लागूपदार्थ सेवन : युवाको दुस्मन

डा. अजय रिसाल

काठमाडौँ — लागूपदार्थ दुर्व्यसनरूपी रोगले सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्ने युवालाई नै हो । नेपालमै एक दशक अगाडि गरिएको एउटा सर्भेक्षणले लागूपदार्थको सेवनको सुरुवात गर्ने औसत उमेर २३.८ वर्ष भनी देखाइएको छ ।

युवा नै यसको पहिलो निसाना बन्ने अन्य मुलुकमा गरिएका अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् । मुख्यतया माध्यमिक तहमा पढ्ने विद्यार्थी, निजी कलेजमा पढ्ने धनी परिवारका छोराछोरी अनि होस्टल, अनाथालय आदिमा अभिभावकको प्रत्यक्ष नियन्त्रणबाट बर्जित, धेरै टाढा रहेका किशोर यसबाट बढी प्रभावित रहेको भेटिएका छन् । ‘लागूपदार्थ दुर्व्यसन’लाई हेर्ने दृष्टिकोण हाम्रो चिकित्सा विज्ञान र समाजको भिन्नाभिन्नै पाइन्छ । समाजले यसलाई नैतिकता वा धार्मिक आँखाले मात्र हेर्छ । अनि दुर्व्यसनीलाई नैतिक रूपमै पतित, अधार्मिक, विद्रोही, व्यावहारिक रूपले कमजोर भनी व्याख्या गर्छ । तिनलाई समाज/परिवारबाटै बहिष्कृत/तिरष्कृत गरेर अझ लागूपदार्थकै अन्धकारमा धकेलिदिन्छन् । जहाँबाट ती माथि उठ्न सक्दैनन्, बरु ‘डिप्रेसन’ वा ‘साइकोसिस’ जस्ता मानसिक रोगको सिकार बन्न पुग्छन् ।
मनोचिकित्सा विज्ञानमा यो लागूपदार्थ दुव्र्यसन (सब्स्ट्यान्स युज डिस्अर्डर) लाई एउटा रोगको रूपमै परिभाषित गरिन्छ । लागूपदार्थको निरन्तर प्रयोग, यसले गर्दा सामाजिक अनि व्यावहारिक रूपमा ल्याउने समस्या अनि यसको कुलतमै फस्नु, यसको प्रयोगलाई त्याग्नु र पुन: प्रयोग गर्न थाल्नु आदि सब अवयव यस रोगकै अनेक आयाम हुन् । यसको समाधान र उपचारका लागि पनि चिकित्साजन्य प्रविधिमा आधारित रही वैज्ञानिक प्रविधि प्रयोग गरिन्छ ।

Yamaha

हरेक मानसिक रोगीलाई झैं यसलाई पनि जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कोणबाटै व्याख्या गर्न सकिन्छ । यसका कारणमा अनुवांशिकता प्रमुख हुनसक्ने बलियो आधार छ । त्यस्तै जैविक रसायन/हर्मोनको मस्तिष्कका अवयवमा पार्ने प्रभावका कारण दुर्व्यसनीमा यसको प्रयोग कमी ल्याउन नसक्ने बरु ‘यसको परिमाण अझैं बढाउँदै लाने’ अनि ‘चाहना अझै बढ्दै जाने’ आदि गुण विकसित हुनगएको प्रमाणित भएका छन् । बाल्य अवस्थामा रहने परिवारको प्रभाव, आमाबुबाको देखासिकी, अभिभावकको उचित हेरचाह/निर्देशन आदिको अभावले गर्दा बाल मस्तिष्कमा पर्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावले लागूपदार्थको प्रयोगको बानी बसाएको हुनसक्छ । यस्तै परिवार, स्कुलमा हुने साथीसंगी/सरसंगत, सञ्चार माध्यम आदिले पनि प्रभाव पारेको हुन्छ । किशोर अवस्थामा हुने अरूभन्दा फरक बन्ने चाहना, साथीमाझ लोकप्रिय हुने उत्कण्ठा अनि आफ्नो समूहमा देखाउनुपर्ने ऐक्यबद्धता, साथीको प्रभाव अनि आफ्नो संस्कृति वा रीतिरिवाज आदिले पनि यसमा लगाएको देखिन्छ ।
मानवीय सभ्यताको सुरुवातदेखि नै विभिन्न प्रकारका लागूजन्य पदार्थ मानवीय अनि सामाजिक/सांस्कृतिक अंगका रूपमा रहेको पाइन्छ । चुरोट, रक्सी, पान, सुपारी आदिले भोजभतेर, खुसियाली बाँड्ने विभिन्न पार्टीमा उच्च स्थान पाएको देखिन्छ । यी सब कारणले नै बढ्दो उमेरमै युवालाई यी पदार्थप्रति आकर्षण बढेको छ । त्यसमाथि यसका दीर्घकालीन हानिप्रति आँखा चिम्लिएर र यसका क्षणिक/अल्पकालीन फाइदालाई बढाइ–चढाइ गरी गरिने विज्ञापन र प्रचारले युवा मस्तिष्कलाई प्रभावित गरेको छ ।
दुर्व्यसनका स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर (जस्तै– कलेजोमा असर (सिरोसिस), अल्सर/रक्त वान्ता, फोक्सोको क्यान्सर, मुटुमा असर, दिमागी असर आदि) हुन्छन् । मनोवैज्ञानिक प्रभावमा यसले मनोवैज्ञानिक ह्रास ल्याउँछ । यसकै प्रभावमा परेर उसको व्यक्तित्वमा नकारात्मक असर पर्छ । अध्ययनहरूले लागूपदार्थ दुव्र्यसनमा परेका व्यक्तिहरू औसतभन्दा कम बाँच्ने, बाँचे पनि बेरोजगार/असामाजिक रूपमा रहने, तिनको परिवारमा पनि यस्ता समस्याको पुनरावृत्ति हुनसक्ने र ती सब अनुत्पादक, देश अनि समाजका लागि अनुपयोगी जत्थाका रूपमा रहने देखाएका छन् ।
जैविक रसायन, औषधीहरू दुर्व्यसनलाई पूर्णरूपमा त्याग गर्ने चाहना लिएका व्यक्तिमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । पहिले त्यसलाई छोड्दा हुनगएको व्यावहारिक र मानसिक कठिनाइलाई निस्तेज गर्ने औषधी प्रयोग गरिन्छ र पछिबाट लागूपदार्थविहीन राखिराख्न अन्य उपचार गरिन्छ । अवस्था हेरी भर्ना गर्नुपर्ने, नपर्ने विचार गरिन्छ । उसमा रहेका असर, शारीरिक/मानसिक रोगहरूको पनि उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ । त्यस्तै थुप्रै मनोवैज्ञानिक उपचारविधि छन्, जुन औषधी सँगसँगै गर्नुपर्छ । ती मध्ये लागूपदार्थ त्याग गरिसकेका व्यक्तिमाझ हालका दुव्र्यसनीलाई ल्याएर गरिने समूहगत उपचार (जस्तै– एल्कोजल एनोनिमस) बढी नै प्रभावकारी रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यस उपचारमा रोगीहरूमा लुप्त अवस्थामा रहेको आध्यात्मिक चेतनालाई उजागर गरिन्छ । दुर्व्यसनीहरूलाई सामाजिक बहिष्कार गरी तिनको मनोबल गिराउनुभन्दा तिनलाई समाजमा नै स्थान दिई तिनको पुनर्जागरणमा सहायक हुनसके समाज र राष्ट्रले आफ्नो कर्तव्य पालन गरेको ठहर्छ ।
रिसाल धुलिखेल अस्पतालमाकार्यरत मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : पुस १३, २०७४ ०८:२५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बढ्दो हिंसा र मानसिक स्वास्थ्य

डा. अजय रिसाल

शान्ति र अहिंसाको मार्गनिर्देशक भएका कारण बुद्ध, गान्धी, मन्डेला, मार्टिन लुथर किङ, मदर टेरेसा विश्वभरि नै पूजित छन्, वन्दित छन् । तर पनि किन हिंसा बढिरहेछ हाम्रो समाजमा ? किन सर्वस्वीकार्य शान्ति र अहिंसा कायम रहन सकेको छैन यो विश्वमा ?

विश्वका सबै देशका इतिहा रक्तरञ्जित नै छन्, सिमाना छुट्याइएका छन्, घरहरू टुक्रिएका छन्, जाति र धर्मका नाममा लडाइँ जारी नै छन् । जब कि ‘अहिंसा परमो धर्म:’ भनेर विश्वका प्राय: सबै धर्मले लिपिबद्ध गरेका छन् । 

धेरै टाढा जानै पर्दैन, एक–दुई महिनायताका छापामा छाएका समाचार अध्ययन गरे पुग्छ । हाम्रै मुलुकभित्र कहीँ बम पड्क्यो, कहीँ हत्या त कतै अपहरणका घटना भए । एक युवतीले हिरासतमै आत्महत्या गरिन्, अस्पताल तोडफोडका घटना भए । विश्व परिवेशमा पनि, सिरियामा तनाव कायमै छ, मध्यपूर्वको इजरायल—प्यालेस्टाइनको समस्या वर्षांैदेखि हामी सुन्दै आइरहेछौं, युरोपेली तथा अमेरिकी देशहरूमा एउटा युवकको उत्तेजनाले अनेक जनता मृत्युका सिकार हुनपुगेका समाचार आइरहेका छन् । 

डार्बिनको क्रमविकासको सिद्धान्त र त्यसपछि विकसित हुँदै आइरहेका सिद्धान्तअनुसार प्रत्येक प्राणी आफ्नै सीमारक्षाका लागि तत्पर रहन्छन्, चाहे ती जलचर माछा हुन् या उभयचर भ्यागुता वा स्थलचर पशुपन्छी नै किन नहुन् । जंगलमा बस्ने बाघ भनौं या रूखमा गुँड लगाउने पन्छीहरू, त्यस्तै गल्लीका कुकुर हुन् या मन्दिरमा रहेका बाँदर । मानिस पनि क्रमविकासको सिद्धान्तअनुसार प्राणी समुदायकै विकसित रुप भएकाले आफ्नो सीमारक्षाका लागि उद्यत नहुने प्रश्न नै आउँदैन । जंगली अवस्थाबाट विकसित भएर सहरी सभ्यतामा आइपुग्दा समेत सीमारक्षामा दत्तचित्त रहने उसका उत्प्रेरणा अनि आफ्नो किल्ला, टोल, समाज अनि परिवारप्रतिको चेतनाले गर्दा समूहको संरक्षणका लागि हिंसामै जाइलाग्न पनि पछि नपर्ने प्रवृत्ति आएको हो कि ? विश्व इतिहास अनि हाम्रै मुलुकको पनि प्राचीन इतिहासले त्यही देखाएको छैन र ? तर चेतनशील भएको नाताले उमेरको वृद्धि सँगसँगै सायद उसका सीमा–बन्धन भने साँघुरिँदै जान थाल्छन् । विश्वबाट राष्ट्र, राष्ट्रबाट समाज, त्यसपछि परिवारमा पनि संयुक्तबाट एकल, अनि छोराछोरी, लोग्नेस्वास्नी हुँदै आफूमा आएर टुंगिन्छन् उसका सीमा अनि प्राथमिकता । अन्तत: व्यक्तिवादी र स्वार्थी बन्न पुग्छ मान्छे । आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि छोराछोरी, श्रीमान्/श्रीमती, आमाबुबा, साथी/सहकर्मी बाधक हुन आए भन्ने ठान्छ अनि त्यसप्रति हिंसाको भाव जाग्न पुग्छ ।

