संगै समातिएका महिला वेश्या, पुरुष मर्द !

यमुना अर्याल(काफ्ले)

होटलहरुमा रंगेहात जोडीहरु समातिन्छन्, युवतीको बदनाम हुन्छ तर ति युवतीसँगै रहेका पुरुषको चर्चा हुँदैन, उसको बदनामी हुँदैन, समाजले उसैलाई मर्दको पगरी गुथाउँछ । एउटै कर्ममा एकै ठाउँमा भेटिएका दुई पात्र जोसुकै भएपनि सजायँको उत्तिकै भागिदार बन्नु पर्ने होइन र?

महिला भएको कारणबाट महिलामाथि गरिने शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा बौद्धिक शोषण, दमन, यातना र दुर्व्यवहारलाई महिला हिंसा भनिन्छ । घरेलु हिंसा भोगिरहेका महिलाहरुले शारीरिक, मानसिक, यौनिक तथा आर्थिक यातनाहरू समेत सहनुपर्ने बाध्यता छ । समाजशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणमा हिंसालाई सामाजिक व्यवस्था र संरचनाको उपजको रूपमा लिइन्छ ।

बेइजिङ घोषणापत्र तथा कार्यनीति १९९५ को पारित प्रस्तावमा महिलाविरूद्धको हिंसा भन्नाले ‘निजी वा सार्वजनिक जीवनमा मानसिक वा शारीरिक रूपमा खतरा पुर्याइने खालका लिङ्गमा आधारित गतिविधिहरूलाई बुझ्नु पर्दछ’। घरेलु हिंसा आफ्नो परिवारका कुनै सदस्यबाट अर्को कुनै सदस्यमाथि गरिने अमानवीय हिंसा पनि हो ।

Yamaha

हरेक दिनजसो घटिरहने महिला हिंसाका घटनाहरुको प्रमुख कारक मादक पदार्थ र लागू पदार्थको सेवन, चरम दाइजो प्रथा, शैक्षिक चेतनाको कमी, महिलाहरुमा जागरणको कमीलगायत छन् ।

बढ्दै गएको घरेलु हिंसाका कारण एकातिर महिलामाथि हिंसाको शृखला बढ्दै गएको छ भने अर्कोतिर बालअधिकारको समेत हनन् भइरहेको छ । महिलामाथि हुने हिंसामा सम्बन्ध विच्छेद, बहुविवाह, बालविवाह, दाइजो प्रथा, कुटपीट, गालीगलौज, अपहेलना, यातना, तिरस्कार, बोक्सीको आरोप, जवर्जस्ती करणी, वैवाहिक बलात्कार, घुम्टो प्रथा, अनमेल विवाह, छाउपडी प्रथा, वादी र देउकी प्रथा आदि रहेका छन । यस्ता घटनाहरुले महिलामाथि हिंसाका शृखला बढिरहेका छन् ।

अनौपचारिक क्षेत्र सेवाकेन्द्र (इन्सेक) का अनुसार लैगिंक हिंसाविरुद्ध चलाइएको सोह्र दिने अभियानका क्रममा २७१ भन्दा बढी महिला विभिन्न किसिमका हिंसाको सिकार बने । उक्त अवधिमा सबैभन्दा बढी २४२ जना महिला घरेलु हिंसाका कारण प्रताडित हुन पुगे भने पाँचजना महिलाको परिवारकै आफन्तजनको मिलोमतोबाट हत्या भएको छ । बहुविवाहका कारण चारजना, बालविवाहका कारण दुईजना, बेचबिखनको प्रयासका कारण तीन जना महिला प्रत्यक्ष पीडित हुन पुगे उक्त दुई हप्ताको अवधिमा ।

त्यस्तै कुप्रथाको रुपमा बर्षौदेखि जरा गाडेको बोक्सीको आरोपमा तीनजना, यौन दुर्व्यवहारमा दुई जना, नौजना महिलामाथि बलात्कार तथा तीनजना महिलामाथि बलात्कारको प्रयास भएका घटनाहरु सार्वजनिक हुनुले अभियानको मर्म नै धुमिलिन पुगेको छ । यही शृखलालाई नियाल्ने हो भने एक वर्षका बाँकी पचास हप्ताको हालत के होला ? यि घटनाहरु त सञ्चार माध्यममा आएकाले चर्चा भयो, थाहा भयो तर यस्ता दर्जनौ घटना र घटनाका पीडित पात्रहरु गुपचुपमै पिडा गुम्साएर बस्न विवश छन् । विभिन्न धाक धम्कीको डरमा यातना सहने पात्रहरु धेरै छन्, बलात्कार जस्तो जघन्य अपराधमा पैसामा मिलोमतो गरी विवाद सल्टाउने गरिन्छ । आखिर यो कहालीलाग्दो दुरावस्था कहिलेसम्म भोगिरहने?

सामान्य मानवीय संवेदनाको समेत हेक्का राखिंदैन, पीडाको आर्तनाद त भोग्नेहरुलाई मात्र थाहा हुन्छ, सतहमा देखिएर वकालत गर्नेहरुलाई त्यसको वास्तविक मर्म थाहा हुँदैन । परिवारमा छोरीहरु असुरक्षित छन्, बाहिरी मान्छेका कारण होइन, आफ्नै परिवारका पुरुष आफन्तका कारण । दाईभाईले दिदीबहिनी नभन्ने, बाबु, काकाहरुले छोरी भतिजी नभन्ने, मामाले भान्जी नभन्ने अनि अन्य आफन्तले छोरीचेली नभन्ने, स्कुलमा शिक्षकले विद्यार्थीको जस्तो व्यवहार नगर्ने, बाटोमा भेटिएका पुरुषले महिला यात्रुको जस्तो व्यवहार नगर्ने, जहाँ जसरी हुन्छ दुर्व्यवहार गर्ने क्रम बढिरहनुले भोलिका छोरीको भविष्य कतिसम्म असुरक्षित होला भन्ने कुराको अनुमान लगाउन कठिन पर्दैन ।

तिनै युवतीसँग मस्त पुरुष मर्द हुने तिनै पुरुषलाई सन्तुष्ट बनाउने महिला बेश्या, नालायक, समाजको कलंक आदि नामले चिनिनु पर्ने? दुनियाँ केटासँग मस्त रमाउने केटीलाई भोलि कस्ले बिहे गर्ला भन्ने चिन्ता सबैलाई हुन्छ तर दुनियाँ केटी चहार्ने कथित मर्द पुरुषलाई भोली कस्ले छोरी देला भन्ने चिन्ता कसैलाइ हुँदैन ।चिन्ता बराबर हुनु पर्दैन?

वैदेशिक रोजगारमा गएका श्रीमान्का श्रीमतीहरु झनै पीडामा देखिन्छन्, घरमा लोग्नेमान्छे नभएको मौका छोपेर आफ्नै आफन्तले यौन दुर्व्यहार गर्न खोज्छन्, अश्लिल शब्दहरु बोल्छन्, धम्काउँछन्, अन्त्यमा बेइज्जत महिलाकै हुन्छ । ‘राती त्यही महिला सबैलाई चाहिन्छ दिउसो उनीहरु नै महिलाको चरित्रसँग जोडेर नानाभाँती कुरा काट्छन्’ एकजना पीडित महिलाले केही समयअघि यस्तै गुनासो पोखेकी थिइन । ‘आफ्नै ससुरा, जेठाजुले बुहारी भनेनन्, नानाभाँती डरत्रास र धम्की दिएर जर्वजस्ती सम्बन्ध राख्न दवाव दिए, उनीहरुको सामु मेरो केही लागेन, बुढा विदेश थिए, प्राण बचाउनको लागि उनीहरुलाई ज्यान सुम्पिएँ । भोलिपल्ट विदेशमा रहेका श्रीमान्लाई फोन गरेर तेरी श्रीमती दुनियाँ केटासँग लागेकी छ, हाम्रो नाकै काटिदिइ, जे गर्ने गर भन्दै सुनाएछन् ।

उताबाट बुढाले फोन गरेर तँ आजदेखी मलाइ चाँहिदैन, आफ्नो बाटो गर्नु भने, यता जेठाजु र ससुराले ज्यान मार्ने धम्की दिंदै रातीराती ढोका हान्न आउने, कतितिरबाट महिला बाच्नुपर्ने? मर्न भनेर विष पनि खाएँ, काल नआएसम्म प्राण जाँदो रहेनछ, विष खाँदा पनि बाँचे ।'

उनले आफ्नो गुनासोको पोयो फुकाउँदै गइन्, 'माइतीमा सुनाउँ मैलाई नराम्रो भन्छन्, आफ्नो भनेका लोग्ने त्यसै टाढा भए आफन्तका कुरा सुनेर, जेठाजु र ससुरा मैलाइ धम्काउँदै हिंसा गर्छन्, उनीहरु नै चोखो चोर हुन खोज्छन्, समाजले सधैभरी महिलालाई दोषी देख्छ तर पुरुषलाई चोख्याइरहन्छ ।'

अति नै भएपछि गाउँमा मुख देखाउने बाटोसमेत नभएपछि घर, माइत सबै छोडेर सडकमा आइन् उनी । कुनै संस्थाको सहयोगमा दुई चार महिना बसिन्, त्यसपछि आफ्नो सुरमा चल्न थालिन् । कहिले बाटोमा मकै पोलेको देखिने, कहिले साग बेच्दै गरेको, फलफुल बेच्दै गरेको अवस्थामा भेटिने महिलासँग निरन्तर ग्राहक बनेपछिको कुराकानीमा उनले यि कुरा खोलेकी थिइन् ।

अहिले उनी एकल छिन, आफ्नो पाखुरामा बाँचेकी छन्, ‘कोही निहुँ खोज्न आए आगोको अगुल्टोले झोँसो जस्तै रिस उठ्छ, ससुरा र जेठाजुजस्ता दुष्मन पुरुष आजसम्म देखेकी छैन, जे भोगें भोगें अहिले आनन्दको जिन्दगी जिएकी छु, कसैको हिंसा सहनु परेको छैन, कसैलाई शरीर सुम्पिन परेको छैन, पाखुरीको बलमा दुई छाक खाएकी छु ।' उनले छाती फुलाउँदै भनेको कुराले धेरै कुरा सोच्न बाध्य बनायो ।

यस्ता पीडा भोग्ने महिलाहरु धेरै छन्, उनीहरु बेलैमा प्रहरीसम्म जान सक्दैनन्, प्रहरीको सम्पर्कमा गएपनि पीडकलाई समयमै कारवाही हुँदैन, कारवाहीको नाममा मिलापत्र गराइन्छ अनि पीडक झनै साहसी कहलिन्छन् र थप हिंसा गर्न प्रेरित हुन्छ । विभिन्न अभियानहरु चल्छन् तर घरमै छोरीहरु आफ्नै बाबुबाट बलात्कृत हुन्छन्, घटना सार्वजनिक गरे ज्यानै लिने धम्कीमा दिइन्छ । आखिर यो अवस्था कहिलेसम्म भोगिरहने? पहिले घरलाई हिंसारहित बनाउनुपर्यो, घरपछि समाज, टोल, स्कुल, क्याम्पस, अन्य संघसस्था, कार्यालय, सार्वजनिक यातायात, सडक सबैतिर महिला हिंसाका शृखलामा कमी ल्याउने हो भने मात्रै महिला हिंसा पुर्ण रुपमा न्यून हुन सक्छ अन्यथा अभियान एकातिर हिंसा अर्कातिर भइरहन्छ ।

aryalyamuna44@gmail.com

प्रकाशित : माघ ११, २०७४ १४:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

रुवाण्डाको आर्थिक प्रगतिको रहस्य 

गोपाल गिरी

काठमाडौँ — सहारा मरुभूमीको दक्षिणमा पर्ने रुवाण्डा अफ्रिका महादेशको एक सानो, भुपरिवेष्ठित र विपन्न मुलुक हो । सन् १९९४ मा यहाँ घटेको जातीय नरसंहारले संसारका धेरै देशहरुको ध्यान आकर्षित गर्यो । मानवता संवन्धि सूचाङ्कमा निम्न दर्जामा पर्ने र गरिबीले आक्रान्त पारेको देश उक्त घटना पश्चात संसारको एक तिव्र आर्थिक विकास गर्ने मुलुकहरु मध्येको एक भनेर चर्चामा छ ।


रुवाण्डालाई चर्चाको यो शिखरमा पुर्याउने ब्यक्ति हुन वहालवाला राष्ट्रपति पउल कगामे। उनको छवि अफ्रिकामा कुनै ख्याति प्राप्त रक स्टारको भन्दा कम छैन। उनी सत्तामा आए पश्चात रुवाण्डालीहरुको आम्दानी तीन गुनाले वृद्धि भएको छ भने गरिवीको रेखा मुनि रहेको जनसंख्या प्रत्येक वर्ष घटिरहेको छ।
हुतु वाहुल्य रुवाण्डामा अल्पसंख्यक तुत्सी जातिको जनसंख्या कुल जनसंख्याको ८ प्रतिशत मात्रै रहेको छ। १९९४ अप्रिल ६ मा हुतु जातिका राष्ट्रपति सवार विमानमा रकेट आक्रमणबाट उनको निधन भए पश्चात जातीय नरसंहार शुरु भएको थियो। रुवाण्डाको हुतु वाहुल्य सैनिकले यसको दोष तुत्सी समुदायलाई लगायो। विमान दुर्घटना भए पश्चात हुतु नियन्त्रित रेडियोबाट एकातिर तुत्सीहरुको निर्मुल गर्ने सन्देश प्रसारण हुँदै थियो भने तुत्सीहरुको हत्या गर्न अर्कोतिर रुवाण्डाली सैनिकले हुतु सर्वसाधारणलाई खुँडा तथा काठका मुङ्ग्राहरु वितरण गरिरहेको थियो।

तुत्सीमाथि दयाभाव देखाउने हुतु समेतको हत्या गर्ने आदेश दिईएको थियो। त्यसैले हुतु श्रीमान्ले समेत आफ्नो तुत्सी श्रीमतीको हत्या गरे। आफ्नै छिमेकी हुतुहरुको खुँडा तथा काठको मुङ्ग्राको प्रहारबाट धेरै जसो तुत्सीहरुको हत्या हुन पुग्यो। यसरी दुई जातिहरुको मारकाटबाट करीव १० लाख मानिसहरु मारीए।

अफ्रिका महादेशमा फरक फरक भाषा र संस्कृति भए पनि रुवाण्डामा भने सबैको भाषा र सस्कृति एउटै थियो। हुतु र तुत्सी भन्ने कुरा जनजनको वोली थिएन।

बिसौं शताव्दीमा जब रुवाण्डा वेल्जियमको उपनिवेश बन्यो तवमात्र हुतु र तुत्सी भन्ने जातिहरु सतहमा ल्याईए। नाकको आकार, आँखाको रंग तथा अन्य जातीय गुणको आधारमा मानिसहरुलाई हुतु र तुत्सी जातिमा विभक्त गरियो। छोटो र थेप्चो नाक, होचो कद र बढी कालो वर्णका मानिसहरुलाई हुतु भएको र लामो नाक, अग्लो शरीर र केही सेतो छाला भएकाहरुलाई तुत्सी जात भिराएर त्यसको परिचय पत्र समेत दिईयो। बास्तवमा पश्चिमाहरु "फुटाउ र राज" गरको नीति अंगीकार गर्दथे र त्यो नीति यद्यपि जारी छ।

विभाजन पश्चात बेल्जियनहरुले सरकारी सेवा, चुनाव आदि विविध विषयमा कहिले तुत्सी त कहिले हुतुलाई प्राथमिकता दिंदा दुई समुदाय वीच वैमनश्यता वढ्दै गयो। रुवाण्डा सन् १९६२ मा स्वतन्त्र हुँदा हुतु र तुत्सीहरुबीचको शत्रुता उत्कर्षमा पुगिसकेको थियो। अन्तत: पटक पटक हुतु तथा तुत्सीहरु मारकाटमा उत्रिए। जातीय हिंसाको कारण दुबै जातिका मानिसहरु छिमेकी देशहरुमा शरण लिएर बस्न थाले।

छिमेकी देश युगाण्डाको शरणार्थी शिविरमा हुर्के बढेका तुत्सी जातिका पउल कगामे पनि एक शरणार्थी थिए। जो रुवाण्डन प्याट्रिओटिक फ्रन्ट भन्ने समूहसंग आवद्ध हुँदै यसको प्रमुख समेत भए। पछि यो समूहले राजनीतिक पार्टीको स्वरुप लिंदै यसै पार्टीबाट कगामे सन् २००० देखि हालसम्म रुवान्डाको राष्ट्रपति पदमा कायम छन्।
सन् १९९४ को तुत्सी माथि भएको जातीय नरसंहार पछि कगामेको नेतृत्वको सेनाले रुवाण्डाको धेरै भूभाग आफ्नो नियन्त्रणमा लियो। हुतु सरकारको पतन पश्चात जातीय नरसंहार पनि अन्त्य भयो। मेलमिलाप नीति अनुसार हुतुको नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठन भयो जसमा तुत्सी जातिका पउल कगामे उपराष्ट्रपति वने।

बचेका मानिसहरुलाई आफ्ना परिवारका सदस्यको हत्या गरेका छिमेकीसँगै मिलेर बस्नु पर्ने भएकोले नयाँ गठित सरकारलाई जातीय रुपमा विभाजित देशलाई भावनात्मक रुपमा एकीकरण गर्नु ठूलो चूनौति थियो। त्यस्तै गरी अति विपन्न मुलुकको श्रेणीमा पर्ने देशलाई आर्थिक विकासको मार्गमा लैजानु पर्ने अर्को चूनौति थियो। तर सोचे जस्तो हुन सकेन। जातीय हिंसाले कमजोर आर्थिक स्थिति भएको देशलाई भ्रष्टाचारले अझै कमजोर बनाउँदै लग्यो। देशमा सरकारले मानवअधिकार र जातीय सहिष्णुता कायम गर्न सकेन। यसैबीच उपराष्ट्रपति पउल कगामेले आफ्नो कार्य कुशलताबाट जनताको मन जित्न सफल भैसकेका थिए।

उच्च राजनीतिक महत्वकांक्षा र जनताको आफुप्रतिको प्राप्त विश्वासको फाईदा उठाउँदै कगामेले सन् २००० मा राष्ट्रपतिलाई राजीनामा दिन वाध्य तुल्याए र विना निर्वाचन आफु देशको राष्ट्रपति बने।

स्पष्ट दुई उद्देश्यहरुको घोषणासहित कगामे सत्तामा आएका थिए। ति थिए: जातीय नरसंहारबाट छिन्नभिन्न भएको रुवाण्डाली समाजको एकीकरण गर्नु र गरिबीको दुस्चक्रबाट देशलाई बाहिर निकाल्नु।

उनले संविधानमै ब्यवस्था गरेर तुत्सी र हुतु शब्दले व्यक्तिको पहिचान गर्न प्रतिवन्ध लगाए। कुनै पनि ब्यक्ति, संचार माध्यम, संस्थाहरुलाई जातजातिमा विग्रह ल्याउने कुरा उल्लेख गर्न र विगतको कुरा खोतल्न निषेध गरे। सोको निगरानी गर्न प्रहरी र सैनिकहरुलाई देशका कुना कुनामा परिचालन गरे। अहिले रुवाण्डाका गल्लीहरु कुनै पनि बेला हिंडडुल गर्न सुरक्षित मानिन्छन्।

उनले जनताको आकांक्षा र दृष्टिकोण बुझ्न देश भ्रमण गरे। आफ्नो सल्लाहकार टोलीसहित छोटो समयमै तिव्र गतिले आर्थिक प्रगति गरेका देश चीन, थाईल्याण्ड र सिंगापुर समेतको भ्रमण गरे।

उनले ति देशहरुका राजनीतिज्ञ, अर्थशास्त्री र राष्ट्रसेवकहरुसंग गरेको बैठकबाट देशलाई छिटै सम्बृद्ध बनाउने सुत्रहरु आफ्नो नोटबुकमा उतारे र स्वदेश फर्के। कगामेको त्यही नोटवुक नै रुवाण्डाको नयाँ संविधानको आधार बन्यो र रुवाण्डा भिजन २०२० पनि। भिजन २०२० रुवाण्डा सरकारको दुई दशक भित्र एक बिपन्न मुलुकलाई मध्यमस्तरको आय भएको, शान्त, आधुनिक र गरिब विहिन मुलुकमा रुपान्तरण गर्ने विकास योजना हो। यसले ४४ बटा स्पष्ट उद्देश्यहरुको किटान गरेको छ। प्रत्येक उद्देश्यको प्रगतिको स्वतन्त्र र निष्पक्ष रुपले मापन र विश्लेषण गर्ने संयन्त्र तयार गरिएको छ।

त्यस्तै गरी रुवाण्डाको संविधानले हरेक सरकारी स्वामित्वका संस्थाहरुमा ५० प्रतिशत महिला सहभागिताको सुनिश्चता र बाध्यात्मक ब्यवस्था गरेको छ। फलस्वरुप संसारका धेरै देशहरु मध्ये रुवाण्डाको संसदमा महिलाहरुको उपस्थिति बाक्लो छ। महिला तथा पुरुषको ज्यालामा हुने अन्तर संसारकै सामाजिक न्यायमा अग्रणी मानिने देश डेनमार्कको भन्दा पनि न्यून छ।

कगामेले सत्ता सम्हालेको १७ वर्षको अवधिमा रुवाण्डाको कुल गर्हस्त उत्पादन हरेक वर्ष औषत ८ प्रतिशतको दरले बृद्धि भैरहेको छ।

८० प्रतिशत भन्दा बढी जनता निर्वाहमुखी कृषि पेशामा आश्रित देशमा सरकारले कृषिको उत्पादन र उत्पादकत्व वढाउन विद्युत तथा सडक सञ्जाल विस्तार गरिरहेको छ। दुई दिनमै नयाँ कम्पनी स्थापनाको लागि सम्पुर्ण कागजी तथा प्रशासनिक प्रक्रिया पुरा गर्न सकिने भएकोले देशमा प्रशस्त विदेशी पूँजी भित्रिरहेको छ र मानिसहरु मारिएका सडक तथा गल्लीहरुमा नयाँ नयाँ कम्पनी तथा उद्योगहरु स्थापना भएका छन्। यिनै उपलब्धिका कारण सन् २०१७ मा कगामे ९८.७९ प्रतिशत भन्दा वढी मल ल्याई अर्को ७ वर्षको लागि पुन: राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएका छन्।

कुनै पनि ब्यक्ति र राजनीतिक दलहरुले रुवाण्डामा आफ्ना बिचारहरु स्वतन्त्रता पूर्वक राख्न पाउदैनन्। यति सम्मकी सरकारको आलोचना गर्न समेत निषेध गरिएको छ।

जो राष्ट्रपति १७ वर्ष देखि शासनमा छ र कुल मतको ९५ प्रतिशत भन्दा बढी मत ल्याएर चुनाव जित्छ भने रुवाण्डामा कुनै प्रजातन्त्र छ र त्यहाँ स्वच्छ र निष्पछ चुनाव हुने गर्छ भनेर पनि प्रश्न गर्ने गरिन्छ। तर उनले देशलाई क्रमश: गरिबीको दुश्चक्रबाट बाहिर निकाल्न सफल हुँदै गएको र रुवाण्डाले गरेको आर्थिक विकासले सम्पूर्ण विश्वको ध्यान खिची रहेको तथ्य यथार्थ हो।

बास्तवमा देशमा शान्ति, सम्वृद्धि र विकास भाषण गर्दैमा र चुनावी घोषणा पत्रमा उल्लेख गर्दैमा आउने पक्कै होईन। यसको लागि दुरदर्शी, असल नियत र दृढ ईच्छा शक्ति भएको, राष्ट्र र जनतालाई सर्वोपरी ठान्ने नेतृत्वको खाँचो आवश्यक छ। रुवाण्डाको आर्थिक विकास र प्रगतिलाई यसको ज्वलन्त उदाहरणको रुपमा लिन सकिन्छ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७४ १४:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT