विष्णु सापकोटा

कांग्रेस : असफल वियोगान्त

तत्कालीन नेकपा–एमाले र माओवादी–केन्द्रले पार्टी एकीकरणको घोषणा गरेर चुनावमा होमिएका मात्र थिएनन् । उक्त समीकरणले जगाएको उत्साहबीच जनताले लगभग दुई तिहाइ मत दिएर उनीहरूलाई विजयी पनि बनाएका थिए । त्यतिबेलासम्म एमाले समर्थकले माओवादीलाई बाटो बिराएका वामपन्थी भन्थे । माओवादीले एमालेलाई धेरै पहिलेदेखि संशोधनवादी भन्दाभन्दै थाकेर यिनीहरू कम्युनिष्ट नै होइनन् भन्न थालेका थिए ।

नेकपाको नयाँ ‘ऐतिहासिकता’

इतिहास सबैको हुन्छ– गतिलो होस् कि अगतिलो, गौरवशाली होस् कि लज्जाजनक वा लेखिएको होस् कि नलेखिएको । माक्र्सवादसँग सम्बद्ध विमर्शमा ‘इतिहास’ भन्ने अवधारणाको भूमिका र अर्थ विशेष हुन्छ ।

आत्म–प्रशंसाको राष्ट्रिय ग्रन्थि

हरेक राष्ट्रका आआफ्नो इतिहासका राष्ट्रिय गौरवगाथा हुने गर्छन् । नेपालको नहुने कुरै भएन । दुई–तीन सय वर्ष पहिलेदेखि जब आधुनिक रूपका राष्ट्र र राज्यको अवधारणा अघि बढ्यो, सम्बन्धित सबै रैती–जनतालाई शासकले पढाउने पहिलो कुरा देशभक्ति थियो, ताकि शासकका लागि शासन गर्न बलियो राज्य उपलब्ध भइरहोस्, अर्को राज्यसँग लडाइँ गर्नुपर्‍यो भने जनता बिनाप्रश्न देशका लागि समर्पित भइराखुन् ।

सांस्कृतिक पतनका पर्याय

सिद्धान्तत: कुनै राजनीतिक दलको गठन देशका समस्या समाधान गर्न हो । कुनै एक समयमा ल्याएको समाधान सूत्र पुरानो भए नेतृत्वले नयाँ सूत्र ल्याउँछन् । होइन भने उनीहरूका ठाउँमा नयाँ दल स्थापित भएर आउँछन् । यो प्रक्रिया आधारभूत रूपमै गतिशील हुन्छ, हुनुपर्छ ।

नेपालमा मार्क्सवादको ‘विकास’

संसारको इतिहासमा कार्ल मार्क्स भन्ने दार्शनिक नजन्मिएको भए हामीमध्ये धेरैको जीवनदृष्टि अहिले जस्तो छ, त्योभन्दा फरक हुनसक्थ्यो । विश्वको बौद्धिक इतिहासको प्रवाहमा हेर्दा मार्क्सको समाजप्रतिको चिन्तन र व्याख्याले मान्छेको विश्वदृष्टिमै परिवर्तन ल्याएकै हो ।

विष्णु सापकोटाका लेखहरु :

कसको, कुन समाजवाद ?

लेनिनले रूसका विख्यात लेखक लियो टल्सटायलाई कति पढे थाहा छैन तर अहिले नेपालमा राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारीमा रहेका धेरै वामपन्थी नेताहरूले टल्सटायलाई भन्दा लेनिन र सोभियत समाजवादलाई नै बढी पढेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

आधुनिक नहुँदै उत्तर–आधुनिक

नेपाली कांग्रेसको अहिलेको नेतृत्व इतिहासमै कमजोर हो भनेर अब सभापति शेरबहादुर देउवा स्वयम्ले मात्र भन्न बाँकी छ  । न कुनै भिजन तथा नीति दिन सक्ने, न कार्यकर्तालाई प्रेरित गर्न सक्ने, न आफ्नो जीवनशैलीबाट कुनै आदर्शलाई प्रतिनिधित्व गर्ने, नत प्रतिपक्षीकै रूपमा खरो उत्रेर आफूलाई वैकल्पिक सरकारका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने  ।

बौद्धिक को हो ?

बौद्धिक को हो भनेर गरिने प्रश्न र विमर्श सनातनी त हो नै । नेपालमा मात्र होइन, अन्यत्र पनि बिभिन्न कालखण्डमा यो प्रश्न अहम् भएर उठ्ने गरेको छ । र यसको उत्तर पनि समय र समाज अनुसारको त हुने नै भयो । तर ‘बौद्धिक को हो ?’ भन्ने प्रश्नमा नेपालको राजनीतिक संक्रमणका विगतका केही वर्षले एकैचोटी उदेक र लोभ दुबै लाग्ने विमर्शको सिर्जना गरेको छ ।

दुवै पुस्तामा दृष्टिभ्रम

निर्वाचनबाट खुम्चिएको र प्रतिपक्षी दलका रूपमा समकालीन समाजका मुद्दाको नेतृत्व गर्ने धेरै सान्दर्भिकता नदेखाएको हालको नेपाली कांग्रेसको अवस्थिति राजनीतिक दृष्टिकोणबाट विमर्श गर्न त्यति रोचक र महत्त्वपूर्ण छैन । तर कांग्रेसको यही स्थिति नेपालका दल र तिनका प्रत्यक्ष लाभग्राहीको चरित्र बुझ्नका लागि प्राज्ञिक रूपमा सबैभन्दा रोचक र अर्थपूर्ण छ ।

ओलीको लय विलयतिर

२००७ सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछिको प्रत्येक दशकमा नेपाली राजनीतिमा एउटा न एउटा पेचिलो राजनीतिक प्रश्न जहिले पनि उठिरहने गरेको छ । प्रजातन्त्र र राजतन्त्र सँगै कसरी जालान् भन्ने प्रश्न प्रजातन्त्र आएपछिको पहिलो दशकको महत्त्वपूर्ण प्रश्न थियो । त्यो प्रश्नले सामञ्जस्यपूर्ण उत्तर नपाउँदै राजा महेन्द्रले त्यसको एकलौटी हिसाबले जवाफ दिएर पञ्चायत ल्याइछाडे ।