याकोनबाट मनग्ये आम्दानी

डा. टीपी बराकोटी

काठमाडौँ — जाँगरिला युवा कृषकका लागि नेपालमा थोरै लगानीमा धेरै आम्दानी दिने बालीहरू छन् । पैसा कमाउन विदेशै जानुपर्छ भन्ने छैन । मनपरेको बाली छनोट गरी ज्ञान, सीप र प्रविधि उपयोग गरे राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ ।

उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरणमा भने ध्यान दिनुपर्छ । सुरुमा केही कठिन लागे पनि निरन्तर लागिपरे कृषि व्यवसायले फाइदा दिन्छ । त्यसलाई सफल पार्न कृषि विज्ञ, व्यावसायिक किसान र व्यापारीको पनि अनुभव र सल्लाह लिनुपर्छ । के गर्ने, कहाँ गर्ने, कसरी गर्ने भनी मन डुलिरहेको छ भने विदेशमा सफल भई नेपाल भित्रिएको औद्योगिक बाली याकोनको खेती उपयुक्त छ । यसले परिवारको आर्थिक अवस्थामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
याकोन दक्षिण अमेरिकाबाट फैलिएको बहुवर्षीय वनस्पति हो । बोट १–२ मिटर अग्लो र ठाडो हुन्छ, पातहरू ठूला र लाम्चा हुन्छन् । फूल सूर्यमुखीको जस्तै हुन्छ । जरा वरिपरि सखरकन्द जस्तै लाम्चा गाना लाग्छन्, जुन रसिलो र गुलियो हुन्छ । अलिअलि स्याउको जस्तो बास्ना आउँछ । त्यसैले यसलाई भुइँ स्याउ पनि भनिन्छ । कन्द (ट्युबर) सुन्तले, गुलावी, वैजनी रङको हुन्छ । सखरकन्द जस्तै देखिने र कार्बोहाइड्ेरट भएकाले यसलाई सखरकन्दे स्याउ पनि भन्न सकिन्छ । कन्दलाई सलाद, जुस, तरकारी, औषधी आदि प्रयोजनमा ल्याइएको छ । पातलाई चियाको सट्टा प्रयोग गरिन्छ । धेरै देशले यसलाई औद्योगिक बालीका रूपमा अपनाइरहेका छन् ।

