पृथ्वीनारायणलाई सम्मान किन ?

सन्दर्भ : राष्ट्रिय एकता दिवस
गणतन्त्र–लोकतन्त्रको सरकारले पनि पृथ्वीनारायणको सम्मानमा राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउन छाडेको थियो । तर, यसपालि सरकारको चेत खुलेको छ । 
ज्ञानमणि नेपाल

काठमाडौँ — पृथ्वीनारायण धेरै पढेका थिएनन्, पुस्तकवाचनसम्म गर्न सक्थे । दरबारमा पुराण लगाइँदा सुनेको राजा गद्दीनसीन भएपछि दिग्विजय गर्नुपर्छ भन्ने कुरो उनका मनमा गडेको थियो । आफ्ना पुर्खा राम शाहका पालादेखि लिन थालेको ‘गिरिराजचक्रचूडामणि’ भन्ने पदलाई सार्थक पार्ने अभिलाषाले उनले आफू राजा भएकै अर्को साल काठमाडौंको पल्लो किल्ला नुवाकोटलाई जिते ।

त्यसपछि काठमाडौं राज्य क्षेत्रभित्र पस्ने गौंडो खुल्यो, भोटसँगको
व्यापारको बाटो पनि खुल्यो । अहिलेको भाषामा, ‘ल्यान्डलक कन्ट्री’ ले अन्तर्राष्ट्रिय बन्दरगाह पाए जस्तै भयो । भोट–मधेस नभएको, चारैतिरबाट घेरिएको सानो गोरखा राज्यका पखेटा लागे । एकै चोटि काठमाडौं सहरमा आक्रमण गर्दा व्यर्थ जनक्षय हुन्छ भनी उनले पहिले वरिपरिका किल्ला कब्जा गरे । काठमाडौं जितेपछि उनले साम–दान–दण्ड–भेदका माध्यमले जनता हात लिने नीति लिएका थिए । यस्तै उपाय अवलम्बन गरेर उनले नेपाल देशको एकीकरण गरे । उनले यस्तो दुस्साहसी पहल नगरेको भए अहिले ‘नेपाली’ का नामले चिनिने हामी सबै के भनेर चिनिइन्थ्यौं, कसैले भन्न सक्दैन ।

Yamaha

उनै पृथ्वीनारायणको सम्मानमा पुस २७ गते राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउन थालिएको थियो । पछि राष्ट्रको एकतालाई बिर्सेर, सरकारी उर्दीका कारण एकता दिवस मनाउन छाडियो । यस पालिदेखि फेरि सरकारले त्यस दिन बिदा दिने घोषणा गरेको छ ।
केही वर्षअघिसम्म पुस महिनाका तीन दिन चाडपर्व जस्तै गरेर भव्यसँग मनाइने हुँदा यसको व्यग्र प्रतीक्षा गरिन्थ्यो । विशेषत: विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूलाई यो महीना फलदायक साबित हुन्थ्यो । पुस १ गते पञ्चायतको संविधान दिवस र १४ गते राजा वीरेन्द्रको जन्मदिवस भनेर सरकारकै तर्फबाट धुमधामसँग मनाइन्थ्यो । पुस २७ गते एकता दिवस भइहाल्यो । २७ गते अघिल्ला दुई दिनमा जस्तो चहकमहक हुँदैनथ्यो । सेवानिवृत्त र बहालवाला निजामती कर्मचारी र सैनिक तथा प्रहरीहरू अनिवार्य रूपमा उपस्थित हुन्थे । जिल्ला सदरमुकामहरूमा घुइँचो हुन्थ्यो । जिल्लाका हाकिमको उर्दी त स्वाभाविक भइहाल्थ्यो, केन्द्रबाट ठूला मान्छे वा मन्त्री पनि आउने भनेपछि झन् ठूलो भीड हुने भइहाल्यो । यसमा उपस्थित नहुने वा यसका बारेमा अन्यथा बोल्नेका लागि डरमर्दो स्थिति थियो । पुस १ र २७ गतेका राष्ट्रिय दिवसमा पञ्चायतको सुरुताका त झनै कडीकडाउ थियो । त्यस बेलाको एउटासम्झना मलाई अहिलेसम्म आइरहन्छ ।
म आफ्नै कामले भोजपुर सदरमुकाम गएको थिएँ र घर फर्किन अबेर भएकाले नजिकैको गाउँमा बास बसेको थिएँ । भोलिपल्ट पुस १ गते रहेछ । उक्त पर्व मनाउन एक पूर्वसुब्बा र एक पूर्व लप्टन हुन् कि के हुन्, एउटा साथी लिएर त्यहीँ बस्न आइपुगे । भोलिपल्ट चाँडै खानपिन गरेर राष्ट्रिय दिवसको सभामा जान तयार भए । मलाई पुस्तक पढ्दै बसिरहेको देखेर ती सैनिकले भने, ‘हिंड्नोस् गुरु, के पढिरहनुभएको ? सहर परिक्रमा गर्ने बेला भो होला । दिनभरिको समारोह सकिएपछि बेलुका बडाहाकिमको भोज खानुपर्छ ।’ मैले भनेँ, ‘तपाईं पो सेनाको मान्छे, म बाहुनको छोरो, नबोलाई कसरी जानु श्राद्ध खान ?’ उनले कुरो बुझिहाले, जुरुक्क उठेर ‘केको श्राद्ध ? कसको श्राद्ध ?’
भन्दै मलाई हातपात गरुँला जस्तो गरी झम्टन लागे ।
सुब्बा अघि सरेर उनलाई रोक्दै भने, ‘उहाँ जानुहुन्न भने किन कर लाउनु ?’
‘सबै पञ्च नेपाली, सबै नेपाली पञ्च’ भनिने जमानामा पञ्च नभई बाँच्न गाह्रो थियो । लेख्न पनि गाह्रो थियो । म त्यसबेला पनि लेखिरहन्थेँ । भोजपुरमै निकालिने एउटा सामयिक संकलनमा मेरो अनुसन्धान लेख छापिएको थियो । त्यसमै कसैको कविता छापिएको रहेछ, जसमा पुस १ गते कालरात्रि हो भन्ने बेहोरा परेको रहेछ । काशीमा छापिएको त्यो पत्रिका अञ्चलाधीश कार्यालयले नजाँची पाठकका हातमा पर्न सक्दैनथ्यो । त्यहाँ जाँचिँदा पत्रिका जफत हुने हुँदा नेपाल ल्याउँदै ल्याइएन ।
त्यसबेला पञ्च भएपछि भने उन्नतिका सबै ढोका खुल्थे । पुसका यी तीन दिन ७५ जिल्लामा त्रिविका पचहत्तरै प्राध्यापक पठाइन्थे । जिल्लामा गएर प्राध्यापकले १५–२० मिनेटको भाषण दिँदा ४–५ हजारदेखि १० हजारसम्म नगद पाउने गर्थे । तिनीहरू हवाईजहाज जाने ठाउँमा हवाईजहाजबाटै लगिन्थे भने अन्यत्र हेलिकप्टरबाट । दुर्गम क्षेत्र जानेले १० हजार पाउँथे । आफ्नो खर्च गर्नु पर्दैनथ्यो । विद्वान्को कदर गरे जस्तो गरी तिनलाई पञ्चायत समर्थक बनाउने कस्तो सजिलो उपाय ? यो बडो राजनीतिक चातुर्य थियो । जनआन्दोलनका कारण २०४६ सालमा पञ्चायत मासियो । २०५८ मा नारायणहिटी दरबारमा वीरेन्द्र राजाका परिवार मारिए । यसपछि भने राजसंस्थामा जनआस्था सकियो । शत्रुमित्रु नचिन्दा आफ्नै कर्मले ज्ञानेन्द्र शाह पनि मासिए, राजसंस्थालाई पनि समाप्त पारे ।
त्यसयताका देश सञ्चालक नेताले विदेशी साम्राज्यवादीका पिछलग्गूहरूले र विदेशी विधर्मीले फैलाएका नेपाली इतिहास, संस्कृति एवं नेपाली विभूतिप्रतिको अवहेलनालाई नै अनुगमन गरे र सही तथ्य नबुझी ज्ञानेन्द्र शाहको दोष राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहमाथि थोपरेर उनको ऐतिहासिक सुकर्मको अपमान गर्दै एकता दिवस मान्न छाडेका थिए । पृथ्वीनारायणले त्यतिबेला राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिलाई हृदयंगम गरी जनताको चाहनालाई पनि अनुसरण गर्दै यस देशको एकता नगरिदिएका भए न नेपाल रहने थियो, न नेपाली नै । नेपाल विदेशीको उपनिवेश बन्ने थियो । नेपालै नरहेपछि नेपालीको राष्ट्रिय गौरव र स्वाभिमान कहाँ रहन्थ्यो ?
पृथ्वीनारायणले थालेको एकीकरण अभियानमा कसरी विजय गरेर प्रशंसा पाए, किन कसरी केमा उनमा खुनखोट लागे, यहाँ यसबारे विचार गरौं । उनले सुरुमा आफ्नै ससुराली राज्य मकवानपुर जितेका हुन् । त्यसको ६ वर्षपछि मात्रै उपत्यकाकै मानिसलाई हात लिएर बिनायुद्धै कान्तिपुर र ललितपुर जितेका थिए । यसबीच मकवानपुरमा दिग्बन्धन सेनलाई पुन:स्थापित गरिदिन आएको गुरगिन खाँ नेतृत्वको नवाब मीर काशिमको सैन्य दलसँग तथा जयप्रकाशलाई मद्धत दिन आएको अंग्रेज किनलकको सैन्य दलसँग भने गोरखालीले ठूलै तारतम्य मिलाएर लडी तिनलाई परास्त गर्नुपरेको थियो । भक्तपुरलाई पनि घेराबन्दीद्वारा थकाएरै आत्मसमर्पण गराउने पक्षमा उनी थिए, जति समय लागे पनि । तर तैनाथीे दिएर पठाएका सेनानायक भाइ शूरप्रतापकै हतारोले गर्दा सहरभित्र पसेर हतियार चलाउने स्थिति आयो । दुईतिरैबाट हतियार चल्दा स्वभावत: केही रक्तपात भयो । एकजना राजै पनि घाइते भएपछि मात्र आत्मसमर्पणको अवस्था आयो । त्यसबेला अन्त्यकालमा कि तीर्थस्थल जाने, कि काशीवास बस्ने चलन थियो । घाइते राजालाई तीर्थस्थानतिर लगियो, मीतबाबुलाई ससम्मान काशीवास पठाइयो । पाटनका राजालाई चाहिँ नजरबन्दमा राखियो । यसभन्दा पहिले मकवानपुरका अर्का राजा हेमकर्ण सेन पनि स्वेच्छाले काशीवास गएका थिए । उनका छोरा दिग्बन्धन पनि पहिल्यै बन्धनमा परिरहेकै थिए ।
मकवानपुर विजयपछि गोरखा राज्यको पूर्वमा तराईतिर कमला नदी साँध लागिसकेको थियो । अर्थात्, चौदण्डी राज्यको सीमामा गोरखा राज्य पुग्यो । पूर्वमा चौदण्डी र विजयपुर गरी दुई सेन राज्य थिए । विजयपुरबाटै छुट्टिएर चौदण्डी राज्य खडा भएको थियो । यी राज्यमा आन्तरिक कलह उग्र रूपले उठ्थ्यो । चौदण्डीमा राई नै चौतारिया हुन्थे । शाह राजाहरू आफ्ना भाइछोरालाई चौतारिया पद दिन्थे । त्यहाँ चाहिँ राय–राईलाई चौतारा/चौतारिया वा देवान पद दिन्थे । कहिले बाबुछोरा र दाजुभाइमै राजघरानामै कलह उठेर खटपट परिरहन्थ्यो, कहिले राजा र चौतारिया/देवानबीच नै मारामार चल्थ्यो । यस्तो स्थितिमा प्रजाको शान्ति–सुव्यवस्था, न्यायनिसाफ के हुन्थ्यो ? थुमथुमका गढीगौंडामा बसेका राई सरदारहरूले परम्परागत रूपले राजस्व बुझाइ जेनतेन राजकाज, व्यवहार चलाइरहेका हुन्थे ।
पृथ्वीनारायणले मकवानपुर राज्य जित्नासाथ पूर्वका सेनराज्यतर्फ आँखा लाइसकेका थिए । त्यहाँका खातापिता मानिसहरूलाई हात लिने उपायमा उनी लागिसकेका थिए । उनले विजयपताका फहराएको ठाउँमा आफ्नो कामले प्रभाव बढाएका थिए । पृथ्वीनारायणको कीर्तिगाथा
सुनेका बिर्तावार खार्पाका पोखरेल उनलाई भेट्न करकोसेलीसाथ पहिल्यै नुवाकोट दरबार पुगिसकेका थिए । दरबारमा राजाले राम्रो कपडाको त्यो पोको खोलेर हेर्दा माटाको डल्लो थियो । पृथ्वीनारायणले गुह्यकुरा बुझिहाले र महारानीलाई बोलाएर दिँदै भने, ‘लौ हेर, लक्ष्मी आइछन् । लगेर राम्रोसँग भण्डारमा राख ।’
उता, विजयपुरमा राजा कामराजदत्त सेन र देवान बुद्धकर्ण राईका बीचमा मारामार परिरहेको थियो । यस्तैमा राजा कामराजदत्त मारिए । उनी पृथ्वीनारायणकी फुपूका छोरा अर्थात् भानिज दाजु पर्थे । अर्को कुरा, यी राज्यबाट सहायताका लागि फिरंगीसँग गुहार मागिँदै छ भन्ने खबर पनि उनका कानमा परिरहेको थियो । अब उनले पूर्वमा विजय अभियान नचलाई नहुने स्थिति आयो । यिनै कुरालाई आधार मानेर चौदण्डी विजयका लागि सरदार रामकृष्ण कुँवरको नेतृत्वमा सैन्य दल पूर्वी पहाडतिर लाग्यो । बक्शी अभिमानसिंह बस्नेतको नेतृत्वमा अर्को दल मकवानपुरको बाटो चौदण्डी राज्यतिरै लाग्यो । सरदार रामकृष्ण नेतृत्वको सेनालाई स्थानीय बासिन्दाको पूरै सहयोग थियो । खार्पाका पोखरेल हरिनन्दन–त्रिलोचनले दूधकोशी तार्न सहयोग गरे । थुमथुमका गढीगौंडामा बसेका राई मुखियासँग सानोतिनो मुठभेड भयो । हलेसी र मझुवा आदि गढीमा केही प्रतिकार झेल्दै सैनिकहरू अघि बढे । पूर्वी सीमानामा अलि युद्ध परे पनि माझकिरात सजिलै सर भयो । यहाँ त्यति ठूलो धनजनको क्षय–व्यय भएको बुझिँदैन । हलुवा गढी जितेर गोरखाली सरदार कोशी तरेर चौदण्डी राजधानी नउक्लँदै त्यहाँका राजा कर्ण सेन विजयपुर गए । चौतारा सपरिवार भागेर भगलपुर पुगे ।
चौदण्डी विजय गरेको अर्को साल पहाडतिरबाट पसेको दलले चैनपुर सजिलै सर गर्‍यो । यता, कोशी तरेर अभिमानसिंहको सेना विजयपुरतिर लाग्यो । राजा कर्ण सेन र देवान बुद्धिकर्ण राई भागिहाले । नेतृत्वविहीन केही स्थानीय सैनिकसँग मुठभेट भए पनि त्यसले केही अर्थ राखेन । त्यहाँका दशलिम्बुवानका सुब्बाहरूले अभिमानसिंहको सन्देश र पृथ्वीनारायणको लालमोहर पाएपछि तिनले सेन–मकवानको रीतिथितिमा यथावत् रहन पाउने भए । सबै सुब्बा राजीखुसी मिल्न आइहाले । यसरी पूर्वका दुई सेनराज्यसमेत सम्मिलित हुँदा सात राज्य मिलेर एक नेपाल राज्य बन्यो । एकीकरणको यति काम गरेपछि पृथ्वीनारायण यस संसारबाट सदाका लागि बिदा भए ।
पृथ्वीनारायणले आफ्नो जीवनकालमा तीन मल्ल राज्य र तीन सेन राज्य जिते । यो एकीकरण अभियान अलिकति पनि मन नपराउने विदेशी शक्तिका पुजारीहरूले पृथ्वीनारायणका दोष उधिनी उधिनी व्यापक दुष्प्रचार गरे । उनले शान्ति नीति अनुसार घेराबन्दी गरेरै कीर्तिपुरलाई पनि आत्मसमर्पण गराएका थिए । बोलाएरै लगेका केही गोरखाली सैनिकलाई सुतेका बेला कीर्तिपुरका केही हुल्याहाहरूले हूल उठेर नोल र फलेकले ठोकीठोकी मारे । पछि ती ज्यानमारा पक्राउ परे । त्यसबेला ज्यानको बदला ज्यानै लिनुपर्ने चलन पनि आफ्नै प्रजा हुन्, गरिखाउन् भनेर पृथ्वीनारायणले तिनका नाकको टोप्रोसम्म काट्ने आदेश दिए । नाक काटिनेमा धेरै थिएनन् । यस घटनाबारे त्यतिखेरै ललितावल्लभले ‘काश्चन विरूपिण:’ अर्थात् केही व्यक्तिलाई विरूप बनाए भनी लेखेका छन् । धेरैको नाक काटिएको भए ‘बहून्’ लेख्थे, सबैको काटिएको भए ‘सर्वान्’ लेख्थे । बाबुराम आचार्यले कीर्तिपुरमा त्यसबेला धेरै भए ८–१० दश जनाको नाक काटियो होला भनेका छन् । यस कुरालाई विदेशीहरूले पादरीहरूको निष्कासनको बदला लिनलाई बढाइचढाइ गरेको देखिन्छ । तीन सहर नेपाल सर भएपछि पृथ्वीनारायणले साधुको वेशमा राजनीति गर्ने हिसाबले उपत्यकामा रहेका ६० जना क्रिस्चियन पादरीहरूलाई निकालिदिए । ती गएर बेतियामा बसे । पादरी जिसेप्पीले पृथ्वीनारायण भनेका बर्बर शासक हुन्, कीर्तिपुरका सयौं मान्छेका नाक काटिदिएका छन् भनी मनगढन्ते कुरा लेखी बेलायतबाट प्रकाशित हुने जर्नलमा छापे । यो कुरो विश्वव्यापी भयो । अजेय बेलायती शक्तिलाई परास्त पारेर खेद्ने, क्रिस्चियनलाई निकाल्ने, कोठी खोल्न त परै जावस् फिरंगीलाई पस्नै नदिने पृथ्वीनारायण अंग्रेजहरूका बापवैरी त हुने नै भए । यसकारण यहाँ आएका अंग्रेजहरूले कीर्तिपुरलाई नकटापुरै बनाए । नेपाल–अंग्रेज युद्धपछि स्थानीय रूपले बस्न पाएका रेजिडेन्टमा ब्रायन हड्सनले यसलाई यति बढाए कि १७ धार्नी काटेका नाक थिए भनेर वंशावलीमै लेखाए । हरेक क्षेत्रमा हस्तक्षेप गरे भनी निकालिए पनि उनले दार्जिलिङमा बसेर पृथ्वीनारायणका अर्घेल्याइँ उधिनी बढाएर लेखाउन छाडेनन् । पृथ्वीनारायणको विजयको धेरै दुष्प्रचार गराए । ३५ हजार किरात मारे, लिम्बूलाई सखापै पारे, बालबालिकालाई ढिकीमा कुच्याएर मारे भन्नेसम्मका दस्तावेज लेखाएर बेलायत पुर्‍याए । हड्सन कलेक्सनका नामले उक्त संग्रह त्यहाँ सुरक्षित छ । आफैंले वा अरूले ल्याएको उक्त पत्र पढेपछि इमानसिं चेम्जोङले धनवज्र वज्राचार्यलाई देखाउँदै भनेका थिए, ‘हेर, यस्तो दुष्प्रचार गरेका पर्चा पनि लगेर अंग्रेजले सुरक्षित राखेका छन् ।’ सोही पर्चा हड्सनको संकलन पढ्न गएका रमेश ढुंगेलबाट पाएर वैरागी काइँलाले त्यसको अनुवाद र व्याख्यासहित पत्रिकामा निकालेर फेरि व्यापक प्रचारमा ल्याइयो । यस्तै दुष्प्रचारको भरमा परेर गणतन्त्र–लोकतन्त्रको सरकारले पनि पृथ्वीनारायणको सम्मानमा राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउन छाडेको थियो । तर, यसपालि सरकारको चेत खुलेको छ । हेरौं, भविष्यका सरकारहरूले नेपालनिर्माताको सम्मानलाई निरन्तरता दिन्छन् कि कसैको इसारामा फेरि उनको खोइरो खन्न थाल्छन् । नेपाललाई खासमा कसले माया गर्दोरहेछ भन्ने पनि यसैबाट पत्तो पाइनेछ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : पुस २७, २०७४ ०७:११
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जंगबहादुरको अवदान

ज्ञानमणि नेपाल

रणबहादुर शाहकी कान्छी ल्याइते कान्तवती सुवर्णप्रभाका जेठा छोरालाई हटाएर आफ्नो शिशु छोरालाई राजा बनाउन सफल भइन् । तर तिनै रानी मरेपछि भताभुंगे जोगी राजा रणबहादुरले लथालिङ्गे चाला गर्दागर्दै आफू पनि सिद्धिए, भीमसेन थापालाई सबै भाइभारदार सिध्याएर सर्वशक्तिमान् शासक हुने अवसर पनि दिए ।

त्यस्तै जङ्गबहादुरलाई उच्च पदमा पुर्‍याउन चाहने र तिनै जेठालाई थुनी वा निकाली आफ्ना छोरालाई राजा बनाउन चाहने राज्यलक्ष्मी सहायक बनिन् ।

रणबहादुर शाह, भीमसेन थापा र जङ्गबहादुर राणाका कामकारबाहीले गर्दा शाहराजाहरू अधिकारविहीन बनी डेढ सय वर्षसम्म नजरबन्दमा बस्नुपर्‍यो । राज्याधिकार पाएपछि राजा महेन्द्रलाई के सनक चढ्यो, कसले के लाइदियो, तिनै लथालिङ्गे राजा रणबहादुरलाई उजिल्याउन र सर्वनाशी काजी भीमसेन थापाको प्रशंसा गर्न, प्रशस्ति गाउन र विभूति बनाउन मन लाग्यो अनि उनले दरबारिया इतिहासकार चित्तरञ्जन नेपालीलाई यस काम लगाए । अनि साँच्चै देशका सपूत, वीर, विभूति बहादुर शाहलाई पनि देशविरोधी, राजद्रोही देखाइयो । विदेशीले भीमसेन थापाको प्रशंसा गर्नुमा तिनको स्वार्थ हो । रणबहादुरले ‘म मरे देश डुब्ने छैन, भीमसेन मर्‍यो भने देश डुब्नेछ’ भने भन्ने कुरा साँचो होइन । तीन दशकअघि मरेको मान्छेले त्यसरी भन्यो भनेर पछि लालमोहरमा लेख्दैमा हुन्छ र ? जङ्गबहादुर र चन्द्रशमशेरले ‘हामी वजीरमध्ये ठूलो वजीर भीमसेन थापा हुन् आदि प्रशंसावाक्य भने’ भन्ने कुरा पनि सत्य होइन र धेरैपहिले मैले यी सबै प्रशंसावाक्य असत्य हुन् भनी लेखेको थिएँ । अहिले चन्द्रशमशेरको संवाद, जङ्गबहादुरको लेखाइ पढ्दा पनि ती प्रशंसावाक्य असत्य रहेछन् भन्ने छर्लङ्ग हुन्छ । चन्द्रशमशेरले ‘भीमसेन थापाले सुगौली सन्धि गरेर ठूलो भूल गरे, उनको त्यो चूक सय वर्षपछि पनि हामीलाई सच्याउन हम्मेहम्मे परिरहेछ’ भनेका छन् । 

जङ्गबहादुरले आफ्नै हस्ताक्षरमा लेखेका छन्— ‘भीमसेन थापाले बडाबडा हस्ती मारेर जनतारूपी भेडाहरूमा बाघ छोडिदिए, जनताको रगत चुुसाए वा शोषण गराए । त्यसैले उनलाई भगवान्ले सहेनन् ।’ अर्थात्, उनले सेरिएर बिजोगले मर्नुपर्‍यो । अझ राजा राजेन्द्रलाई पनि छेड हानेका छन्— ‘उनले आफ्ना र पराईलाई चिनेनन्, धेरै भारदार मारे, पछि मुखमा भन्किएका झिंगा धपाएर जीवनभर बस्नुपर्‍यो ।’ आफूलाई पनि दाँजेका छन्— ‘मैले पनि सय जना भारदार मारें, जनतालाई खुस पारें, बाघलाई खोरमा थुनेर राखें, जनतामा (रगत चुस्ने) बाघ छाडिनँ, त्यसैले मलाई ईश्वरले सहे र सहिरहेका छन् ।’ 

सत्तामा पुगेपछि जंगबहादुरले पहिलोपल्ट आफैंलाई खट्किरहेको कुरो सुधार्ने काम गरे । उनी कुँवरहरूलाई तीनडोरे जनै लाउने तल्लो दर्जाका खसछेत्री भनेर ठकुरीहरू भातभान्सामा चलाउँदैनथे, बिहा गर्न छोरी दिँदैनथे । यसलाई सच्याउन उनले भारतको भरतपुरमा आफ्ना मानिस पठाई त्यहाँको अभिलेखमा ‘महाराणाप्रतापका सन्तानमा एक जना नेपालमा गए’ भन्ने लेखाएर ल्याए र तिनैका सन्तान आफूहरू ‘श्रीमद्राजकुमार कुमारात्मज राणाजी हौं’ भन्ने प्रशस्ति बनाए । जङ्गबहादुर त्यसपछि उनी राणा बने । झर्रा क्षत्री ठकुरीको छोरीहरूसँग बिहा गर्न थाले, आफ्ना बालक छोराको बिहा महाराजाधिराजका शाहज्यादीहरूसँग गराए । आफ्नो बिहा पनि चौतरियाकी बहिनी हिरण्यगर्भकुमारीसँग गरे । उनकी मुख्य महारानी यिनै भइन् ।

जङ्गबहादुर बहुतै महत्त्वाकांक्षी राजनीतिक खेलाडी, अति चतुर, स्वाभाविक प्रतिभाशाली, साहसी राजनीतिज्ञ पनि थिए । सबै कुरामा आफूलाई अग्रणी भूमिकामा उभ्याउन चाहने, आँटेको काम पुर्‍याईकन छाड्ने हुँदा नै उनी सुबेदारबाट प्राइममिनिस्टर र श्री ३ महाराजसम्म हुन पुगे । खस कुँवरबाट झर्रा क्षत्री ठकुरीसमान राणाजी बने । उनलाई अझै अर्को कुरा खट्केको थियो । भीमसेन थापा पछिल्लो कालमा अंग्रेजको शक्ति परीक्षणका लागि बेलायत जाने सुरमा थिए । यहाँको आन्तरिक परिस्थ्तििले गर्दा आफू नगई भतिजो माथवरसिंहको नेतृत्वमा आठसदस्यीय टोलीलाई बिदा गरे । त्यस टोलीमा कान्छो सदस्य जङ्गबहादुर पनि थिए । कलकत्ता पुगेपछि त्यहाँका अंग्रेज अधिकारीले बेलायतमा राजकीय सम्मान नहुने, साधारण यात्रीको रूपमा जानुपर्छ भनेपछि यो टोली फर्केर आएको थियो । यस कुराले आफ्नो पनि नेपालको पनि अपमान भएको जंगबहादुरलाई लागिरहेको थियो । 

जङ्गबहादुर राणाले प्राइममिनिस्टर भएपछि पहिले आफू राजकीय सम्मानसाथ अंग्रेजको मुलुकमा जाने संकल्प गरेका थिए । सोहीअनुसार उनी राजाका प्रतिनिधिको रूपमा १९ तोपको सलामी लिँदै राजकीय सम्मानका साथ बेलायत गए, त्यहाँ पनि उनी कोहीभन्दा कम भएनन् । हिन्दु राष्ट्रका राजकीय प्रतिनिधिको रूपमा बेलायत जाने उनी नै पहिलो व्यक्ति थिए । बेलायतमा तीन महिना र फ्रान्समा चालीस दिन बस्दा उनले आफ्नो र आफ्ना देशको सानमान राखे । 

जङ्गबहादुरको स्वजीवनपक्ष जे भए पनि राजनीतिक पक्ष, शासन पक्ष सराहनीय छ । त्यस्ता–त्यस्ता हत्याकाण्डमा पनि उनी सफलै भए । उनमा शत्रु नलागेका होइनन्, तर कुनै सफल भएनन् । उनी बाँचुन्जेल शत्रु लागिरहे । एउटै पनि सफल भएनन् । उनी आफैं सफल भइरहे । 

परराष्ट्र नीतिमा पनि आफ्नो बलबुता, बुद्धिले उनी सफलै भए । दैनिक शासनमा पनि जनता रिझाउने धेरै काम गरे । पृथ्वीनारायण शाहले बाह्र हजार स्थिति बन्दोबस्त बाँध्ने उद्देश्य लिए पनि उनले भ्याएका थिएनन् । अड्डैपिच्छे धर्मशास्त्र जान्ने पण्डित नियुक्त गरी न्यायनिसाफ दिलाउनू भनेर गए । नायब बहादुर शाहले अब धर्मशास्त्रले मात्र व्यवहार चल्दैन भनेर ऐनकानुन बनाउन लगाएका थिए । तर काम गर्न नपाउँदै उनी सत्तालोलुप अन्यायी राजाद्वारा मारिए । उजीरसिंह थापाले केही नियमका धारा लेख्न लगाएका थिए, ती पनि अपूरै रहे, लागू पनि भए कि भएनन् । धेरैजसो मुखकै कानुन थियो, हुकुमले चल्ने हुँदा हुकुमी शासन भन्ने गरिन्थ्यो । अर्को ज्यानको बदला ज्यानै लिने सजाय गरिन्थ्यो, एउटा बिराउने शाखा पिराउने चलन थियो । जारी गर्नेलाई जारीखतबापत ज्यानै मारिदिने चलन थियो । एक चोटि जङ्गबहादुरकहाँ एक जना मान्छेले आएर ‘मेरी स्वास्नी लाने जारलाई मैले काट्नमार्न सकिनँ, काटिदिनुपर्‍यो सरकार’ भनेर उजुर गरेछ । उनले आफ्नो एउटा मान्छेलाई ‘जाजा, यसको जारलाई काटेर आइज’ भनेर अह्राए । ऊ दौडियो । त्यहीं बस्ने अर्को मान्छे आएर ‘यसकी स्वास्नी त फुँडी पो थिई’ भनेर सुनायो, त्यसलाई फर्काउन अर्को मान्छे पठाउँदा त त्यहाँ उसले जारलाई काटिसकेछ । त्यस बेला यस्तै निसाफ चल्थ्यो । लिखित नियमकानुन नहुँदा हुने पनि यस्तै हो । 

जङ्गबहादुरको कपाल खाने एउटा घटना मैले पहिले गुरुबाटै सुनेको थिएँ । जंगबहादुर बेलायतमा महारानी भिक्टोरियासँग बग्गीमा बसेर कतै गइरहेका थिए । फुटपाथमा मान्छे दोहोरीलत्त हिँडिरहेका थिए । अचानक एउटा मान्छेले बुर्लुक्क उफ्रेर बग्गीमा चढी रानीका गालामा चड्याम्म चड्काएछ र तुरुन्तै दौडी पनि हालेछ । जङ्गबहादुर तत्कालै तरबार खैंचेर उठे, त्यसलाई काट्न भनेर । रानीले उनलाई समातिन् । जङ्गबहाुदरको मनमा कुरा खेलिरह्यो, त्यो मान्छे कहिले काटिन्छ भनेर । अदालतले दुई महिना थुन्ने आदेश दिएछ । जङ्गबहादुरले पछि रानीसँग असन्तोष पोखेछन् । रानीले भनिछन्, ‘हाम्रोमा तपाईंकोमा जस्तो हुँदैन । नियमकानुनमा जे छ, त्यही अनुसार हुन्छ ।’ उनी छक्क परेछन् ।

बेलायतमा ऐनकानुन, पुस्तकालय, संग्रहालय, विद्यालय, विश्वविद्यालय देखाउँछौं भन्दा पनि जङ्गबहाुदरले ख्वायस देखाएनन् । उनी सैनिक ब्यारेक, शस्त्रागार कारखाना हेरेर चित्त बुझाए । फ्रान्सको विश्व विजय गर्ने शक्ति छ भन्ने सुनेका उनले एक लाख सैनिकको मार्चपास हेर्ने इच्छा जाहेर गरे ।

बेलायत भ्रमणपछि जङ्गबहादुरमा पढ्नुपर्छ भन्ने भावचाहिँ राम्रै गरी जाग्यो । उनले दरबारमा स्कुल खोले, तर आफ्ना छोरा–भतिजाहरूलाई मात्र पढाउन । जनताका लागि स्कुल खोलिदिएका भए ठूलो महत्त्व हुन्थ्यो । पछि उनका भाइ रणोद्दीपले आफ्ना सन्तान नभएरै होला, धर्म कमाउन जनताका लागि संस्कृत पाठशाला/स्कुल खोलिदिए ।

जङ्गबहादुरले १९०८ सालदेखि धेरै धर्मशास्त्री, पण्डित र भाइभारदारलाई मुलुकी ऐनको तर्जुमा गराउन खटाए । अनि दस सालमा राजाद्वारा घोषित गराइयो । पृथ्वीनारायण शाहद्वारा आँटेको, बहादुर शाह र उजीरसिंह थापाहरूबाट थालेको मुलुकी ऐनले साकार रूप लियो । त्यही ऐनले नेपालको कानुनी इतिहासमा अलिअलि संशोधनसहित १६४ वर्षसम्म धान्यो । 

परराष्ट्र नीति सम्बन्धमा कुरा गर्दा, भीमसेन थापाले गरेको सुगौली सन्धिमा जेसुकै लेखिएको भए पनि जंगबहादुरले आफ्नो समयमा सार्वभौम स्वतन्त्र नेपाल राष्ट्रलाई कुनै किसिमको आँच आउन दिएनन् । नेपालमा बसेका अंग्रेज रेजिडेन्टलाई देशमा खुला घुम्न दिएनन् । जंगबहादुरले मित्रताको सौहार्द देखाएर अनेक जुक्ति लगाई देश भ्रमण गर्ने उनको ढिपी बन्द गराए । 

भिक्टोरिया महारानीले ‘हाम्रा मान्छे तपाईंको देश जाँदा बाटो नभएर मान्छेकै बुईमा बोकिएर जान्छन् रे, म हाम्रो रेल्वे कम्पनीलाई भनिदिन्छु, उसले पूर्वपश्चिम रेलमार्ग बनाइदिन्छ’ भनेर ढिपी गर्दा उनले अड्चन लाए । अंग्रेज नेपालमा पस्छन् भनेर स्वीकृति दिएनन् । दिएका भए त्यसै बेला पूर्वपश्चिम रेलमार्ग बन्ने थियो । 

भोटले व्यापार र साँधसीमामा बखेडा निकाल्दा जंगबहादुरले सो साम्य पार्न युद्ध छेडे । नेपालको विजय भएपछि १९१२ सालमा थापाथली सन्धि भयो । भोटमा नेपालीको नि:शुल्क व्यापार सुचारु भयो । बर्सेनि भोटले नेपाललाई दस हजार सित्र्तो तिर्दै रह्यो ।
१९१४ सालमा भारतमा अंग्रेजविरुद्ध सिपाही विद्रोह भयो । यसमा दिल्लीका बादशाह, लखनउका नबाव, अरू राजारजौटा विद्रोहमा सामेल भए, तिनले सहयोगका लागि जंगबहादुरलाई लेखेको लेख्यै गरे । जङ्गबहादुर बाटो हेरिरहेका थिए । अंग्रेजसँग लड्ने मौका यही हो भनेर धेरै भाइभारदारले भारतीयलाई सहायता दिनुपर्छ भनेर सल्लाह दिए । उनले कसैको सुुनेनन् । जब भारतीयहरूले अंग्रेजलाई आच्छु–आच्छु पारे, त्यसपछि उसले गोर्खाली सम्झियो । अंग्रेज बहादुरले जङ्गबहादुरलाई सहायताका लागि अनुरोध गर्‍यो । अनि जङ्गबहादुर गोर्खाली फौज लिएर गई उत्तरप्रदेशको विद्रोह शान्त पार्दै लखनउ विजय गरे, लखनउ लुट चल्यो । 

भारतीयलाई सहायता नगरी अंग्रेजको सहायता गर्ने भनेर धेरै अंग्रेजविरोधीहरूले जङ्गबहादुरलाई ‘फिरंगीको कुत्ता’, ‘अंग्रेजको सर्भेन्ट’ सम्म भनेर निन्दा गरे । उनले त्यसको परवाह गरेनन्, किनभने अघि भीमसेन थापाले वाणीनिधिद्वारा एउटा लामै आह्वानपत्र लेखाएर ‘सबै राजारजौटा, बादशाह, नवाब एक हौं र हाम्रो शत्रु फिरङ्गीसँग जाइलागौं’ भनेकै थिए । गोर्खाली, पन्जाबी, मराठा आदि सबै शक्ति मिलेर पहिल्यै होसीजासी गरेका भए, सुखद परिणाम आउँथ्यो, त्यो गरेनन् । पछि रणजङ्ग पाँडेले त बर्मादेखि अफगानिस्तानसम्मका सबै शक्तिलाई संगठित गराएर एकै दिन एकै साइत अंग्रेजविरुद्ध अभियान चलाऔँ पनि भनेका थिए । सबै मिलेका पनि थिए । ठीक ऐनमौकामा ग्वालियरका राजा जनकोजी सिन्धेले अंग्रेजसँग मिलेर यस संघटनको पोल खोलिदिए । सारा नेपाली दूतहरू पक्राउ परे । नेपालका राजाले सुगौली सन्धिलाई अझ खम्बीर पारी अंग्रेजसँग सम्झौता गर्नुपर्‍यो । यो इतिहास जङ्गबहादुरले सुनेका थिए, बुझेका थिए । अंग्रेजको शक्ति उहीँ गएर परखेर आएका थिए । यस कारण उनले ती भारतीय अविश्वसनीय शक्तितिर नलागी अंग्रेजको सहायता गरेका थिए । लखनउको नवाबले त नेपाल–अंग्रेज युद्धमा अंग्रेजलाई दुई करोड रुपैयाँ दिएर सहायता नै गरेको थियो । त्यसबापत ‘जहाँको दुवाली त्यहींको चपरी’ भनेजस्तै उसैको धनले नेपाल जितेको अंग्रेजले त्यही नेपाली भूभागको अंश नवाबलाई दिएको थियो । त्यस कारण पनि जंगबहादुरले लखनउ लुट गराएका थिए । जे भए पनि उनले अंग्रेजलाई रिझाएरै नयाँ मुलुक आर्जिए । उनी नभएका भए नेपालले बाँकी, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नपाउन सक्थ्यो । शानमान राखी भोटलाई जितेर नेपाल सपार्ने उनै हुन् ।

जङ्गबहादुरको सबभन्दा ठूलो देन आफ्ना देशको धनबल, जनबल विदेश लान नदिनु नै हो । उनले आफ्नो धन विदेश लगेनन्, अरूलाई लान पनि दिएनन् । ऐन नै बनाएर रोके । ‘विदेशमा लगेर राखेको धन चिरस्थायी हुन्न, विदेशमा धर्मगुठी पनि पछिपरन्तु पराधीन हुन्छ’ भनी उदाहरण प्रमाणै दिएर रोकेका थिए । 

ब्रिटिस सरकार नेपाली नौजवानलाई भर्ना गरेर गोर्खा रेजिमेन्टलाई विस्तार गरी ठूलो शक्ति बन्न चाहन्थ्यो, तर त्यो कुरा जंगबहादुरले ठाडै अस्वीकार गरे । जुनसुकै बेला भेट हुँदा पनि बेलायती रेजिडेन्टले उनीसँग यो कुरा उठाउँथे । तर उनी ‘स्थापनाकालदेखि गोर्खा रेजिमेन्टमा नेपाली जवान लगी राख्नुभएकै छ’ भनेर टार्थे । अंग्रेजका ठूला अफिसरहरू पनि भेट–मुलाकातमा रिक्रुटको सम्झौता गर्न चाहन्थे । उनी भन्थे, ‘सम्झौता किन गर्नुपर्‍यो ? लगिराख्नुभएकै छ, लानुहोस् । खुसीराजीले जाने जाँदै छन् ।’ ज्यादै ढिपी आउन थालेपछि उनले ठाडै भनिदिए, ‘सम्झौता गरेर चाहिँ म लान दिन्नँ, किनभने गोर्खाली तपाईंहरूदेखि नाखुस छन्, बापवैरी बन्छन् । तसर्थ तपाईंहरूलाई मेरा मान्छेले अनिष्ट गरिदिए भने त्यसको जिम्मेवारी मेरो हुन्छ । त्यसैले सम्झौता चाहिँ गर्दिनँ, आफ्ना खुसीले जान्छन् भने जाऊन्, लानुहोस् ।’ यता सिमानामा रहेका सुब्बाहरूलाई चाहिँ ‘यताबाट हिन्दुस्तान जाने नेपालीलाई सोध्नू, बुझ्नू, तीर्थ गर्न जानेलाई छोडिदिनू, जागिर/रिक्रुटमा जानेलाई फकाईफुल्याई फर्काउनू, जबरजस्ती गरेर जान लाग्यो भने तम्बी हाली हाम्रा हजुरमा दाखिल गर्न पठाउनू’ भन्ने कठोर आदेश दिए । यो उनको अंग्रेजलाई पनि नचिढयाउने, आफ्नो कामकुरो पनि बनाइराख्ने रणनीति थियो । आफ्ना धनबल, जनबल कुनै पनि देशको राष्ट्र–राष्ट्रियता बलियो बनाइराख्ने कडी हुन् भन्ने उनले बुझेका थिए । उनीपछि नेपालको धन विदेशी बैंकमा राख्न थालियो, अनवरत । देशको अहिलेका अवस्थाबाट पनि थाहा हुन्छ, जंगबहादुर कति सही थिए भनेर । 

यसबाट के पुष्टि हुन्छ भने, देश र देशवासी भनेर मरिमेट्ने, राष्ट्र–राष्ट्रियताको जगेर्नालाई मात्रै आफ्नो कामकर्तव्य ठान्ने अघिल्लो शताब्दीका परम आयु नबाँचेका, बाँच्न नपाएका पृथ्वीनारायण शाह र बहादुर शाह नै हुन् । पछिल्लो शताब्दीमा सम्झनलायक, अलिकति भए पनि देश बचाउने, समृद्ध, अक्षुण्ण, स्वतन्त्र राख्ने स्थिति बाँध्ने भनेका जङ्गबहादुर नै हुन् । 

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७४ १७:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT