दीर्घकालीन सुधारको खाँचो

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — राजनीतिक संकटका बेला राज्यहरूले मानवअधिकारप्रति कडाइको नीति लिने गरेको पाइन्छ।

कतार भने त्यसको ठिक विपरीत उभिएको छ। गल्फ को–अपरेसन काउन्सिल(जीसीसी) का अधिकांश राष्ट्र सम्मिलित तथा साउदी अरेबियाको नेतृत्वमा भएको आथिर्क तथा राजनीतिक नाकाबन्दीपछि पनि गत अक्टोबरमा कतारले अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सगठन (आईएलओ) र अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासंघ (आईटीयुसी) सँग आप्रवासीश्रमिकहरूको क्षेत्र सुधारको अभियानलाई गति प्रदान गर्ने सहमित गर्‍यो।
अन्य प्रतिबद्धताका अलावा कतारले जबर्जस्ती श्रम र मानव बेचबिखनको अन्त्य गर्ने,तलब सुरक्षा प्रणालीको सुधार र विस्तार गर्ने, श्रमिकहरू कुन देशका नागरिक हुन् भन्नेकुरासँग निरपेक्ष रहेर उनीहरूको न्यूनतम तलब दर लागू गर्ने र जुन देशबाटश्रमिकहरू आउँछन्, त्यही देशमा नै भिसा दिने व्यवस्था मिलाएर श्रमिक भर्नाकाक्रममा प्रारम्भमै उनीहरूमाथि हुने ज्यादतीको सम्बोधन गर्ने जस्ता सुधार गर्ने घोषणागर्‍यो।

Yamaha


त्यस्तै एउटा नयाँ कानुनले कतारका घरेलु श्रमिकहरू, खासगरी महिलाको केहीआधारभूत श्रम अधिकारलाई मान्यता प्रदान गर्न खोजेको छ। अर्को सबैभन्दा महत्त्वपूर्णविषयको रूपमा श्रमिकलाई रोजगारदाता परिवर्तन गर्ने र कतारबाट बाहिरिने कुरामारहेको प्रतिबन्ध हटाएर त्यहाँ विद्यमान कफला प्रणालीमा सुधार गर्ने कतारको प्रतिबद्धतालाई लिन सकिन्छ।सामान्य चलनचल्तीको भाषामा भन्ने हो भने कतारले आईएलओसँग गरेको प्रतिबद्धतालेसमस्याको गाँठोमै प्रहार गरेको छ। त्यति हुँदाहुँदै पनि सुधार अभियानमा उल्लेख्यचुनौतीहरू भने रहेका छन्। कतारमा झन्डै २४ लाख विदेशी श्रमिक रहेका छन्। तीमध्येअधिकांश न्यून तलबका काम गर्नेहरू छन्। नेपाली आप्रवासीहरू कुलमध्ये दोस्रो ठूलो सख्यामा रहेका छन्। जसको संख्या ४ लाखभन्दा बढी रहेको बताइन्छ। त्यत्रो संख्याकाश्रमिकहरूलाई सम्मानजक र मर्यादित रूपमा काम गर्न पाउने अवस्था सुनिश्चित गर्नकेही समय लाग्नेछ भने उल्लेख्य इच्छाशक्ति र स्रोतको पनि आवश्यकता पर्नेछ।

आईएलओसँग भएको सम्झौता अनुसार श्रमिकको सहभागिता बढाउने भनिएको छ। तरकतारले स्वतन्त्र ट्रेड युनियन माथिको प्रतिबन्ध हटाउन भने बाँकी नै छ। अहिलेसम्मपनि रोजगारदाताले उसका श्रमिकलाई ‘भागेको’ आरोपमा कानुनी कारबाही अगाडिबढाउन सक्छ। ‘भागेका’हरू विरुद्ध फौजदारी सजाय हुने प्रावधान छ। जसको चेपुवामात्यस्ता धेरै आप्रवासी श्रमिकहरू पर्ने गरेका छन्, जोसँग आफूमाथि ज्यादती गर्ने रोजगारदाताबाट उम्कन भाग्नुको विकल्प हुँदैन। काम छाडेर जान खोज्नेलाई प्रहरीलेअपराधी मानी पक्राउ गर्छ। पीडितको रूपमा स्वीकार गरी न्याय प्रदान गर्दैन भन्ने कुराजानेर नै ज्यादतीमा संलग्न केही रोजगारदाताले श्रमिकहरूको भिसा रद्द गरिदिने गर्छन्।

विवाहेत्तर यौनसम्बन्ध राख्नु महिला र पुरुष दुवैका लागि गैरकानुनी मानिन्छ। यसलेगर्दा यौन ज्यादतीमा परेका महिला श्रमिकहरूलाई सहयोग गरिनुको साटो उल्टैसजायको डर हुने गर्छ। श्रमिकहरूमाथि भएको व्यवहारको विरुद्ध उजुरी गरेकै कारणलेपनि श्रमिकहरूले प्रतिशोधको सामना गर्नुपर्ने हुनसक्छ। स्वतन्त्र नागरिक समाजकोभूमिका पनि अत्यन्तै सीमित पारिएको छ। नेपाल पत्रकार महासंघद्वारा हालसालै दोहामासम्पन्न एक कार्यक्रमबाट नेपाली पत्रकारहरूलाई पक्राउ गरी ६ घन्टासम्म बयान लिएर
छाडिएको घटनाले स्वतन्त्र पर्यवेक्षक एवं श्रमिकहरूमा समेत कतारका श्रमिकहरूकोजायज चासो र चिन्ताका विषय उठान गर्न डर पैदा गराएको छ।

जीसीसीका अन्य छिमेकी राष्ट्रहरूमा जस्तै गरेर कतारमा पनि माथि उल्लेख गरिएकाजस्ता चुनौतीहरू विद्यमान रहेका छन्। अहिलेसम्म पनि अन्य राष्ट्रहरूले नागरिकस्वतन्त्रतामाथिको बन्देजलाई निरन्तरता दिइरहँदा र नगन्य मात्रामा श्रम क्षेत्रको सुधारगरिरहँदा कतारले भने साहस र सुधारको लागि प्रतिबद्धता देखाएको छ। उसले आफ्नोसुधार प्रयासहरूको थालनीका लागि स्वतन्त्र पर्यवेक्षकहरूलाई संलग्न गराउने इच्छाशक्तिपनि देखाएको छ। आटीयुसीसँगै विल्डर्स एन्ड वुडवर्कर्स इन्टरनेसनल (बीडब्लुआई) समेतका दुइटा प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन प्रतिनिधिमूलक निकायहरूलाई २०२२ कोफिफा वल्र्डकप हुने साइटको संयुक्त निरीक्षणका लागि खुल्ला रूपमा आमन्त्रण गर्नुकतारको सच्चा प्रयासको द्योतक हो। यी प्रयासहरूलाई खाडी क्षेत्रमै भएका उल्लेख्य प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। किनकि खाडीका सरकारहरू ट्रेड युनियनमाथि कठोरमानिन्छन्। सरकारी अधिकारीको प्रशासनिक सुधारका लागि क्षमता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले कतारले अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनलाई कतारमै कार्यालय स्थापना गर्न खुला रूपमा
निमन्त्रणा गर्‍यो। अझ यतिसम्म कि आईएलओलाई श्रमिकहरूबाट सोझै उजुरीहरू ग्रहण गर्न अनुमतिसमेत दिएको छ। यस अघि त्यस्तो कहिल्यै भएको थिएन, जुन आफैँमासकारात्मक कदम हो। कतारको सन्देश स्पष्ट रूपमा आएको छ कि ‘हामी इमानदारीपूवर्क सुधार गर्न चाहन्छौँ र यसका लागि हामीले सहकार्य गर्नुपर्छ।’

कतारको श्रम क्षेत्र सुधारको प्रारम्भिक प्रयासहरूको अध्ययनका लागि मैले यसैमहिनाको प्रारम्भमा कतार भ्रमण गरेको थिएँ। सर्वसाधारण श्रमिकहरूका अलावा मैलेत्यहाँका श्रममन्त्री डा. इसा साद ए अल नाइमी र अन्य सरकारी अधिकारीहरूसँग पनिभेट गरेको थिएँ। हाम्रो लामो छलफलमा डा. इसाको यस विषयमा रहेको विस्तृतजानकारी, श्रम क्षेत्रको सुधार गर्ने उत्कट इच्छाशक्ति र आगामी दिनमा आइपर्न सक्नेचुनौतीहरूप्रतिको इमानदार स्वीकारोक्तिबाट म अत्यन्तै प्रभावित भएको छु। मैलेकुराकानी गरेका सबै श्रमिक र सरकारी बैठक बाहेकका मैले भेटेका अन्य व्यक्तिहरूलेआफू रोजगारीको आसमा र आफ्ना परिवारजनको उज्ज्वल भविष्यको अभिलाषा बोकेरकतार आएको बताए। उनीहरूले सुधारको यो प्रयासलाई सकारात्मक र चासो दुवैहिसाबले हेरेको पाएँ। एउटा होटलको डेस्क सहायकको रूपमा कार्यरत एकजना नेपालीश्रमिकले मलाई भने, ‘म यो कामना गरिरहेको छु कि अहिले भइरहेको यो सुधारको प्रयासले यहाँको अवस्था राम्रो बनाओस्। मेरो चाहना त यतिमात्र हो कि सम्मानजनक र
सुरक्षित तवरले काम गर्न पाइयोस्। कतारमा यो काम गर्ने अवसर पाएकोमा म धन्यवादपनि भन्न चाहन्छु, जसको कारणले गर्दा मैले मेरा बालबच्चाहरूलाई राम्रो स्कुलमापढाउनसकेको छु।’

यथार्थमा अहिलेको चरण भनेको प्रारम्भिक हो र विश्वको ध्यानाकृष्ट भएको श्रममापदण्डमा सुधार गर्न स्थायी प्रकृतिको दीर्घकालीन प्रयास आवश्यक पर्छ। ट्रेड युनियनअभियन्ता तथा नेपाल लगायतका सामुदायिक अभियन्ता सहितका श्रम अधिकारविज्ञहरू एवं नागरिक समाजको सहयोगबिना अहिले थालिएको सुधारका प्रयासहरूलेसफलता पाउन सक्दैन। कतारले उसका मनमोहक टावर निर्माण गरिदिने, भौतिक सरचनाहरूका सेवा प्रदान गरिदिने र बालबच्चाको स्याहार–सुसार गरिदिने हजारौँ महिलातथा पुरुष श्रमिकहरूको आधारभूत अधिकारप्रति बृहत्तर सम्मानको मार्गचित्र तयार
गरेकोमा त्यसको जश उसलाई दिनैपर्छ।

-मुस्तफा कादरी
कादरी श्रमिकहरूको अधिकारबारे अनुसन्धान गर्नेबेलायतमा मुख्यालय रहेको संस्था ‘इक्विडेम रिसर्च
एन्ड कन्सल्टिङ’का कार्यकारी निर्देशक हुन्।

प्रकाशित : माघ २७, २०७४ ०८:१९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बाङ्गेमुढाका केशरबहादुर र सन्देशगृह

सन्देश गृहमा उपलब्ध अखबारमा छापिएका भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन सम्बन्धी समाचारहरूबाट अप्रत्यक्ष रूपमा नेपालका आन्दोलनकारीलाई प्रेरणा र उत्साह प्राप्त हुन्थे।
मल्ल के. सुन्दर

काठमाडौँ — ठमाडौंको तीनधारा पाठशालाको छुट्टै पहिचान र इतिहास छ, नेपालको राजनीतिमा। 

२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनका बेला यो ठाउँ एउटा राजनीतिक गतिविधिकोमूल थलो थियो। यस परिसरमा कुनै न कुनै धर्ना, जुलुस, आमसभा दिनहँुजसो हुनेगर्थे। विशेषत: राजनीतिक दल तथा तिनका भ्रातृ संगठन तिनका आयोजक हुन्थे।

त्यस दिन परिदृश्य भिन्न थियो– त्यतिकै कार्यकर्ता, दर्शक अनि मञ्चबाट वक्ताहरूकाअति जोशिला र क्रान्तिकारी भाषण। तर त्यो कुनै दल विशेषको आमसभा थिएन,कुनै दल विशेषको भ्रातृ संगठन पनि आयोजक थिएन। २००९ जेठ १९ को अपरान्ह–नेपाल सरकारका तल्लो दर्जाका कर्मचारीको विशाल भेला थियो। मञ्चमा वक्ताकारूपमा उभिएका थिए– केशरबहादुर मास्के।न्यून वैतनिक कर्मचारी संघका अध्यक्षको हैसियतमा उनको सम्बोधन थियो। सरकारीकर्मचारीहरू त्यसमा पनि तल्लो तहकाहरूले पाउने तलबबाट जीवन धान्न सकिनेअवस्था थिएन। २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि बजार भाउ छोइनसक्नुथियो। छाक टार्न पुग्दैन थियो, तलबबाट। तलब बाहेक अन्य सुविधा थिएन।

कर्मचारीहरूको ग्रेड वृद्धिको समेत व्यवस्था थिएन। यिनै समस्या समाधानको मागराख्दै नेपाल सरकारका न्यून वैतनिक कर्मचारीहरूका तर्फबाट गरिएको हडतालकोपहिलो दिन थियो। इतिहासमा पहिलोपटक आह्वान गरिएको सरकारी कर्मचारीको त्योआन्दोलनका कारण नेपाल सरकारका सम्पूर्ण कार्यालय ठप्प रहे। त्यस आन्दोलनकोसमर्थनमा प्रत्येक दिन विद्यार्थीको जुलुस प्रदर्शन हुनथाले। सहरका मूल बजारसमेतबन्द गरिएको थियो, ऐक्यबद्धता जनाउन। हडतालमा संलग्नहरू विरुद्ध वारेन्ट जारीगरिए। जागिर खोसिए। प्रधानमन्त्री थिए, मातृकाप्रसाद कोइराला। भनिन्छ, पछिजजसले सरकारी कागज गरी सम्झौता गरे, उनीहरू सबैको पुनर्बहाली गरियो। तरकेशरबहादुर सरकारी कागजमा हस्ताक्षर गर्न कहिल्यै तयार भएनन्। उनको सरकारीनोकरी सधंैका लागि अन्त्य भयो।

त्यही ऐतिहासिक आन्दोलनका अगुवा केशरबहादुरका लागि सय वसन्तपश्चात यही १३माघ जीवनको अन्तिम दिन भयो।केशरबहादुरको बाल्यकाल मामासँंगै मधेसतिर बित्यो। त्यतैबाट पटना पुगेर उनले
म्याट्रिक गरे। तर भारत बसाइ उनका लागि अंग्रेज शासक विरुद्धको स्वतन्त्रताआन्दोलन सम्बन्धमा धेरै जान्ने–सिक्ने अवसर भयो। जागरण र चेतनाकोभावनासहित काठमाडौं फर्केका केशरबहादुरमा नेपालको तत्कालीन परिस्थितिमापरिवर्तनका लागि आफूले पनि केही गर्नुपर्छ भन्ने आकांक्षा तीव्र भयो।

केशरबहादुर थिए– काठमाडौं भित्री सहर, बाङ्गेमुढाका वासिन्दा। उनको जन्मभन्दादुई दशक अगाडि विसं १९५५ तिरै माधवराज जोशी ललितपुरको वंकुबहालस्थितआफ्नो कूल स्थानबाट स्थानान्तरण भइसकेका थिए। केशरबहादुरको घरछेउ नैमाधवराजको नयाँ बसोबास थियो। त्यहीँ उनले आर्यसमाज खोले। दयानन्द सरस्वतीजस्ता समाज सुधारकबाट प्रभावित भई कोलकाताबाट फर्केका माधवराजले नेपालमा
छुवाछूत, कर्मकाण्ड, सामन्ती रीति–संस्कारदेखि मूर्तिपूजा विरुद्ध जागरणका अभियानचलाएका थिए। चन्द्रशमशेरको शासनकाल, अन्धविश्वास र अन्ध परम्पराका संरक्षकदरबारिया पुरोहित र बडा गुरुज्यूका लागि उनको अभियान सह्य बनेन। माधवराजलाईदरबारमै बोलाएर चन्द्रशमशेरकै अगाडि चुटियो। रक्ताम्य पारियो। जातिच्युत गरियो।

उनी पानी नचल्ने भए। अनि दुई वर्षको कारावास तोकियो। सपरिवार निर्वासन सुरुभयो।संयोगको कुरा, आर्य समाजको कार्यालयको ठिक सामुन्नेको अर्को घरमा खुल्यो,महावीर इन्स्टिच्युट। चिनियाँलाल सिंह आफै संस्थापक भई खोलिएको यसइन्स्टिच्युट अंंग्रेजीसहित अन्य आधुनिक विषयगत अध्यापन गराउने त्यसबखतकोचर्चित शिक्षालय थियो। औपचारिक शिक्षाका अतिरिक्त त्यहाँ राजनीतिक चेतनाकोप्रवचन हुन्थ्यो। स्वयम् सहिद गंगालाल श्रेष्ठ, शुक्रराज जोशीका साथसाथै पूर्णबहादुर
मानव, टंक विलासले पढाउँथे। यथार्थमा त्यो नेपाल प्रजापरिषदको नियमित बैठकबस्ने भूमिगत केन्द्र नै थियो। रामहरि शर्मा, चूडाप्रसाद निरन्तर आइरहन्थे। १९९७कात्तिक २ सम्म पुग्दा त्यो इन्स्टिच्युट बन्द गरियो। संस्थापक चिनियाँलाल पक्राउपरे। सर्वस्वहरण र आजन्म कारावासको सजाय भयो। अन्तत: चिनियाँलालकोकारावासमै सहादत भयो।

सम्भवत: महावीर इन्स्टिच्युटकै प्रभावमा होला, दिवाकर भाजु (राजभण्डारी) लेन्हैकन्तलास्थित आफ्नै घरको छिँडीमा अर्को पाठशाला खोले, नेपाल पद्मज्योतिपाठशाला। उता नघलमा अष्टमङ्गल बज्राचार्यसँंग मिलेर अमिरबहादुर राजभण्डारीलेआफ्नै निवासमा अर्को शिक्षालय सञ्चालनमा ल्याए। भेडासिंहमा त्यहाँका युवानन्दलाल जोशी र भुवनलाल जोशीले अर्को विद्यालय चलाए। अन्तत: यिनै तीनपाठशालालाई एक ठाउँमा ल्याएर संयुक्त रूपमा सञ्चालनमा ल्याइयो, शान्ति निकुञ्जहाइस्कुल, जुन त्यसबेलाको एक क्रान्तिकारी संस्था थियो। भुवनलाल प्रधान त्यसकोपहिलो प्रधानाध्यापक चुनिए।

यता नेपाल नागरिक अधिकार समितिका अध्यक्ष शुक्रराज जोशी नेपालीहरूमाराजनीतिक चेतना जागरण गराउने उपाय खोज्दै थिए। समितिकै अर्का सदस्यगंगालाल सहितले इन्द्रचोकमा धार्मिक प्रवचन आयोजना गरे। शुक्रराजले १९९७ माघ११ का दिन फाँसीको सजाय भोगे। अर्का सहिद पनि बाङ्गेमुढा टोलकै वासिन्दाथिए। यद्यपि सहिद गंगालालको पुख्र्यौली घर क्षेत्रपाटी थियो, पछि प्याफलतिर सरे।

तर बाङ्गेमुढा उनको उठबस हुने मूलकेन्द्र रह्यो। एकातिर आफूले पढाउँदै आएकोमहावीर इन्स्टिच्युट र शुक्रराजको निवास यहीं नै। उनकी श्रीमती हसनाको घर पनिबाङ्गेमुढामै।यति नै बेला केशरबहादुरकै छिमेकी बाङ्गेमुढाका जागरुक युवाहरू फत्तेबहादुर सिंह रचन्द्रमान सिंहलाई पनि ०९७ साल काण्ड अन्तर्गत सर्वस्वहरण सहित कारवासपुर्‍याइयो।सम्भवत: आफ्नो टोल–छरछिमेकको यस्ता परिवेशले निकै प्रभाव पारेको थियो,केशरबहादुरलाई पनि। अनि भारत रहंँदा विद्यार्थीकालमा त्यहाँको स्वतन्त्रता
आन्दोलनले पारेको गहिरो छापका कारण बाङ्गेमुढाका युवा केशरबहादुरको मनमापनि सामाजिक जागरणका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने चेत जागेको हुंँदो हो।हृदयचन्द्रसिंह प्रधान र महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटासंँगको सामिप्यता भइसकेकोथियो। उहाँहरूको उठबसमा नेपाल शान्ति समाज नामक संस्थाको माध्यमबाट केहीगतिविधि सुरु भएको थियो। केशरबहादुरको आफ्नै घरको कोठामा त्यसको कार्यालयथियो। तर यतिले मात्र केशरबहादुरले खोजेजस्तो कुरा भइरहेको थिएन। यताकृष्णचन्द्रसिंह प्रधान त दौंतरी नै भए। सबैको सल्लाह र मिलेमतोमा एउटा यस्तोकेन्द्र सञ्चालनमा ल्याउने सोच बन्यो, जहाँ मानिसले सजिलैसंँग विश्वभरका सूचनाप्राप्त गर्न सकुन्। जागरणका सामग्री अध्ययन गर्न पाउन्। त्यसका लागिकृष्णचन्द्रसिंह र केशरबहादुरले नौलो खालको पुस्तकालय सञ्चालनमा ल्याउने योजना
बनाए। त्यसताका काठमाडौंमा केही पुस्तकालय त थिए, तर त्यहाँ पुस्तकहरू मात्रपढ्न पाइने। उनीहरू चाहन्थे, अब खोलिने पुस्तकालयमा विश्वका खबर पनि पढ्नेअवसर मिलोस्। त्यही योजना अनुरूप उनीहरूले भारतको बनारस, पटना रकोलकाताबाट भारतीय पत्रपत्रिका झिकाउने व्यवस्था गरे। आफ्नै गोजीबाट टेबल, मेचर दराजको चाँजोपाँजो मिलाए। भारतबाट अखबार आउन थाले। अखबारमा नयाँ कुराहुन्थे। त्यस अतिरिक्त भारतमा त्यसबेला चलिरहेको स्वतन्त्रता आन्दोलनका समाचारहुन्थे। कतिपय अवसरमा नेपाल सम्बन्धी समाचार पनि छापिन्थे। ती अखबारमागान्धी, नेहरू, सरदार पटेल, जिन्हा र नेताजी सुभाषका कुरा हुन्थे। स्वाभाविक हो,मानिसमा चासो, उत्सुकता त्यतिकै थियो। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनकातत्कालीन समाचारहरूबाट अप्रत्यक्ष रूपमा नेपालका आन्दोलनकारीका लागि प्रेरणा रउत्साह प्राप्त हुन्थे। आम नागरिकमा परिवर्तनका चेतना जगाउन बाङ्गेमुढामैखोलिएको ज्ञानको थलो बन्यो, ‘सन्देश गृह’। त्यो २००३ सालको कुरा थियो,केशरबहादुरको दूरदृष्टिको एउटा मूर्तता।

विस्तारै सन्देश गृह एउटा यस्तो केन्द्रमा रूपान्तरित हुंँदै गयो, जहाँ प्रत्येक साँझनेपालका मूर्धन्य राजनीतिज्ञ बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई,सूर्यप्रसाद उपाध्याय, रामहरि शर्मा, डिल्लीरमण रेग्मी, पुष्पलाल, मनमोहन अधिकारी,निर्मल लामा आदिबीच जम्काभेट हुन्थ्यो। एक प्रकारले राजनीतिक जमघटकोकेन्द्रजस्तो। सरकारी उच्च अधिकारीहरू पनि अखबारको खोजीमा त्यहाँ पुग्थे।

स्वाभाविक हो, यस्तोमा सरकारी गुप्तचरहरू पनि त्यतिकै भेटिन्थे, त्यस वरपर।सन्देश गृहकै कारण पुन: एकपटक बाङ्गेमुढा टोल अप्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिककेन्द्रजस्तै बन्न पुग्यो।रमाइलो कुरा, त्यतिखेर आफ्नै विश्वविद्यालय थिएन, नेपालमा। धनाढयका सन्तानपढ्न भारतको विभिन्न सहर पुग्थे। पछि विद्यार्थीहरूको संख्या वृद्धि हुनथालेपछिनेपालमै बसेर म्याट्रिकदेखि आईए, बीए वा सो सरहका पठनपाठन गर्नसक्ने व्यवस्थाभयो। तर परीक्षा भने भारतकै विभिन्न विश्वविद्यालयको व्यवस्थापन अन्तर्गत
सञ्चालन गरिन्थ्यो। दुई–तीन महिनामा परीक्षाको अन्तिम नतिजा निस्किन्थ्यो।

परीक्षाफल थाहा पाउने एउटैमात्र माध्यम थियो, भारतीय पत्रपत्रिका। त्यस्तापत्रपत्रिका सन्देश गृहमा मात्र उपलब्ध हुन्थे। परीक्षाफल हेर्न सहज होस् भनेरबाङ्गेमुढाको डबलीमा अखबारको पन्ना टाँसिन्थ्यो। प्रत्येक तहको विश्वविद्यालयपरीक्षाफल प्रकाशनको समय बाङ्गेमुढामा विद्यार्थीको भिडभाड हुन्थ्यो। सन्देश गृहपरीक्षाफल सूचना केन्द्रसरह थियो। नेपालमै विश्वविद्यालय खोलिएपछि त्यो क्रमरोकियो।
विविध कारणले अहिले त्यो ऐतिहासिक केन्द्र सञ्चालनमा रहेन, अनि रहेनन्, सन्देशगृहका द्रष्टा केशरबहादुर।

प्रकाशित : माघ २७, २०७४ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT