मागेर होइन, कमाएर बचत

महिला बचतकर्तालाई आफैं कमाएर बचत गर्ने बानी बसालौं भन्ने सकारात्मक सन्देश दिने विज्ञापन सामग्री सञ्चार माध्यमहरूले बनाउन जरुरी छ ।
मधु राई

काठमाडौँ — ‘अलिकति पैसा देऊ न, म पनि बचत गर्छु ।’ यो कान्तिपुर एफएमबाट प्रसारित हुने विज्ञापन हो । यसमा श्रीमतीले श्रीमानसँग बचत गर्न पैसा माग्छिन् र श्रीमानले पनि खुसी हुँदै दिन्छन् । सञ्चार माध्यमबाट प्रसारित हुने यस्ता विज्ञापनमा जस्तै वास्तविक जीवनमा सधैं मागेर बचत गर्ने श्रीमतीका श्रीमानहरू त्यति खुसी नहुन पनि सक्छन् ।

यसरी महिलाले श्रीमानसँग मागेर भए पनि बचत गर्नुपर्छ है भन्ने सन्देश रेडियो, टेलिभिजनबाट प्रवाह भइरहँदा त्यसै पनि अधिकांश गृहिणी महिला श्रीमानले दिएको घर खर्चबाट बचत गरिरहेका हुन्छन् । उनीहरूलाई आफूले कमाएर हैन, मागेरै भए पनि बचत गर्नुपर्ने रहेछ भनेर प्रोत्साहित गरिरहेको देखिन्छ ।

Yamaha

यस्तै अर्को एक विज्ञापनमा आफूले नकमाए पनि पेवा र विदेशबाट भाइले पठाइदिने गरेको पैसा बैंकमा जम्मा गर्दा आफ्नो रकम सुरक्षितमात्र हैन, ब्याजसँगै साह्रोगाह्रो पर्दा ऋणसमेत पाइन्छ भनी श्रीमानले श्रीमतीलाई सल्लाह दिन्छन् । यसरी उक्त विज्ञापनमा श्रीमानले श्रीमतीलाई आफ्नो पेवा लगायतको पैसा बैंकमा राख्नुपर्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने विज्ञापनले अन्य गृहिणी महिलालाई पनि आफूले नकमाए पनि पेवापातको पैसा बैंकमा राख्न प्रोत्साहित गर्छ ।

त्यसो त गाउँघरमा अझै पनि गृहिणीहरूले पशुपालन, कृषि वा अन्य उद्यम व्यवसायबाट प्राप्त पेवा पैसा बचत गर्ने गरे पनि सहर–बजारमा अधिकांश गृहिणी श्रीमानले दिएको घर खर्चबाटै बचत गरेको देखिन्छ । फेरि वित्तीय संस्थाहरू चाहे सहकारी होस् या बैंक, श्रीमानले दिने गरेको घर खर्चबाट बचत गर्दै आएका आफ्ना महिला बचतकर्ताहरूलाई आयमूलक सीप सिकाउन नसक्दा पनि गृहिणीहरूमा आर्थिक परनिर्भरता बढ्दै गएको देखिन्छ । त्यसमाथि सञ्चार माध्यमहरूबाट प्रसारित हुने विज्ञापनले आफैले कमाएर बचत गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गर्नुको साटो मागेरभए पनि बचत गर्नुपर्छ भन्ने नकारात्मक सन्देश प्रवाह गरिरहेकाले पनि आर्थिक परनिर्भरता बढ्दै गएको देखिन्छ । यस्ता विज्ञापनले सधैं श्रीमानसँग मागेर बचतगर्दै आएका महिलालाई थप माग्न प्रेरित गरिरहेको देखिन्छ ।

पछिल्लो समय सहर–बजारमा बैंकसँगै टोलैपिच्छे सहकारी संस्थाहरू खुलेका छन् । त्यस्ता सहकारी संस्थाहरूमा महिलाको उल्लेख्य सहभागिता रहँदै आए पनि त्यस्ता सहकारीमा आफै उद्यम व्यवसाय गरेर बचत गर्ने महिलाहरू नगन्य छन् । कतिपय यस्ता सहकारीहरू महिलाले मात्रै सञ्चालन गर्दै आएका छन् । यसरी हिजो श्रीमानले दिएको घर खर्चबाट बचत गर्दै आएका गृहिणीहरू आज सहकारी संस्था स्थापना गरी वित्तीय व्यवस्थापनको सीप सिक्दै अरू महिलाका लागि प्रेरकसमेत बन्दैछन् । तथापि सहर केन्द्रित अधिकांश यस्ता सहकारी संस्थामा आबद्ध थोरै महिलाले वित्तीय व्यवस्थापन सम्बन्धी सीप सिक्दै आए पनि यस्ता संस्थाले आफ्ना महिला बचतकर्ताहरूलाई आफूले उद्यम व्यवसाय गरेर बचत गर्नुपर्छ भनी आर्थिक परनिर्भरता घटाउन आयमूलक तालिम सञ्चालन गरेको देखिँंदैन ।

त्यस्तै बहुसंख्यक गृहिणी पनि आफूले कमाएर बचत गर्ने कुरा सोच्नसम्म सक्दैनन् । किनभने हुनेखाने घरका कतिपय महिला ‘आ, श्रीमानले कमाएर दिएकै छन्, किन पो कमाउनुपर्‍यो र ?’ भन्ने सोच राख्छन् । हुन पनि हो, यस्ता गृहिणीका कतिपय श्रीमान पनि ‘मैले कमाएर दिएकै छु, किन कमाउनुपर्‍यो ?’ भन्ने गर्छन् । वास्तवमा यस्ता श्रीमानहरूलाई पनि आफ्ना श्रीमतीहरू घरबाहिर निस्केको त्यति मन पर्दैन । आफ्ना श्रीमानले घरबाहिर निस्केको मन नपराएपछि महिलाहरूमा आार्थिक परनिर्भरता बढ्दै गएको देखिन्छ ।

यसरी एकातिर श्रीमानले घरबाहिर निस्केको मन नपराउने अर्काेतिर महिलाहरू स्वयं पनि आर्थिक उपार्जन गर्ने कार्यमा संलग्न हुन नचाहँदा कतिपय संघ/संस्थाले दिने गरेको आयमूलक तालिम त्यति फलदायी हुनसकेको छैन । त्यसो त पछिल्लो समय कतिपय तालिम प्राप्त नगन्य महिलाले यस्ता वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएर उद्यम व्यवसायसमेत थालेका छन् । तथापि त्यस्ता उद्यमी महिलाहरू समग्र गृहिणीहरूका लागि प्रेरक व्यक्ति भने बन्नसकेका छैनन् ।

यस्तै पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीले पनि गृहिणीहरूमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ । घर बसी–बसी घरखर्च लगायत आफूनो यावत आवश्यकता पूरा हुने भएपछि गृहिणीहरूमा परनिर्भरता बढ्दै गएको देखिन्छ । वैदेशिक रोजगारीबाट श्रीेमानहरूले पठाएको रकम गृहिणीहरूले घरखर्च लगायत अनुत्पादक कार्यमा खर्च गर्ने हुँदा यसले महिलामा आर्थिक परनिर्भरता बढाएको छ । महिलाहरूमा बढ्दै गएको आर्थिक परनिर्भरताले एकातिर पुरुषहरूको जिम्मेवारी बढाएको छ भने अर्कोतिर श्रीमानहरूलाई अतिरिक्त कमाइ गरेर भए पनि घरपरिवार पाल्नुपर्ने बाध्यता छ ।

महिलाहरूको आर्थिक परनिर्भरता र वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त ठूलो रकम अनुत्पादक कार्यमा खर्च गर्ने प्रवृत्तिले नेपालको समग्र विकासमा नकारात्मक असर परेको अध्ययन, अनुसन्धानले देखाएको छ । हुन पनि हो, आर्थिक उपार्जनको कार्यमा महिलाहरूको संलग्नता न्यून हुनु वा नहुनु भनेको समग्र परिवार त्यसपछि समाज र देशको अर्थतन्त्र र विकासमा नकारात्मक असर पर्नु हो ।

विकसित मुलुकको कुरा गर्ने हो भने त्यहाँ आर्थिक उपार्जनको कार्यमा महिलाहरूको समान सहभागिता रहँदै आएको छ । स्वीडेन र फिनल्यान्डमा ८०–८५ प्रतिशत महिलाको सहभागिता हरेक क्षेत्रमा रहँदै आएकोले त्यहाँको अर्थतन्त्र बलियो पार्न महिलाहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने गरेको अध्ययन, अनुसन्धानले देखाएको छ । आर्थिक उपार्जन कार्यमा महिलाहरूको समान सहभागिता हुँदा देशको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ भन्ने उदाहरण पेस गरेका छन्, स्वीडेन र फिनल्यान्डले ।

हामीकहाँ यस्तो अभ्यासको सुरुवात हुन अझै केही दशक कुर्नैपर्छ । तथापि यहाँ पनि श्रीमान–श्रीमती दुवै आर्थिक उपार्जन कार्यमा संलग्न हुनेहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षादीक्षा दिलाएका छन् भने भविष्य सुखमय बनाउन अझै संघर्षरत छन् । विडम्बना भन्नुपर्छ, यस्ता घरपरिवार बहुसंख्यकका लागि अनुकरणीय र आदर्श घरपरिवार बन्न भने सकेका छैनन् । गृहिणीहरूलाई आर्थिक उपार्जन कार्यमा संलग्न गराउन सर्वप्रथम घरपरिवारमा श्रीमानले पनि सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । गृहिणीहरूमा पनि श्रीमानले १ हजार रुपैयाँ कमाउँदा मैले पनि सय रुपैयाँ कमाएर सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने भावनाजाग्न जरुरी छ ।

बैंक लगायत सहकारी संस्थाहरूले पनि आफ्ना महिला बचतकर्ताहरूलाई आयमूलक तालिम दिएर उद्यम व्यवसाय गर्न सुलभ ब्याजदरमा ऋण दिई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । सञ्चार माध्यमहरूले पनि वित्तीय संस्थाहरूको विज्ञापन प्रचार–प्रसार गर्दा महिलाको विषयमा संवेदनशील हुन जरुरी छ । वित्तीय संस्थाहरूले दिने गरेको प्रचार सामग्री जस्ताको त्यस्तै प्रचार–प्रसार गर्नुभन्दा महिला बचतकर्तालाई आफै कमाएर बचत गर्ने बानी बसालौं भन्ने सकारात्मक सन्देश दिने विज्ञापन सामग्री सञ्चार माध्यमहरूले बनाउन जरुरी छ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : माघ २२, २०७४ ०७:१४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खाँचो अर्गानिक अभियानको

मधु राई

काठमाडौँ — विराटनगर–६ दूधफारम निवासी ३५ वर्षीया मेनुका दाहाल हरेक शनिबार अर्गानिक तरकारी किन्न उद्योग संगठन धाउने गर्छिन् । मेनुका दाहालजस्तै उद्योग संगठन मोरङ अन्तर्गत महिला समितिकी सल्लाहकार प्रतिभा रिजाल ओली पनि उक्त तरकारी बजारबाट तरकारी किन्ने गर्छिन् ।

