राजेन्द्र महर्जन

भुमरी पनि अवसर

‘सबै जनताले खाना खाए–नखाएको बुझ्न लगाउने र खाएको खबर दरबारमा नपुगेसम्म आफै पनि खाना नखाने’ किराती राजा बलिहाङको कथा फेटा चक्रवातबाट पीडित अस्सी वर्षका नथुनी मुखियाले कहिल्यै नसुनेको हुनसक्छ । ‘प्रजाको धुरीबाट धुवाँ ननिस्कुन्जेल भोजन नगर्ने’ मल्ल राजा महेन्द्र मल्लको इतिहास भुमरीबाट थिलथिलो भएकी देवी पटेलले पढिनन् पनि होला ।

'राष्ट्र’ लाई खतरनाक आइमाई

अयोध्याका रामलाई पूजा गर्ने हिन्दु राष्ट्र–राज्य र तिनका सञ्चालकहरूले बनाएकी ‘राष्ट्रिय विभूति’ हुन्— सीता । एक छिन कल्पना गरौँ, तिनै राष्ट्रिय विभूति सीताले लव र कुशजस्ता जुम्ल्याहा सन्तानलाई नेपालको नागरिकता मागेकी भए हाम्रो राज्य र त्यसको संविधानले कस्तो व्यवहार गर्थ्यो ?

लोकतन्त्रमा प्रश्नको ठाउँ

पहरा कपेर कपनी छपक्कै छापेर छपनी सय डाँडापार सपनी पुर्‌याउने सिपालु को थियो ? जो किताबमा छैन ऊ त्यही मान्छे हो, बरै तिम्रो हिसाबमा छैन । रिडर्स झापाद्वारा आयोजित चौथो झापा कला–साहित्य उत्सवको ‘थिम सङ’ आलोचनात्मक प्रश्न थियो । आलोचनात्मक प्रश्नप्रति असहिष्णु प्रधानमन्त्रीको सुपर जिल्लामा गुन्जिएको कवि–लेखक संगीतका शब्दले सबैजसो सत्ता र शास्त्रमाथि सवाल उठाएको थियो ।

आणविक विधेयकमा मनलागी

‘होसियार है, नेपाललाई आणविक राष्ट्र बनाइँदैछ !’ यसरी हामीले यही माघमा ‘कान्तिपुर’का पाठकहरूलाई खबरदारी गरेका थियौं । विशेषतः संसद्मा दर्ता भएको पारमाणविक विधेयकभित्र लुकिरहेका कतिपय खतराबारे जानकारी दिन खोजेका थियौं । त्यसपछि पक्रकार, जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ, आणविक रासायनिक विज्ञ, एकाध सांसदसँगै नागरिक समाजका व्यत्तित्वहरूले गम्भीर सवाल उठाएर बहस सिर्जना गरे ।

ओली–कल्पनाको टाइटानिक

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली क्रान्तिकारी नेताका रूपमा भोकविरुद्ध बन्दुक उठाएर हिँडिरहेका बेला लेखिएको नाटक हो– ‘भोको घर ।’ प्रम ओलीको राजमा थियटर मल– कीर्तिपुर रंगमञ्च, राराहिलमा नाटक हेरिरहँदा साहित्यकार गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’ ले तीसको दशकमा रचना गरेको नाटकका भोका पात्रहरूले देख्ने रंगीन सपनाले दर्शकको मन–मस्तिष्क नराम्ररी रन्थनाउँछ ।

राजेन्द्र महर्जनका लेखहरु :

महायज्ञबाट समृद्धि र समाजवाद !

इटालीका मार्क्सवादी चिन्तक अन्तोनियो ग्राम्सीले तानाशाह बेनितो मुसोलिनीको कालकोठरीबाट भनेका थिए– शासकहरूले बन्दुकको भरमा मात्रै होइन, आफ्ना सिद्धान्त, विचार, संस्कृतिप्रति आम जनताको सहमति निर्माण गर्दै शासन गर्ने गर्छन् ।

मार्सीवाद र केसीको वृद्ध ज्यान

फ्रान्सेली चिन्तक मिसेल फुको भन्छन्, सत्ता–शक्तिको अभ्यास–स्थल हो– शरीर । सत्ता–शक्तिले शरीरलाई निर्देशित र नियन्त्रित गर्न खोज्छ । यसका लागि अनेक संरचना, सम्बन्ध, सैद्धान्तिक भाष्य बनाउँछ । सत्ता–शक्तिका लागि ‘डोसाइल बडी’ (मौन, निष्क्रिय अधीनस्थ शरीर) मनपर्छ, ‘भोकल बडी’ (मुखर, सक्रिय र मुक्त शरीर) होइन । शरीरको उपनिवेशीकरण वा घरेलुकरण वा वस्तुकरण विरुद्ध मन र शरीरको प्रतिरोध पनि जारी छ ।

‘किपुमि’को भूमि बेदखल

महाराज पृथ्वीनारायण शाहसँग जम्काभेट भयो, एक गणतान्त्रिक साँझमा अचानक कीर्तिपुर पाँगा दोबाटोमा मैले सोधेँ–बाजे महाराज ! तिमी फेरि कीर्तिपुरै आयौ ? उहिल्यै काटिगएका थियौ किपु–ज्यापुका नाक–कान के तिमी फेरि पुरानै खुकुरी लिएर आइपुग्यौ ? – संगीत स्रोता 

नेपालमा आणविक उद्योग

नेपाललाई ‘पारमाणविक राष्ट्र’ बनाउनेसम्बन्धी विधेयक प्रतिनिधिसभामा छलफलको चरणमा छ । ‘पारमाणविक तथा रेडियोधर्मी पदार्थको सुरक्षित तथा शान्तिपूर्ण प्रयोग सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको विधेयक’ मा गम्भीर विमर्श खाँचो छ । 

राजतन्त्रलाई पुँजीवादी जलप

कुनै सत्ताच्युत राजा राजधानीको रेस्टुरेन्टमा पारिवारिक जमघटमा नाच्दैमा लोकतन्त्रका लोकहरू उनीसँगै तालमा ताल मिलाएर नाच्ने गर्छन् र ? कुनै भूतपूर्व राजाले अवाञ्छित अभिव्यक्ति दिँदैमा गणतन्त्रका गणहरूले उनको लोलीमा बोली मिलाउँछन् र ?