मानव शरीरमा रहेका हर्मोनहरू (मुख्यतया: पुरुषहरूमा अत्यधिक मात्रामा पाइने एन्ड्रोजन—टेस्टोस्टेरोन), अन्य न्युरोट्रान्स्मिटर रसायनहरू (सेरेटोनिन, क्याटेकोलामिन आदि) अनि निद्रा, भोक, यौन सन्तुष्टिजस्ता आधारभूत क्रियामा हुने उतारचढावले व्यक्तिको मनस्थिति निर्धारित गरिरहेको हुन्छ । एन्ड्रोजनको वृद्धि, सेरेटोनिनको कमी अनि माथि उल्लिखित आधारभूत क्रियाको नियमिततामा खलल हँुदा मानिस बढी उत्तेजित हुने र हिंस्रक बन्ने हुन जान्छ । दुर्घटनामा परेर मस्तिष्कमा आघात परेका बिरामी र उन्माद या अवसादजस्ता मानसिक रोग लागेकाहरूमा हिंसा—प्रतिहिंसाका (आत्महत्या या अन्य व्यक्तिप्रति हिंसा)े लक्षण बढी देखिनुको कारण पनि यही नै हो ।

मनोवैज्ञानिक कोणबाट विश्लेषण गर्दा आफू शिशु अवस्थामा हुर्केको घरपरिवारको वातावरण, समाजको प्रभाव, साथीसंगत, लागू पदार्थको कुलत, आर्थिक अवस्था आदिले एउटा व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माण–विनिर्माणमा प्रभाव पारेको हुन्छ । एन्टिसोसियल, प्यारान्वाइड, हिस्ट्रियोनिक अनि बोर्डरलाइन–इम्पल्सिभ प्रकारका व्यक्तित्व हुनेहरूमा हिंसामा फस्ने सम्भावना बढी नै देखिन्छ । त्यस्तै फ्रायडको दर्शनअनुसार मानिसको अन्तस्करणमा हरदम चलिरहने ‘जिउने चाहना या जीजिविषा’ एवं ‘मर्ने चाहना’ बीचको द्वन्द्वमा जब विभिन्न कारणबाट ‘मर्ने चाहना’ हावी हुन थाल्छ, तब प्राणी हत्या, हिंसा, विध्वंसप्रति उत्सुक हुन पुग्छ अनि यस्ता घटना घट्न पुग्छन् ।

हिंसाको वृद्धि—विकास अनि संवाहनमा सामाजिक अवयवले तत्कालीन या दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ । गरिबी, बेरोजगारी, दण्डहीनता आदि कारक तत्त्वले हिंसाको सुरुवात गर्न मात्र हैन, त्यसलाई भड्काउन पनि उत्ति नै सघाउ पुर्‍याएको हुन्छ । ‘शून्य दिमाग, सैतानको घर’ भनेझैं बेरोजगारीले युवालाई दिशाहीन बनाउने, लागू पदार्थ आदिको कुलतमा फसाउने अनि भीडको पछाडि, राजनीतिक तवरमा फैलने प्रोपोगान्डामा सहभागी गराउने र हिंसातिर डोर्‍याउने सम्भावनामा वृद्धि गराउँछ । सामाजिक कारणमा मिडियाको प्रभावलाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । हिंसा–प्रतिहिंसाका समाचार कसरी सनसनीपूर्ण तवरले टीभीमा देखाइन्छन्, पत्रपत्रिकामा कोरिन्छन्, त्यसले सबैभन्दा हानिकारक असर बालमस्तिष्कमा गहिरो रुपले पर्ने कुरा युरोपेली मुलुकमा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् । मिडिया सतर्क भएर यस्ता समाचारको प्रसारण गर्ने हो भने हिंसामा कमी आउँछ र समाजमा हिंसाविरोधी जनमत पनि तयार हुन्छ । 

हिंसालाई एउटा समाचारका रुपमा मात्र खुम्चन नदिई बिहंगम दृष्टिले अध्ययन—अनुसन्धान गरिनुपर्ने देखिन्छ । हिंसाले कहिल्यै पनि हिंसालाई जित्न सकिँदैन । बरु अहिंसाले नै सक्छ । महात्मा गान्धीको सत्याग्रहले बृटिस साम्राज्यको अवसान गराइदिएको इतिहास साक्षी नै छ । बुद्धले अंगुलीमालको गर्जनलाई हाँसी–हाँसी निस्तेज गरिदिएको यथार्थलाई पनि सम्झन आवश्यक छ । 
धुलिखेल अस्पतालमा कार्यरत डा. रिसाल मानसिक रोगविशेषज्ञ हुन् । 

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७४ ०७:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT