राजेन्द्र महर्जन

महायज्ञबाट समृद्धि र समाजवाद !

इटालीका मार्क्सवादी चिन्तक अन्तोनियो ग्राम्सीले तानाशाह बेनितो मुसोलिनीको कालकोठरीबाट भनेका थिए– शासकहरूले बन्दुकको भरमा मात्रै होइन, आफ्ना सिद्धान्त, विचार, संस्कृतिप्रति आम जनताको सहमति निर्माण गर्दै शासन गर्ने गर्छन् ।

मार्सीवाद र केसीको वृद्ध ज्यान

फ्रान्सेली चिन्तक मिसेल फुको भन्छन्, सत्ता–शक्तिको अभ्यास–स्थल हो– शरीर । सत्ता–शक्तिले शरीरलाई निर्देशित र नियन्त्रित गर्न खोज्छ । यसका लागि अनेक संरचना, सम्बन्ध, सैद्धान्तिक भाष्य बनाउँछ । सत्ता–शक्तिका लागि ‘डोसाइल बडी’ (मौन, निष्क्रिय अधीनस्थ शरीर) मनपर्छ, ‘भोकल बडी’ (मुखर, सक्रिय र मुक्त शरीर) होइन । शरीरको उपनिवेशीकरण वा घरेलुकरण वा वस्तुकरण विरुद्ध मन र शरीरको प्रतिरोध पनि जारी छ ।

‘किपुमि’को भूमि बेदखल

महाराज पृथ्वीनारायण शाहसँग जम्काभेट भयो, एक गणतान्त्रिक साँझमा अचानक कीर्तिपुर पाँगा दोबाटोमा मैले सोधेँ–बाजे महाराज ! तिमी फेरि कीर्तिपुरै आयौ ? उहिल्यै काटिगएका थियौ किपु–ज्यापुका नाक–कान के तिमी फेरि पुरानै खुकुरी लिएर आइपुग्यौ ? – संगीत स्रोता 

नेपालमा आणविक उद्योग

नेपाललाई ‘पारमाणविक राष्ट्र’ बनाउनेसम्बन्धी विधेयक प्रतिनिधिसभामा छलफलको चरणमा छ । ‘पारमाणविक तथा रेडियोधर्मी पदार्थको सुरक्षित तथा शान्तिपूर्ण प्रयोग सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको विधेयक’ मा गम्भीर विमर्श खाँचो छ । 

राजतन्त्रलाई पुँजीवादी जलप

कुनै सत्ताच्युत राजा राजधानीको रेस्टुरेन्टमा पारिवारिक जमघटमा नाच्दैमा लोकतन्त्रका लोकहरू उनीसँगै तालमा ताल मिलाएर नाच्ने गर्छन् र ? कुनै भूतपूर्व राजाले अवाञ्छित अभिव्यक्ति दिँदैमा गणतन्त्रका गणहरूले उनको लोलीमा बोली मिलाउँछन् र ?

राजेन्द्र महर्जनका लेखहरु :

‘ब्याक टु मंगलमान’

भेँडा–च्याङ्ग्रा काण्ड : २००८ सालतिर कांग्रेसका नेता मातृकाप्रसाद कोइरालाको सरकार थियो । सरकारले दसैँ–तिहारका लागि तिब्बतबाट भेँडा–च्याङ्ग्रा ल्याउँथ्यो र जनतालाई बेचेर नाफा कमाउँथ्यो ।

धर्म र मार्क्सवादको साइनो

अबदेखि यहाँले चढ्ने हेलिकप्टर वा हवाईजहाज उडेन भने पशुपतिनाथ वा कुनै मठमन्दिर र शक्तिपीठमा पूजा गर्नुस् वा भाकल गर्नुस्, ती उड्न थाल्छन् ! तपाईंको परिवार वा पार्टीको स्वास्थ्य खराब छ भने कुनै गलेश्वरधाम वा लिंगेश्वर महादेव वा भस्मेश्वर देवताको पूजाअर्चना गर्नुस् वा स्तुति गाउनुस्, सबै समस्या समाधान हुन्छन् !

टुक्के राजमा बौद्धिक दरिद्रता

‘आधुनिक बुद्धिवादीले लोकप्रसिद्ध दार्शनिकले जस्तै संसारलाई अनेक रूपबाट व्याख्यामात्र गरेर पुग्दैन, उनीहरूले समाजलाई स्थिर हुन होइन, परिवर्तित हुन सहयोग गर्नुपर्छ । नेपालमा आलोचनात्मक मूल्यांकन गर्ने कर्तव्य अपनाउन लालायित हुने बुद्धिवादीको सट्टा, उर्दी–पोसाक पहिरिने निम्नवर्गीय वर्ग छ, जो पारिश्रमिकको सट्टा विभिन्न स्केलको तलबकै लागि काम गर्छ  ।’

तस्बिरको राजनीति 

क्लिष्ट लेखन किताबको पठनीयताका लागि अवरोध हुन सक्छ । जटिलभन्दा सरल र बुझिने लेखाइ/अनुवाद जरुरी देखिन्छ । प्रत्येक वाक्यमा प्रश्न उठाउने र मथिंगल घुमाउने क्षमताको हुनु यसको लेखन विशेषता हो ।

सेतो हात्तीको सवारी

रुसी शासक जार राजधानी पेट्रोग्राडका सडकमा बग्गी चढेर आउँदाखेरिको ढाँचा हुन्थ्यो– राणाकालमा सहर–बजारतिर प्रधानमन्त्रीको सवारी चलाइँदा । सरदार भीमबहादुर पाण्डेका अनुसार राजा र महाराजा भनिने प्रधानमन्त्री सवारी हुने बाटोमा मानिस अगावै हटाइन्थे ।