Yamaha

नेपालमा याकोन भित्रिएको तीन दशक भए पनि धेरैलाई यो नौलै छ । एक जापानीले सन् १९८० तिर पहिलोपटक पोखरामा ल्याएका थिए । तर बोक्रा ताछेर खान नजान्नाले एक दशकसम्म खाद्य प्रयोजनमा आउन सकेन । काभ्रेका सुदर्शन कार्कीले त्यहाँबाट ल्याएर खेती गरेको र बिक्री तथा प्रचारका लागि बजार, कृषि मेला लाने गरेको बताए । उनीबाट बिउ लिएर दर्जनौं व्यवसायीले मध्यमाञ्चल र पश्चिमाञ्चलका पहाडी जिल्लामा खेती सुरु गरेका छन् । याकोन समशितोष्ण हावापानीमा हुने बाली हो । तापक्रम १५–३० डिग्री सेल्सियस र आर्द्रता ६०–७० प्रतिशत उपयुक्त हुन्छ । १,००० देखि २,५०० मिटरसम्मको क्षेत्रमा खेती गर्न सकिन्छ । पानी जम्ने र सुख्खा जमिन ठिक हुँदैन । धेरै प्रकारको माटोमा हुन्छ, तर बलौटे दोमट र खुकुलो माटो उपयुक्त हुन्छ । प्राङ्गारिक पदार्थ पर्याप्त भएको माटोमा फस्टाउँछ । नेपालको धेरै क्षेत्रको हावापानी र माटो याकोन खेतीको लागि उपयुक्त छ ।
बिउको स्रोत याकोन कृषक र व्यवसायी हुन्, जसलाई जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले खोजिदिन सक्छ । एउटा गानो बिउलाई २० देखि ४० रुपैयाँ पर्छ । बोटको वृद्धिसंँगै उत्पादन पनि धेरै दिनसक्ने बाली भएकोले पूर्ण क्षमताको उत्पादन लिन माटोमा खाद्य तत्त्वहरू त्यही अनुसार उपलब्ध हुनुपर्छ । याकोन लगाउने जग्गा राम्रोसंँग जोतखन गरी आलु लगाउनका लागिजस्तै तयार पार्नुपर्छ । त्यसमा २–२ फिटको फरकमा ड्याङ बनाई १ फिट गहिरो र १ फिट चौडा खोपिल्टा खनी १ देखि २ केजी गाई–भैंसीको मल हालेर माटोसंँग मिलाउनुपर्छ । प्रत्येक खोपिल्टोमा राम्रो स्वस्थ एउटा गानो रोपी फेदमा माटोले थिच्नुपर्छ । त्यसपछि माटो भिज्नेगरी पानी हालिदिनुपर्छ । यो चैत–बैसाखमा रोपिन्छ ।
रोप्ने बेला एकचोटी सिंचाइ गर्नुपर्छ । त्यसपछि सुख्खापन हेरी सिंचाइ दिनुपर्छ । वर्षामा पानी निकासको व्यवस्था गर्नुपर्छ । रोपेको ४–५ सातापछि बिरुवा ३०–३५ सेमि हुन्छ । त्यसपछि आधा केजी पाकेको कम्पोस्ट मल फेदमा हाली माटोले पुरेर अलिकति अग्लो पारिदिनुपर्छ । दोस्रो गोडाइ फूल फुल्नुभन्दा पहिले वर्षायाममा झार धेरै आएको बेला गर्नुपर्छ । रोपेको ६–७ महिनापछि याकोन खन्न सकिन्छ । पुरानो हँुदै जाँदा केही चाउरी परे पनि गुलियोपना बढ्दै जान्छ । खन्ने क्रममा पहिले बोट काटेर हटाउनुपर्छ । बोटको वरिपरि र तलतिर गानो भेट्नेगरी खनिसकेपछि सिंगो बोट निकाली बेर्ना बन्ने तरुल राइजोमहरू नबिग्रनेगरी विस्तारै छुट्याउनुपर्छ । फललाई चोटपटक नलाग्नेगरी डोको वा क्रेटमा हाल्नुपर्छ ।
याकोन एउटा बोटमा २–३ केजी फल्छ । आलुलाई जत्तिकै मिहेनत गर्दा ४–५ गुणा बढी फल्छ । प्रतिकेजी २ सय रुपैयाँ हाराहारीमा बिक्री भएको पाइन्छ । खनेपछि ७–८ महिनासम्म भण्डार गरेर राख्न सकिन्छ । यसमा मधुमेहका रोगीलाई फाइदा हुने औषधीय गुण हुन्छ । याकोनको कन्द सलाद, जुस, तरकारीमा प्रयोग गरिन्छ । कन्दमा पानीको मात्रा ९० प्रतिशत र प्रोटिनको मात्रा पनि धेरै हुन्छ । यसलाई बोक्रा ताछेर सजिलै खान सकिन्छ । जुस, केक, फ्रुट सलाद बनाएर बिक्री गरिन्छ । नेपालमा सिरप, वाइन, जाम बनाएर पनि बेच्ने गरिएको छ । उत्पादन प्रशोधन बढाएर उद्योगका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : पुस २९, २०७४ ०७:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

साना विवादले ठूला विकास अलपत्र

स्थानीयमा अपनत्व अभाव र सानोतिनो कुरामा पनि राजनीति गर्दा ठूला योजना अलपत्र परेका हुन् ।
अमृता अनमोल

काठमाडौँ — शान्ति प्रक्रियापछि सबैभन्दा बढी जनघनत्व र पूर्वाधार विकास भएको जिल्ला हो, रूपन्देही । विश्व शान्तिका अग्रदुत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र आसपासमा फस्टाउँदै गएको पर्यटन व्यवसायले रूपन्देहीको गरिमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै बढाउँदै लगेको छ । जिल्ला वा प्रदेशको मात्रै होइन, देशकै रूप फेर्न सक्ने सामथ्र्य राखेको छ ।

कृषि, पर्यटन, संस्कृति र पूर्वाधार विकासका ठूलठूला आयोजना सञ्चालनमा छन् । बजेट विनियोजनका हिसाबले राष्ट्रिय गौरवका ४ अर्ब बढी लगानीका १५ वटा आयोजना सञ्चालनमा छन् । विडम्बना, ठूला आयोजना निकै साना विवादमा अल्झिएका छन् ।
ठेकेदार कम्पनीको लापरबाही, स्थानीयको अपनत्व अभाव र राजनीतिक खिचातानीले राष्ट्रिय गौरव रसरकारी उच्च प्राथमिकताका अर्बौं लगानीका आयोजनाहरू अलपत्र परेका छन् । यसले गर्दा नागरिकले वास्तविक विकासको अनुभूति गर्न पाएका छैनन् । लागत रकम
समेत बढ्दै गएको छ । त्यसको उदाहरण लुम्बिनीविकास कोष, गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, विशेष आर्थिक क्षेत्र/सेज, बेलहिया–बुटवल व्यापारिक मार्गविस्तार आयोजना, बुटवल–गोरुसिंगे लुम्बिनी १३२ केभी प्रसारण लाइन लगायत हुन् ।
लुम्बिनी गुरुयोजना
कहिले कर्मचारीको आन्दोलन, कहिले पदाधिकारी बीचको मनमुटाव त कहिले सरकारी उत्तरदायित्व र समन्वय अभावले काम नहुँदा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीको गुरुयोजना अलपत्र छ । ४० वर्षअघि सुरु भएको गुरुयोजना अझै १५ प्रतिशत बाँकी छ । बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीलाई धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र बनाउन थालिएको गुरुयोजना कहिले सकिने हो, टुंगो छैन । अहिलेसम्म कति खर्च भयो, यसको पनि लेखाजोखा लुम्बिनी विकास कोषमा छैन । जापानी वास्तुकलाविद प्रा. केञ्जो टाङ्गेले बनाएको गुरुयोजना सन् १९७८ बाट सुरु गरिएको थियो । टाङ्गेले बनाएको गुरुयोजना अनुसार ७ सय ६८ हेक्टर अर्थात ३ वर्गमाइल क्षेत्रमा पवित्र उद्यान, मोनाष्ट्रिक जोन र न्यु लुम्बिनी भिलेजका रूपमा लुम्बिनीको विकास गरिएको छ । बाँकी काम ४ अर्ब लागतमा २ वर्षमा सक्ने योजना छ । यही विवाद र अन्योलको अवस्था रह्यो भने तोकिएको आधा काम पनि हुने छैन । गुरुयोजना सक्नेगरी काम हुन योग्य कर्मचारी थप्नुपर्छ । ज्यालादारी कर्मचारीको विवाद मिलाउनुपर्छ । कोषलाई कर्पोरेट प्रणालीमा लैजानुपर्छ ।
गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
निर्माण कम्पनीको विवाद र सरकारी गैरजिम्मेवारीको उपज भैरहवामा निर्माणाधीन अन्तर्राष्ट्रिय गौतम बुद्ध विमानस्थल अलपत्र जस्तै छ । २०१७ डिसेम्बरमा सक्नेगरी २०१५ जनवरीमा सुरु गरिएको आयोजना ३ वर्षमा बल्ल ३३ प्रतिशत सकिएको छ । चिनियाँ ठेकेदार कम्पनी नर्थ–वेष्ट सिभिल एभिएसन एयरपोर्ट कन्ट्रक्सन ग्रुपले काममा चित्त नबुझेको भन्दै नेपाली सहयोगी नर्थ–वेष्ट इन्फा नेपाल प्रालिलाई आयोजनाबाट हटाएपछि काममा अवरोध भएको थियो । ६ अर्ब २२ करोड बराबरको आयोजनामा अहिलेसम्म झन्डै पौने २ अर्बमात्रै खर्च भएको छ । अहिले काममा केही सुधार देखिए पनि उल्लेख्य सुधार भएको छैन । चिनियाँ कम्पनीले अहिले ससाना कामदार र उपकरण भाडामा लिएर काम चलाएको छ । व्यापारीलाई ठूलो रकम तिर्न बाँकी छ । यस्तोमा विमानस्थलको काम हुनेमा स्थानीय कोही विश्वस्त छैनन् ।
बेलहिया–बुटवल व्यापारिक मार्ग
सरकारी उच्च प्राथमिकताको बेलहिया–बुटवल व्यापारिक मार्ग विस्तार आयोजनाको अवस्था उस्तै छ । सडक निर्माणमा ढिलाइ हुँदा लागत डेढ अर्ब रुपैयाँ बढेको छ । ५ वर्षमा पूरा गर्नेगरी ६ वर्षअघि अर्थात आर्थिक वर्ष २०६८, २०६९ मा २ लेनको सडक ६ लेनको बनाउन सुरु गरिएको थियो । सुरुमा ३ अर्ब ५० करोड लागत अनुमान गरी टेन्डर आह्वान भएको थियो । काममा दुई वर्ष थप अवधि बढाउँदा अहिले लागत बढेर ५ अर्ब ८३ करोड पुगेको छ । रूपन्देहीलाई आर्थिक केन्द्र बनाउने उद्देश्यले थालिएको सडक अहिलेसम्म जम्मा ६५ प्रतिशत सकिएको छ । सडक विस्तारमा विवाद हुनु, समयमा ठेक्का नलाग्नु र ठेक्का सम्झौतापछि पनि ठेकेदारले समयमा काम नसक्नुले आयोजनाको काममा ढिलासुस्ती भएको हो । आयोजनालाई थप २ वर्ष समय दिइएको छ । यस अवधिमा पनि सकिनेमा आशंका छ ।
बुटवल–गोरुसिंगे प्रसारण लाइन
विद्युत लैजाने रुट बारेको विवादले बुटवल–गोरुसिंगे लुम्बिनी १३२ केभी प्रसारण लाइन अलपत्र परेको छ । बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी र भैरहवा क्षेत्रमा विद्युत लैजान ३ वर्षमा सक्नेगरी २ वर्षअघि यो आयोजना सुरु भएको हो । १ अर्ब २० करोड लागतको आयोजनाले अहिलेसम्म मैनहियामा स्टाफ बिल्डिङ बनाउने काममात्रै गरेको छ । विद्युत विस्तार र सवस्टेसन बनाउने काम ठेक्कासमेत लागेको छैन । आयोजनाले सुरुमा योगीकुटीमा रहेको ग्रिड महाशाखाबाट उत्तर–दक्षिण राजमार्गको बुटवल–भैरहवा सडक हँुदै विद्युत लैजाने प्रस्ताव गरेको थियो । राजमार्गबाट विद्युत लैजाँदा जोखिम हुने भन्दै तिलोत्तमावासी विरोधमा उत्रेपछि आयोजना अघि नबढेको हो । सडकबाट विद्युत लैजान सम्भव नभएपछि आयोजनाले अहिले तिनाउ नदीको छेउबाट प्रसारण लाइन विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ । त्यो पनि कहिले सुरु हुने हो, टुंगो छैन ।
विशेष आर्थिक क्षेत्र
विद्युत जोड्ने स्थान बारेको विवादले विद्युतीकरण नगर्दा भैरहवामा निर्माण सम्पन्न भएको विशेष आर्थिक क्षेत्र/‘सेज’ पनि सञ्चालन भएको छैन । २५ मेघावाट विद्युतको टुंगो नलाग्दा २ वर्षअघि नै उद्योग सञ्चालन गर्ने भनेको ‘सेज’ले अहिलेसम्म विद्युत जडान प्रक्रिया थालेको छैन । भाडा तिरेका उद्योगीले उद्योग स्थापना गर्न पाएका छैनन् । ‘सेज’ सञ्चालनमा नआउँदै जीर्ण बन्दै गएको छ । २०५८ सालदेखि निर्माण थालिएको ‘सेज’ ४ वर्षअघि सकिएको थियो । ५२ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । आर्थिक क्षेत्रमा १४ सयदेखि ३७ सय वर्गमिटर सम्मका ६९ वटा प्लट रहेका छन् । यसबाहेक रूपन्देहीमा तामझामसहित सुरु गरिएका अर्बौं लागतका बुद्ध सर्किट योजना, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र, झुम्सा–बुटवल खानेपानी आयोजना, मोतीपुर औद्योगिक क्षेत्र, तिलोत्तमामा स्वीकृत सरकारी मेडिकल कलेज निर्माण लगायतका आयोजना पनि विवादमा मुछिएका छन् । स्थानीयमा अपनत्व अभाव र सानोतिनो कुरामा पनि राजनीति गर्दा ठूला योजना अलपत्र परेका हुन् । यसो हुन नदिन जनस्तरबाट पनि अपनत्व र निगरानी गर्नुपर्छ । मिलेमतोमा ठेक्का लिने र समय लम्ब्याउनेलाई नियम अनुसार कारबाही गर्नुपर्छ । विकासमा दलिय विवाद होइन, सहमति खोज्नुपर्छ ।

प्रकाशित : पुस २९, २०७४ ०७:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT