छन् । सन् २०१५ को मधेस आन्दोलन, संविधान निर्माण र चीनसितको नयाँ आयामका सम्बन्ध र हालसालै सम्पन्न भएको बिमस्टेक सम्मेलनले त्रिपक्षीय सम्बन्ध एकपल्ट फेरि तरङ्गित भएको छ ।