राजेन्द्र महर्जन

संस्कृति जोगाउन प्रतिरोध

सांस्कृतिक इतिहासकार लीलाभक्त मुनंकर्मीका अनुसार, ‘प्रतिपदा अर्थात् सापारुको दिन मात्रै गाई घुमाउने प्रथा भएकाले नेवार राजाले आफ्नो नेपालको संस्कृति तथा साहित्य चिरस्थायी गराउन, र दुनियाँको परिस्थिति बुझ्न र राजकाजलाई सजिलो पार्न मात्रै यसलाई गाईजात्रा नामले आठ दिनसम्म चलाएका हुन् ।’ 

सत्ता र पुँजीको लसपस

म जो फेदीमा छुमेरा मुद्दा, दुःख र सवाल पनि छन्, फेदीमै यी सबै–सबैलाई तल–तल असरल्ल छोडेरशिखर चढ्न व्यग्र महामहिमहरूलाई म फेरि पनि भन्छुऔंला ठड्याएर भन्छु– समृद्धि एक कुविचार हो ।– विनोदविक्रम केसी

थिंक ट्यांकको भुलभुलैया

समाजशास्त्री चैतन्य मिश्रले सात महिनामै नीति अध्ययन प्रतिष्ठानको संयोजक पदबाट हठात् राजीनामा दिएपछि सरकारी ‘थिंक ट्यांक’ र सत्ताधीशहरूको रवैयाबारे अनेक प्रश्न उठेका छन् ।

गणतन्त्रको मर्ममा ग्रहण

दार्शनिक हेगेलले लेखेका थिए, 'विश्वमा अति महत्त्वको तथ्य दुईपटक घटित हुन्छ ।' कार्ल माक्र्सले 'दि एट्टिनथ ब्रुमर अफ लुई बोनापार्ट'मा त्यसमा थपेका थिए, 'उनले यसमा के कुरा भन्न भुले भने पहिलोपटक त्रासदीका रूपमा, दोस्रोपटक प्रहसनका रूपमा ।'

जमिनका भोका शासक

‘मानिसलाई कति जग्गाजमिन चाहिन्छ ?’ जमिनका भोकाहरू देखेपछि जोकोहीको मनमा उठ्ने प्रश्न हो यो । खासमा यो किसानहरूको जमिनको भोकबारे जानकार लियो टाल्सटायले लेखेको कालजयी कथाको शीर्षक हो । जेम्स ज्वायसका लागिसमेत ‘आफूलाई थाहा भएको साहित्यिक संसारको सबैभन्दा महान् कथा’का रूपमा दर्ज भएको यस कथाले लोभले लाभ, लाभले विलापको आत्मघाती कहानी भन्छ ।

राजेन्द्र महर्जनका लेखहरु :

भुमरी पनि अवसर

‘सबै जनताले खाना खाए–नखाएको बुझ्न लगाउने र खाएको खबर दरबारमा नपुगेसम्म आफै पनि खाना नखाने’ किराती राजा बलिहाङको कथा फेटा चक्रवातबाट पीडित अस्सी वर्षका नथुनी मुखियाले कहिल्यै नसुनेको हुनसक्छ । ‘प्रजाको धुरीबाट धुवाँ ननिस्कुन्जेल भोजन नगर्ने’ मल्ल राजा महेन्द्र मल्लको इतिहास भुमरीबाट थिलथिलो भएकी देवी पटेलले पढिनन् पनि होला ।

'राष्ट्र’ लाई खतरनाक आइमाई

अयोध्याका रामलाई पूजा गर्ने हिन्दु राष्ट्र–राज्य र तिनका सञ्चालकहरूले बनाएकी ‘राष्ट्रिय विभूति’ हुन्— सीता । एक छिन कल्पना गरौँ, तिनै राष्ट्रिय विभूति सीताले लव र कुशजस्ता जुम्ल्याहा सन्तानलाई नेपालको नागरिकता मागेकी भए हाम्रो राज्य र त्यसको संविधानले कस्तो व्यवहार गर्थ्यो ?

लोकतन्त्रमा प्रश्नको ठाउँ

पहरा कपेर कपनी छपक्कै छापेर छपनी सय डाँडापार सपनी पुर्‌याउने सिपालु को थियो ? जो किताबमा छैन ऊ त्यही मान्छे हो, बरै तिम्रो हिसाबमा छैन । रिडर्स झापाद्वारा आयोजित चौथो झापा कला–साहित्य उत्सवको ‘थिम सङ’ आलोचनात्मक प्रश्न थियो । आलोचनात्मक प्रश्नप्रति असहिष्णु प्रधानमन्त्रीको सुपर जिल्लामा गुन्जिएको कवि–लेखक संगीतका शब्दले सबैजसो सत्ता र शास्त्रमाथि सवाल उठाएको थियो ।

आणविक विधेयकमा मनलागी

‘होसियार है, नेपाललाई आणविक राष्ट्र बनाइँदैछ !’ यसरी हामीले यही माघमा ‘कान्तिपुर’का पाठकहरूलाई खबरदारी गरेका थियौं । विशेषतः संसद्मा दर्ता भएको पारमाणविक विधेयकभित्र लुकिरहेका कतिपय खतराबारे जानकारी दिन खोजेका थियौं । त्यसपछि पक्रकार, जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ, आणविक रासायनिक विज्ञ, एकाध सांसदसँगै नागरिक समाजका व्यत्तित्वहरूले गम्भीर सवाल उठाएर बहस सिर्जना गरे ।

ओली–कल्पनाको टाइटानिक

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली क्रान्तिकारी नेताका रूपमा भोकविरुद्ध बन्दुक उठाएर हिँडिरहेका बेला लेखिएको नाटक हो– ‘भोको घर ।’ प्रम ओलीको राजमा थियटर मल– कीर्तिपुर रंगमञ्च, राराहिलमा नाटक हेरिरहँदा साहित्यकार गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’ ले तीसको दशकमा रचना गरेको नाटकका भोका पात्रहरूले देख्ने रंगीन सपनाले दर्शकको मन–मस्तिष्क नराम्ररी रन्थनाउँछ ।