महिला समितिकै सक्रियतामा गत वैशाखदेखि विराटनगरबासीलाई अर्गानिक तरकारी उपलब्ध गराउन उद्योग संगठन मोरङले आफ्नो कार्यालय परिसरमा हरेक शनिबार बिहान ७ देखि १० बजेसम्म साप्ताहिक तरकारी बजार लगाउँदै आएको छ । यस्तै गत वर्षदेखि अर्गानिक तरकारी उत्पादन गर्दै आएका माधव तिवारी साप्ताहिक बजारमा मात्रै हैन, आफ्नो दिव्यरत्न होटलमा समेत आफूले उत्पादन गरेको तरकारी खपत हुने गरेको बताउँछन् । अर्गानिक तरकारीसँगै अर्गानिक धान र दलहन खेतीसमेत सुरु गरेका तिवारीले दादरबेरिया गाउँपालिकामा अर्गानिक अभियान सञ्चालन गर्न कृषकहरूलाई बेलाबेला तरकारीको बिउबिजन र बिरुवासमेत सित्तैमा बाँड्ने गरेका छन् ।
यसरी निजी स्तरमा अर्गानिक तरकारी उत्पादन र बिक्री–वितरण गर्दै आएका तिवारीजस्ता कृषकहरू साप्ताहिक तरकारी बजार विस्तार गर्न महानगरपालिका लगायत उद्योग संगठन मोरङ र जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले समेत अर्गानिक अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने बताउँछन् । त्यसो त उद्योग संगठन मोरङले सुरु गरेको अर्गानिक बजारलाई दैनिक रूपमा सञ्चालन गर्न विराटनगर महानगरपालिकाले यस वर्ष १० लाख रकम विनियोजन गरेको छ । यस अनुसार अहिले सञ्चालित साप्ताहिक अर्गानिक तरकारी बजारलाई विस्तार गर्न महानगरपालिकाले आफ्नो भवन पछाडि १० कोठे पसल निर्माण गरिदिने उद्योग संगठन मोरङका अध्यक्ष मुकेश उपाध्यायले बताए । हुन त गत वर्षदेखि मात्रै विराटनगर लगायत आसपासका गाउँपालिकाका औंलामा गन्न सकिने कृषकहरूले अर्गानिक तरकारी उत्पादन र बिक्री–वितरण गर्नथाले पनि धरान–४ बसन्तटारका कृषक कृष्ण राईले ‘सोताङ अर्गानिक एग्रिकल्चर सेन्टर’ स्थापना गरेर २५ वर्षदेखि अर्गानिक तरकारी उत्पादन र बिक्री–वितरण गर्दै आएका छन् । उनी लगायत धरानका केही अर्गानिक तरकारी उत्पादकहरूले पुस २२ गतेदेखि अर्गानिक तरकारीको प्रचार–प्रसार र बिक्री–वितरण गर्न साप्ताहिक तरकारी बजार सञ्चालन गरेका छन् ।
विडम्बना, पुस १७ देखि २३ गतेसम्म मोरङ लगायत देशका कतिपय जिल्लामा ‘घातक विषादी मुक्त संसार, स्वस्थ जीवन र पर्यावरणको आधार’ भन्ने नारासहित साताव्यापी कार्यक्रम मनाएको समाचार जनसमक्ष आए पनि बहुसंख्यक कृषक र उपभोक्ताका लागि यस्ता कार्यक्रम ‘कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न विस्मात’ हुने गरेको छ । सम्बन्धित निकायहरूको कृषि र कृषिकर्म गर्नेहरूप्रतिको सौतेनी व्यवहारकै कारण अर्गानिक तरकारीको बजार विस्तार र प्रचार–प्रसार हुनसकेको छैन ।
यस्तै विराटनगर महानगरपालिकाका वडा र छिमेकी नगरपालिकामा लाग्ने गरेको साप्ताहिक हाट–बजारमा तरकारी बिक्रेताले बेच्ने गरेको तरकारीमा कृषकले के कति मात्रामा विषादी प्रयोग गर्छन् भन्नेबारे सम्बन्धित निकायहरू मौन देखिन्छन् । यसरी सम्बन्धित निकायहरूको मौनताले एकातिर विषादी प्रयोगकर्ताहरूको मनोबल बढ्दैछ भने अर्कातिर उपभोक्ताहरूको स्वस्थ खान पाउने मौलिक अधिकार हनन भइरहेको छ ।
उपभोक्तालाई सचेत गराउन सम्बन्धित निकायले वर्षमा एकपटक साताव्यापी कार्यक्रममात्र हैन, नियमित रूपमा तरकारीको शुद्धता जाँच्न सरकारी संयन्त्र विकास गर्न जरुरी छ । यसरी नियमित रूपमा तरकारीको शुद्धता जाँच्ने हो भने एकातिर उपभोक्ता सचेत हुँदै जान्छन् भने अर्कातिर विषादी प्रयोगकर्ताहरू निरुत्साहित हुँदै जान्छन् । उपभोक्ताहरू सचेत हुँदै जानु भनेको अर्गानिक तरकारीको बजार विस्तार हुनु हो । अर्गानिक तरकारीको बजार विस्तार गर्न सम्बन्धित निकायले स्थानीय तह र निजी स्तरमा कृषिकर्म गरिरहेकाहरूसँग मिलेर अर्गानिक अभियान सञ्चालन गर्न जरुरी छ । अनिमात्र उपभोक्ताहरूको स्वस्थ रहने अधिकार सुरक्षित हुन्छ र पर्यावरणको दिगो आधार तयार हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ २, २०७४ ०७:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT