बोक्सीको मापदण्ड के ?

भारती पोखरेल

काठमाडौँ — १०८ औं अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउँदै गर्दा कैलालीको एक थारु बस्तीमा बोक्सीको आरोपमा १८ वर्षीया राधा चौधरीलाई बर्बरतासाथ कुट्नु र त्यहाँ उपस्थित जनसमूहले कुनै चलचित्रको दृश्य हेरेझैं गरी मनोरञ्जनसाथ हेरिरहेको देख्दा कोही पनि मर्द नभए जस्तो लाग्यो ।

आफ्नै टोलकी चेलीले त्यसरी कुटाइ खाँदा पनि मूकदर्शक हुनुले यो प्रस्ट पारेको छ । हाम्रो समाज मैत्री समाज नभई व्यक्तिवादी समाजमा परिवर्तन हुँदैछ ।

२०७० साउन ३१ गते पर्साको सुपोलीमा पनि ४५ वर्षीया पार्वती चौधरीलाई बोक्सीको आरोपमा गाउँलेले कुटेर हत्या गरेका थिए । के बोक्सीहरू जहिले पनि गरिब निसहाय महिला नै हुने गर्छन् ? प्राय: सहरी क्षेत्रमा बोक्सी कमै भेटिने गर्छन् । किन ?

Yamaha

न घरभित्र न घर बाहिर, महिला कतै सुरक्षित छैनन् । महिला भएर जन्मनु अभिशाप अवश्य होइन । कतिले भन्छन्, यस्ता स–साना घटना भइनै रहन्छन् । पत्रपत्रिकाहरूले सानो घटनालाई पनि ठूलो पार्ने काम गर्छ भन्ने जमात पनि नभएको होइन । तर ती जमातलाई सोध्न सकिन्छ– यस्ता घटना तपाईंहरूको श्रीमती, छोरी, दिदी, बहिनीमाथि भएको भए के गर्नुहुन्थ्यो ? गरिबी, अशिक्षा, निमुखा, एकल महिलामाथि प्राय: बोक्सीको आरोप लगाउने गरिन्छ । यस्तो कुसंस्कार र कुव्यवहारबाट अगाडि बढी निमुखा, गरिब एकल वर्गको उत्थान र विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

हाम्रो समाजमा बोक्सी प्रथाले जरा गाडेको प्राचीन कालदेखि नै हो । जुन युगमा पनि शक्तिशालीले गरिब र कमजोरमाथि आफ्नो प्रभुत्व जमाउँदै आएको इतिहास साक्षी छ । यसमा पनि पुरुषलाई नै सर्वेसर्वा मान्ने हाम्रो समाजकै कारण यस्ता घटना बारम्बार दोहोरिने गरेका छन् । महिलालाई दोस्रो श्रेणीको नागरिक ठान्नु समाजमा भएका नराम्रा कुरालाई महिलामाथि थोपर्नु, दोषी ठहर्‍याउनु हाम्रो परम्परा नै रहँदै आएको छ, जसको सिकार राधा हुन पुगिन् ।

बोक्सीको परिभाषा गर्दा महिलालाई नै किन इंगित गरिन्छ ? धेरैजसो महिला नै बोक्सीको नामबाट प्रताडित हुने गर्छन् । गाउँमा कोही बिरामी भयो, मृत्यु भयो भन्नासाथ बोक्सीका कुरा उठ्ने गर्छ । आज विज्ञानले यत्रो फड्को मारिसक्दा पनि हामी भने उही पुरानो संस्कारबाट नै प्रेरित छौं । बिरामीको मृत्युका कारण थाहा पाउने धेरै माध्यम हुँदाहुँदै पनि बोक्सी लागेर मर्‍यो, बिरामी भयो भन्नुले के देखाउँछ ? बोक्सी नै लागेर मृत्यु भयो भन्ने वैज्ञानिक आधार के ? धामी–झाँक्रीसँग त्यो आधार छ ?

सन् १९९८ मा अफ्रिकी मुलुक घानाका ४ सय महिलालाई बोक्सीको आरोपमा गाउँ निकाला गरियो । त्यस्तै तान्जानियामा ५ सय महिलालाई बोक्सीकै आरोपमा मारिएको केही संघ/संस्थाले प्रस्तुत गरेका प्रतिवेदनमा उल्लेख छन् ।

नेपाली समाजमा पुरुषको तुलनामा बढी महिला बोक्सी हुन्छन् भन्ने जनविश्वास रहेको छ । बोक्सी भनेर महिलालाई नै बढी प्रताडित गरी आरोप लगाइन्छ । पुरुष भने अपवादमा मात्र बोक्सी हुने गरेको सुनिन्छ ।

भूत, प्रेत, मसान, वाण चलाएर, रगत लिएर बोक्सीको आरोप लगाउँछन् भन्ने धारणा रहेको छ । धामी र झाँक्रीको शंका/उपशंकाका कारण बोक्सी ठहर गरी कुटपिट गर्ने, हत्या गर्ने, दिसापिसाब खुवाउने, डाम्ने जस्ता अमानवीय कार्य हुने गर्छन् ।

२०२० सालको मुलुकी ऐनमा बोक्सीको दोष लगाई दुव्र्यवहार गर्ने गरेमा कुटपिट महल बमोजिम सजाय हुने व्यवस्था थियो । अपराध र समाज ऐन २०२६ र गाली, बेइज्जती ऐन २०१६ जस्ता कानुनहरू निर्माण गरी कार्यान्वयनमा आएको थियो । कुनै पनि महिलामाथि बोक्सीको आरोप लगाइदिने अपराध, अत्याचार, उत्पीडन, यातना दिने कार्यको रोकथाम सजायको व्यवस्था गर्न कानुनको अभाव रह्यो भनी २०६१ साउन २६ गते सरकारको नाममा सर्वाेच्च अदालतले निर्देशनात्मक आदेश जारी गरेको थियो ।

महिलामाथि बोक्सीको दोष लगाई अमानवीय व्यवहार गरी उनको अस्मिता, मानमर्यादामा आघात पुर्‍याउने कार्यलाई अपराधको श्रेणीमा राखियो । २०६३ सालमा मुलुकी ऐन २०२० को महल १० (ख) मा थप गरी बोक्सीको दोष लगाउने कार्यलाई अपराध मानियो । नेपाल सरकारले सामाजिक कुरीति तथा अन्धविश्वासको रूपमा रहेको बोक्सीको आरोप लगाइएको पीडितलाई न्याय दिनका लागि बोक्सीको आरोप लगाई अपराध गर्नेलाई ८ वर्ष कैद तथा १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुुने घोषणा नै गर्‍यो । नयाँ संविधानमा सबै नागरिक कानुनको दृष्टिमा समान बनाए तापनि महिलाको पक्षमा भने खासै सुधार देखिएको छैन ।

मानव अधिकारको संरक्षणका लागि बनेका विभिन्न महासन्धिले पनि महिला वर्गले आत्मसम्मानसाथ बाँच्न पाउने अधिकार दिएको छ । तर बोक्सीको दोषमा हुने गरेको क्रूरता, यातना, हिंसाले महिलाको हक–अधिकार ठाडो उल्लंघन गरेको छ । अज्ञानता, गरिबी, रूढीवादी, चेतनाको कमीकै कारण समाजमा यस्ता घटना हुने गरेको रिपोर्ट लेखाउन जाँदासम्म प्रहरी प्रशासनले महिला त्यसमा पनि गरिब भएकै कारण उनीहरूको कुरा सुन्दैन, हेप्ने संस्कार साथै मौन संस्कृतिको पनि प्रत्यक्ष प्रभाव परेको देखिन्छ । जसको मारमा राधा चौधरी परिन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७४ ०७:५९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

परिवर्तनको पूर्वसन्ध्यामा कांग्रेस

कांग्रेसमा यही नेतृत्व कायम रहँदासम्म संस्थापन पक्षका नेताले जत्ति नै रफ्फु भरे पनि कार्यकर्ताको मन भने फाटिनै रहनेछ ।
सुदर्शन आचार्य

काठमाडौँ — प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था स्थापनार्थ सङ्गीन कालखण्डमा संघर्षकै मैदानबाट जन्मिएर स्थापित नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिक युगमा भने असक्षम नेतृत्वका कारण साँघुरो बन्दैछ ।

प्रजातान्त्रिक समाजवादको सैद्धान्तिक आधार निर्वाचनमा होमिँंदा २०१५ सालमै दुई तिहाइ सिटमाथि विजय हासिल गर्न सफल कांग्रेस अहिलेको हारमा वाम गठबन्धन हुनुलाई मुख्य आधार मान्दैछ । स्थानीय निर्वाचनमा वाम गठबन्धन बनेकै थिएन तथापि पराजय बेहोर्नुपरेको सामान्य ज्ञानबाट देशदुनियाँ बेखबर छन् भन्ने कालीदासरूपी मान्यता स्थापित गर्न खोज्दैछ, कांग्रेस नेतृत्व । नेतृत्वकै अदूरदर्शिताका कारण पार्टीले पराजय बेहोर्नुपरेको तथ्य अब कसैबाट छिपेको छैन । पार्टी हारको समीक्षा सञ्चार माध्यममा धेरै भए । पार्टी तहमै समीक्षाका लागि जुट्नुपर्छ र जुट्दैछ कांग्रेस ।

पार्टीमा नीति र नेतृत्वउपर विहङ्गम बहस जरुरी छ । ‘आफू निर्वाचनमा हार्ने, दोष मलाई दिने’ भन्नेजस्ता ओँठे जवाफ दिएर एक्लिंँदै गएको कांग्रेस अब त्यही मान्यताबाट चल्न सक्दैन । कांग्रेस चल्न विचारमाथि व्यापक बहस हुन जरुरी छ । खासगरी पार्टीमा युवा आकर्षित रणनीति अख्तियार गर्न आवश्यक छ । हिजो कपुरस्थल राज्यकी राजकुमारी अमृत कौरलाई सत्याग्रही बनाए गान्धीले । गान्धीको अहिंसावादी नेतृत्व बुझेरै आएकी थिइन्, उनी । ‘राजनीतिमा दु:खैदु:ख छ, सोच’ भन्दा गान्धीलाई कौरले जवाफ फर्काइन्, ‘बुझेरै आएकी हुँ ।’ आज पार्टी नेतृत्वले भोग्दै आएको सुखसयलका कारण न पार्टीमा दु:ख गर्न कोही युवा तयार छन्, नत दु:ख गर्नुपर्छ भनेर नेतृत्वले सिकाउन जरुरी ठानेको छ । नेतृत्वलाई हेरेर कांग्रेसमा लाग्दा रातारात करोडपति बनिन्छ भन्ने सन्देश कार्यकर्ता पंक्तिमा प्रवाहित भएको छ । कांग्रेसको परिवर्तन यही र यस्तै नेतृत्वबाट कसरी सम्भव होला !

सरकार सञ्चालनबारे टिकाटिपपणी गरिहाल्ने बेला भएको छैन । तर वाम गठबन्धन सरकारले दुई तिहाइ नै पुर्‍याउन गरेको कसरत हेर्दा कांग्रेसका लागि आगामी दिन झनै असहज हुने निश्चितप्राय: छ । कांग्रेस सेरेमोनियल राष्ट्रपतिको पक्षमा छ । गठबन्धनको सरकार संविधान संशोधन गरेर कार्यकारी राष्ट्रपतिको बाटोमा जान खोज्दैछ भनेर पूर्वानुमान लगाउन कठिन छैन । अर्कोतिर लामो समयसम्म सरकार सञ्चालन गरेको कांग्रेस र त्यसका नेता–कार्यकर्तालाई एकपछि अर्को भ्रष्ट करार गर्दा पब्लिकले पत्याउनेसमेत स्थिति छ । यसैको सेरोफेरोमा कांग्रेसका दुई–चार थान नेतालाई छाडी बाँकीलाई भ्रष्टाचाररूपी तक्मा भिराएर राजनीतिक तहबाटै विमुख बनाइने सम्भावना उत्तिकै छ ।

अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगजस्ता निकाय प्रधानमन्त्री मातहत ल्याउने तयारी त्यसको डिजाइन अन्तर्गत हुँदैछ भनेर बुझ्न थालिएको छ । यी र यस्ता एजेन्डामा कांग्रेस बेखबरझैं देखिन्छ । २००३ सालको मजदुर हडताल, २००३ सालकै प्रथम सत्याग्रह, २००७ सालको क्रान्ति, दिल्ली सम्झौता, दोस्रो सत्याग्रह, २०१४ सालको भद्र अवज्ञा आन्दोलन, २०१५ सालको आमनिर्वाचन, २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन, २०४२ सालको सत्याग्रह, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२–६३ को आन्दोलन हुँदै संविधान निर्माणसम्ममा कांग्रेस नेतृत्वले प्रभावकारी र नेतृत्वदायी भूमिका खेल्यो । ठूला संघर्ष र परिवर्तनमा नेतृत्वदायी भूमिका कांग्रेसले खेल्न सक्नुमा उसको नेतृत्वप्रतिको जनआस्था र विश्वास नै प्रमुख कारण थियो । तर आजको नेतृत्वप्रति रत्तिभर विश्वास छैन, कार्यकर्ता र जनमानसमा नेतृत्वको रवाफी शैली हेर्दा कार्यकर्ता स्वयंले आफू दोस्रो/तेस्रो श्रेणीको नागरिक भएको महसुस गर्नुपर्ने अवस्था छ । यही नेतृत्व कायम रहँदासम्म संस्थापन पक्षका नेता प्रदीप गिरी वा बालकृष्ण खाँणले जत्ति नै रफ्फु भरे पनि कार्यकर्ताको मन भने फाटिनै रहनेछ ।

वाम विचारधारा बोक्ने शक्तिको विकल्पमा कांग्रेस बाहेक वैकल्पिक प्रजातान्त्रिक धार अरू बनिसकेका छैनन् । त्यसैले कांग्रेस पार्टीलाई नै सुधारको बाटोमा लैजान जरुरी छ । अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिको ठूलो हिस्साले लोकतान्त्रिक आवरणको पार्टी कांग्रेस भएकाले उसैलाई समर्थन गर्दै आएको छ । तर आजको युगको नेतृत्व मौजुदा नेतृत्वबाट सम्भव छैन भन्ने नै हो । पार्टीमा भविष्य बोकेका युवाले टुलुटुलु हेरेर बस्ने समय हैन यो । केन्द्रीय समिति वा महासमिति जुनसुकै वैधानिक फोरम किन नहुन्, परिवर्तनका लागि भरपर्दो तरिकाले आवाज नउठाउने हो भने संघर्षका समयमा जन्मिएको ऐतिहासिक, जेठो पार्टी भन्दैमा कांग्रेस चल्दैन ।

सरकारलाई सही दिशानिर्देश गर्न होस् वा मुलुकलाई समृद्धितिर लैजान प्रतिपक्षको भूमिका प्रभावकारी हुन जरुरी छ । तर दुई–चारवटा नियुक्तिमा भागबन्डामा खोजेर रमाउने बाहेक यो नेतृत्वले थप प्रभावकारी काम गर्छ भन्नेमा विश्वास लिने आधार देखिँदैन । पार्टीमा आफ्नो भविष्य देखेका गगनकुमार थापादेखि गुरुराज घिमिरेसँगै माथिल्लो पुस्ताका कृष्णप्रसाद सिटौलादेखि प्रकाशमान सिंहसम्मले एकपटक सम्भावित अधिनायकवाद (चाहे त्यो मुलुकमा वा पार्टीभित्र) विरुद्ध युवा विद्यार्थी र तरुणलाई संगठित र विचारले सुसज्जित गर्ने बेला आएको छ । पार्टीलाई रूपान्तरणका निम्ति वैधानिक मञ्चमा लिखित दस्तावेज लिएरै पुग्ने बेला आएको छ । पार्टी भित्रको राजनीतिक परिवर्तनका लागि ठोस कदम गगनकुमार थापाले भन्दै आएझैं हाताहाती चाल्ने बेला आएको छ ।

कांग्रेस पार्टीले आफू सुध्रिएको सन्देशमात्रै दियो भने भोलि चुनाव अवश्य जित्छ । एउटा जीवन्त पार्टीका लागि एउटा निर्वाचनमा बेहोरेको हार वा जितले खासै फरक पार्दैन । फरक त त्यो पार्टी सुध्रन कत्तिको तयार हुन्छ भन्नेमा भर पर्छ । कांग्रेस नेतृत्वले बुझ्न जरुरी विषय भनेको अब इतिहास भट्याउने भनेको कलेज र स्कुलमा शिक्षकले हो । जनताका बीचमा देखाउनलायक नेता र मुलुक परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्ने विचार प्रवाह नगरी धरै छैन । जनता र कार्यकर्ताले कांग्रेससँग गरेको अपेक्षा पनि त्यही हो ।

भरपर्दो नेतृत्व पाए कार्यकर्ता अझै दु:ख उठाउन तयार छन् । जसरी दोस्रो विश्वयुद्धको सङ्कटको घडीमा ब्रिटेनका प्रधानमन्त्री चर्चिललाई जनताले साथ दिए । उनको आह्वानलाई पत्याए । किनकि सुन्दर भविष्य चर्चिलले निर्माण गर्छन् भन्ने विश्वास बेलायती जनतामा थियो । राजनीति भनेको मूलत: संस्कारको परिवर्तन पनि हो । कांग्रेस पार्टीको नेतृत्वदायी भूमिकामा रहनुभएका शेरबहादुर देउवाले ७० वर्षदेखि बोक्दै आएको संस्कारमा अब परिवर्तन सम्भव छैन । उहाँले निर्वाचन गरेर गणतन्त्रको स्थायित्वसँगै सङ्घीयता कार्यान्वयनमा पुर्‍याएको योगदानका लागि धन्यवाद दिने हो । परिवर्तन त अब बाँकी कांग्रेसमा हुन जरुरी छ । कांग्रेसले समय–सापेक्ष विचार दिए पुग्छ । बाँकी संगठन आफैं बन्छ । वाम गठबन्धन सरकारबाट हुने गलत क्रियाकलापबाट प्रत्यक्ष राजनीतिक फाइदा कांग्रेसलाई नै पुग्ने हो । कांग्रेस ‘मास बेस्ड’ पार्टी भएकाले पार्टी नेतृत्वमा ‘फेस भ्यालु’ भएकै व्यक्ति चयन गर्न जरुरी छ । कांग्रेसभित्रै भविष्य खोज्ने युवा पुस्ताले समयमै बुझ्न जरुरी छ, जोरजबर्जस्त रूपमा पार्टीमाथि हावी हुँदै आएको अधिनायकवादी सोचलाई परास्त गर्ने क्षमता नराख्ने हो भने हिजो ख्याल–ख्यालमा चुनावी नारा बनाइएको अधिनायकवाद भोलि साँच्चिकै नआउला भन्न सकिन्न । त्यतिबेला पार्टीको आह्वानलाई पत्याइदिने समेत कोही रहने छैनन् ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७४ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT