राजेन्द्र महर्जन

टुक्के राजमा बौद्धिक दरिद्रता

‘आधुनिक बुद्धिवादीले लोकप्रसिद्ध दार्शनिकले जस्तै संसारलाई अनेक रूपबाट व्याख्यामात्र गरेर पुग्दैन, उनीहरूले समाजलाई स्थिर हुन होइन, परिवर्तित हुन सहयोग गर्नुपर्छ । नेपालमा आलोचनात्मक मूल्यांकन गर्ने कर्तव्य अपनाउन लालायित हुने बुद्धिवादीको सट्टा, उर्दी–पोसाक पहिरिने निम्नवर्गीय वर्ग छ, जो पारिश्रमिकको सट्टा विभिन्न स्केलको तलबकै लागि काम गर्छ  ।’

तस्बिरको राजनीति 

क्लिष्ट लेखन किताबको पठनीयताका लागि अवरोध हुन सक्छ । जटिलभन्दा सरल र बुझिने लेखाइ/अनुवाद जरुरी देखिन्छ । प्रत्येक वाक्यमा प्रश्न उठाउने र मथिंगल घुमाउने क्षमताको हुनु यसको लेखन विशेषता हो ।

सेतो हात्तीको सवारी

रुसी शासक जार राजधानी पेट्रोग्राडका सडकमा बग्गी चढेर आउँदाखेरिको ढाँचा हुन्थ्यो– राणाकालमा सहर–बजारतिर प्रधानमन्त्रीको सवारी चलाइँदा । सरदार भीमबहादुर पाण्डेका अनुसार राजा र महाराजा भनिने प्रधानमन्त्री सवारी हुने बाटोमा मानिस अगावै हटाइन्थे ।

सांस्कृतिक लोकतन्त्रका अगुवा

‘आन्दोलनको क्रममा म समातिएँ । हिरासतमा मेरी आमा भेट्न आउनुभयो । मेरी आमाले कुरा के गर्न थाल्नुभयो, प्रहरीले रोके र भने– कुरा गर्ने भए नेपालीमा गर, नत्र फर्की जा । मेरी आमा नेपाली जान्नुहुन्न । फेरि म आमासँग मातृभाषा बाहेक अरु भाषामा कुरा गर्न सक्दिन । आखिर आमा केही नबोली आँखाबाट आँसु खसालेर फर्किनुभयो ।’ 

नयाँ महाराजको ‘टीकातन्त्र’

सत्ताका मुख्य–मुख्य प्रतिष्ठान र सत्तासीनका निवासमा दसैं सँगसँगै धुमधामका साथ ‘टीकाकरण’ जारी छ, समृद्धीकरणको महान यात्राजस्तै  । सत्ताच्युत राजादेखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीहरूसम्म पनि टीका लगाउने होडबाजीमा लागेका छन्  ।

राजेन्द्र महर्जनका लेखहरु :

न्यायिक प्रक्रियालाई ‘इन्काउन्टर’

जर्मन नाटककार एवं कवि बर्तोल्त ब्रेख्तको एउटा नाटकमा एक युवतीले प्रहरीलाई भन्छे, ‘तिमी देखेर मलाई डर लागिरहेको छ । यस्तो अवस्था देखेर तिमीलाई लाज लागेन ?’ एकसेएक कवि–अकवि र प्रहसनकर्ताको राजमा तेह्र वर्षीया किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्यापछि प्रहरी–प्रशासन र सरकार देखेर आम मानिसलाई डर लाग्न थालेको छ ।

राष्ट्रिय एकताको प्रश्न

देश वा जनतालाई जोड्ने उद्देश्यका साथ बनाइएको संविधान नै विभाजनकारी भयो भने परिणाम कति भयावह होला ? यस्तो दुस्परिणामका लागि संविधान निर्माता र क्रियान्वयनकर्ताका नीति र नियत जिम्मेवार हुन्छन् कि घोषित रूपमा देशलाई तोड्न खोज्नेहरूका आचरण ?

नाकाबन्दी र धर्म सापेक्षता

‘भारतले संविधान घोषणाअघि दुई सन्देश पठाएको थियो : एउटा, धर्म निरपेक्षता नलेखी धार्मिक स्वतन्त्रता लेख्नुहोस् र फास्ट ट्रयाक आफै बनाउने जुन भन्दै हुनुहुन्छ, त्यो नभन्नुहोस् । ती सुझाव नमानेपछि नाकाबन्दी लगाइयो ।’ यो दाबी हो, संवैधानिक संवाद तथा राजनीतिक सहमति समितिका सभापतिसमेत रहेका पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईको ।

मर्दवादी राज्य संयन्त्रको तिकडम

कानुनका किताब उनीहरूकै हतियारका कारखाना पादरी र प्रोफेसर उनीहरूकै जज र जेलरसमेत उनीहरूकै सबै हाकिम उनीहरूकै बर्ताेल्त ब्रेख्त, जर्मन कवि/नाटककार राजा वीरेन्द्रको निरंकुश शासनकालमा भएको थियो, नमिता–सुनिता बलात्कार र हत्याकाण्ड ।

बलात्कारी जन्माउने कारखाना

तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले बलात्कार गर्‍यो ?तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले कलंकको टीका लगाइदियो ? तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले बेच्यो ? तिमी निरुत्तर छौ यस प्रश्नको अघि आजको सत्तारूढ तिमी । – पारिजात/मानुषी