विष्णु सापकोटा

स्थिरताको अस्थिरता

एकातिर संसदमा एक्लो दलको लगभग दुई तिहाइको ‘कमाण्ड’ छ भने अर्कोतिर ७० वर्षदेखिको क्रान्ति पूरा भयो भनेको असोजमा ४ वर्ष पुग्दैछ । तर त्यही जगमा जनमत लिएर आएको सरकारले डेढ वर्ष पनि बिताउन नपाउँदै पुन: अस्थिरताका आशंका उब्जन थालिसकेको छ ।

इतिहास पुनर्लेखन असफल

गत एक/डेढ वर्षदेखि ‘संस्थागत’ गर्ने अभ्यास गरिएको शासकीय प्रणाली जसलाई संघीयता भनिएको छ, त्यो मर्म र भावनाको दृष्टिमा संघीयता नभई उही पुरानै ‘केन्द्रीयता’ हो भन्नेमा धेरै छलफल आवश्यक देखिँदैन । अभ्यास गरिएको प्रणाली संघीयता नै हो भनी दाबी गर्ने अब ती मात्रै छन्, जसले पहिले संघीयतामा जानु हुँदैन भन्थे ।

'जनता जवाफदेही होऊ'

विगत ७ दशकदेखिको नेपालको राजनीतिक संघर्ष’ भन्ने शब्दावली अहिले राजनीतिक विमर्शमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने मध्येको हो  । यो शब्दावली प्रयोग गर्नेमध्ये बढी तिनै राजनीतिकर्मी छन्, जो विगत दुई वा तीन दशकदेखि आजसम्म लगभग अनवरत रूपमा शासकीय वृत्तमा छन्  ।

यो संघीयता हो र ?

मुलुक संघीय प्रणालीमा गयो भने अनिष्ट हुन्छ भनी रातदिन चिन्ता गर्नेहरू जो–जो थिए, तिनीहरूका लागि खुसीको खबर छ  । राज्यप्रति विभिन्न समुदायको चाहिनेजति अपनत्वभाव नै भएन भनी जसले संघीयताका लागि ‘लडेका’ थिए, तिनीहरूका लागि यो दु:खको खबर हो कि होइन– यसको उत्तर दिन संक्षिप्त व्याख्या आवश्यक पर्छ  ।

'दलाल पुँजीवाद’ कहाँ पुग्यो ?

स्पेनिस भाषाको ‘कम्प्राडोर’बाट अन्य भाषा हुँदै नेपालीमा अनुदित भएकाले पनि हुनसक्छ, राजनीतिमा युवा अवस्थामै समाहित हुनेमध्ये धेरै नेपालीले पहिले ‘दलाल पुँजीवाद’को विरोध गर्न सिके । धेरैपछि मात्र यसको केही अर्थ बुझ्न थालेका हुन् । दलाल पुँजीवादको विरोध गरेरै राजनीति थालेकाहरूको अहिलेको सन्दर्भमा दलाल पुँजीवादसँगकै नाता–सम्बन्ध देख्दा उक्त अवधारणाको मर्म सम्बन्धित पात्रहरूले अहिले राम्रैसँग बुझेको प्रतीत हुन्छ ।

विष्णु सापकोटाका लेखहरु :

'सभ्यता' दृष्टिकोणको विनिर्माण

मान्छे आफैंले यदि कसैको इतिहास सबैभन्दा बढी लेखेको छ भने त्यो अरू प्राणी वा वस्तुको नभएर उसको आफ्नै इतिहासको बारेमा लेखेको छ  । मान्छेको आफ्नै ‘सभ्यता’ को इतिहास ऊ आफैंले धेरै लेखेको मात्र होइन, उसले आफैंले मात्र लेखेको छ  ।

कांग्रेस : असफल वियोगान्त

तत्कालीन नेकपा–एमाले र माओवादी–केन्द्रले पार्टी एकीकरणको घोषणा गरेर चुनावमा होमिएका मात्र थिएनन् । उक्त समीकरणले जगाएको उत्साहबीच जनताले लगभग दुई तिहाइ मत दिएर उनीहरूलाई विजयी पनि बनाएका थिए । त्यतिबेलासम्म एमाले समर्थकले माओवादीलाई बाटो बिराएका वामपन्थी भन्थे । माओवादीले एमालेलाई धेरै पहिलेदेखि संशोधनवादी भन्दाभन्दै थाकेर यिनीहरू कम्युनिष्ट नै होइनन् भन्न थालेका थिए ।

नेकपाको नयाँ ‘ऐतिहासिकता’

इतिहास सबैको हुन्छ– गतिलो होस् कि अगतिलो, गौरवशाली होस् कि लज्जाजनक वा लेखिएको होस् कि नलेखिएको । माक्र्सवादसँग सम्बद्ध विमर्शमा ‘इतिहास’ भन्ने अवधारणाको भूमिका र अर्थ विशेष हुन्छ ।

आत्म–प्रशंसाको राष्ट्रिय ग्रन्थि

हरेक राष्ट्रका आआफ्नो इतिहासका राष्ट्रिय गौरवगाथा हुने गर्छन् । नेपालको नहुने कुरै भएन । दुई–तीन सय वर्ष पहिलेदेखि जब आधुनिक रूपका राष्ट्र र राज्यको अवधारणा अघि बढ्यो, सम्बन्धित सबै रैती–जनतालाई शासकले पढाउने पहिलो कुरा देशभक्ति थियो, ताकि शासकका लागि शासन गर्न बलियो राज्य उपलब्ध भइरहोस्, अर्को राज्यसँग लडाइँ गर्नुपर्‍यो भने जनता बिनाप्रश्न देशका लागि समर्पित भइराखुन् ।

सांस्कृतिक पतनका पर्याय

सिद्धान्तत: कुनै राजनीतिक दलको गठन देशका समस्या समाधान गर्न हो । कुनै एक समयमा ल्याएको समाधान सूत्र पुरानो भए नेतृत्वले नयाँ सूत्र ल्याउँछन् । होइन भने उनीहरूका ठाउँमा नयाँ दल स्थापित भएर आउँछन् । यो प्रक्रिया आधारभूत रूपमै गतिशील हुन्छ, हुनुपर्छ ।