सधैं किताबसँगै

अस्ट्रेलियामा जन्मेकी क्रिस्टिन स्टोनले विवाह, प्रेम, परिवार र व्यक्तिगत सुखसुविधा त्यागेर नेपालको शिक्षा र बालबालिकाको खुसीका लागि जीवन समर्पण गरेकी थिइन् ।
अनन्त वाग्ले

काठमाडौँ — दशक अघिको एक चिसो बिहान । कथा लेखन कार्यशालामा भाग लिने सिलसिला । काठमाडौंको एक होटलको चौथो तला । एक वृद्धा कुकुर डोर्‍याउँदै आइन् ।

पहिलो नजरमा वृद्धा दुब्ली, रुखी र अनाकर्षक लागिन् । हेर्दै जाँदा मुस्कुराइरहने तिनको मुहारमा अनुभव र विद्वत्ता छचल्किन थाल्यो ।


कालोमा सेतो मिसिएको कुकुर वृद्धाले दिनभर कार्यशाला हलको एक कुनामा राखिन् । बेला–बेला कुकुर भौंभौं गर्थ्यो । बूढी पुलुक्क हेर्थिन् । अनि कुकुर उनको रेस्पोन्स पाउनासाथ चुप लाग्थ्यो । यी वृद्धा रहिछन्, क्रिस्टिन स्टोन ।


अष्ट्रेलियामा जन्मेकी र हङकङमा हुर्केकी यी बेलायती बालाले सन् १९८२ मा नेपाल आएर तीन दशकभन्दा लामो समय बालशिक्षामा काम गरेको थाहा पाउँदा हामीले आश्चर्य मिश्रित लामो सास तानेका थियौं । नेपाली बालबालिकाको शिक्षा र शिक्षक तालिमका क्रममा पाँचथरदेखि डोटीका डाँडाकाँडासम्म चहारेकी स्टोन सरल अनि ज्ञान र अध्ययनशीलताकी प्रतिमूर्ति थिइन् ।


कार्यशालामा उनले कथा कसरी लेख्ने, पाठकले कस्तो कथा मन पराउँछन् जस्ता विषयमा चार दिनसम्म अनेक ज्ञान बाँडिन् । प्लट, सेटिङ, क्यारेक्टर, डेस्क्रिप्सन, डाइलगलगायतका विषयमा अनेक अभ्यास गराइन् । उनले त्यो बेला भनेकी थिइन्, ‘लेखक बन्न चाहने जोकोहीले पहिले कम्तीमा दुई सयवटा असल किताब पढ्नु जरुरी छ ।’ उनको यही सल्लाह आज म सिर्जनात्मक लेखनशालामा सादर उद्धरण गर्ने गर्छु । र मैले बरोबर उद्धरण गर्ने यी आमै मार्च १७ अर्थात् गएको शनिबार संयुक्त अधिराज्यको स्कटल्यान्डमा चिरनिद्रामा परेको खबर छ । मलाई लागिरहेछ, हरदम हातमा किताब नटुटाउने यिनको हातमा चिरनिद्रामा पनि किताब टुटेको नहोला पक्कै ।


क्रिस्टिनलाई जहिले देखेँ, हातमा पाता पल्टेको किताब र किताबले भरिएको बाकसका साथ भेटेँ । शारीरिक रूपमा कमजोर देखिए पनि उनी शिक्षा, सिर्जनात्मक लेखन तथा स्टोरी टेलिङमा बडो फुर्तीसाथ प्रस्तुत हुन्थिन् । गरमागरम बहसमा उत्रिन्थिन् । हाउभाउ, अभिव्यक्ति र गतिमय उनको कथावाचन शिल्प अद्भुत थियो । पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र लगायत सरकारी शैक्षिक निकाय तथा विभिन्न राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थामार्फत उनले शिक्षा, शैक्षिक तालिम, पाठ्यक्रम निर्माण, पाठ्य–पुस्तक तथा पाठ्य सामग्री विकास, बालसाहित्यका पुस्तक लेखन र बाल शिक्षणमार्फत करिब चार दशकसम्म नेपाली समाजलाई पुर्‍याएको योगदान स्तुत्य छ ।


खासगरी बालकथा लेखन कार्यशालामा पोखरा, पाल्पा, नवलपरासी र नेपालगन्जसम्मका उनीसँगका सहयात्रा मेरो सम्झनामा सधैं ताजा रहिरहनेछन् । हरेक नयाँ कुरा क्रियाकलाप गराएरै सिकाउने उनको प्रस्तुति कला र त्यसका लागि गरेको तयारी बेजोड हुन्थ्यो ।


सधैं किताबसँगै हुने यी आमैलाई मैले सोधेको थिएँ, ‘अहिलेसम्म कति किताब पढिसक्नुभयो ?’ चाउरी गाला तन्काउँदै फिस्स हाँसिन् । अनि बाक्लो मुस्कान पोतिएको मुहार चम्काउँदै भनिन्, ‘दस हजार त नाघिसक्यो । पाँच सय जतिको त कथा पनि भन्न सक्छु ।’ लेखकले सबै खाले पुस्तक पढ्नुपर्ने उनको सुझाव थियो । उनले पढेका अधिकांश पुस्तक आख्यान भए पनि इतिहास, विज्ञान र भूगोलका गैरआख्यान पनि प्रशस्तै पढेको उनले बताएकी थिइन् ।


सन् १९४१ मार्च २ मा अस्ट्रेलियामा जन्मेकी स्टोनले भौतिक विज्ञानमा उच्चशिक्षा हासिल गरेपछि १२ वर्षसम्म बेलायतका विभिन्न विद्यालयमा अध्यापन गरेकी थिइन् । युनाइटेड मिसन टु नेपालमार्फत यहाँ आएपछि उनले नेपालको शिक्षामा काम गरेकी हुन् । गोरखाको मकैसिङ मावि र नामजुङ मावि तथा पोखराको गण्डकी बोर्डिङ स्कुलमा स्टोनले एक दशकजति प्रत्यक्ष रूपमा बालबालिकाको शिक्षामा काम गरेकी थिइन् ।
स्टोनका बाबु सेनामा काम गर्थे । दोस्रो विश्वयुद्धका बेला उनलाई सिंगापुरमा बन्दी बनाइयो । उनकी आमालाई पनि पनि बेपर्वाहसँग अस्ट्रेलियाली समुद्रतिर डुंगामा छाडियो । क्रिस्टिन अष्ट्रेलियामै जन्मिन् । युद्ध सकिएपछि बल्ल परिवारको पुनर्मिलन भयो । त्यतिबेला क्रिस्टिन पाँच वर्षकी भइसकेकी थिइन् र बल्ल बाबुलाई भेट्न पाइन् । परिवारको पुनर्मिलन लगत्तै उनलाई साइप्रसको क्रिस्चियन छात्रा विद्यालयमा हालियो ।


युद्धले बिथोलिएको परिवारले घोर गरिबी सामना गर्नुपर्‍यो । साह्रै चिसो मौसममा उनीहरूको घरमा आगो बाल्नका लागि दाउरासमेत थिएन । घरभित्र पानी र झ्यालभरि हिउँ जमेको थियो । पंक्तिकारसँग स्टोनले सुनाएकी थिइन्, ‘अरू बालबालिका सरह म पनि पाँच वर्ष नाघेपछि स्कुल जान थालेँ, तर म लगत्तै बिरामी परेँ । मैले दुई महिनासम्म घरमै आराम गर्नुपर्‍यो ।


स्कुल जान नपाए पनि मेरी आमाले मलाई पुस्तकालयबाट किताब ल्याइदिनुहुन्थ्यो र म दिनको दुईवटा किताब पढी सिध्याउँथेँ ।’ उनलाई एनिड ब्लाइटनको ‘आइल्यान्ड अफ एडभेन्चर’ जस्ता कथा असाध्यै मनपर्थे । भनेकी थिइन्, ‘पढ्दै जाँदा हरेक कथामा म आफै पनि त्यहीँभित्र छु जस्तो लाग्छ ।’


एकपल्ट क्रिस्टिनको स्कुलमा गुरुले गोलो भएर एकअर्काको हात राम्रोसँग समाउन भने, स्टोनले एउटी केटीको हात समातिन् । त्यस केटीका हात असाध्य खस्रा र कडा थिए । त्यसैले स्टोन त्यस केटीका हात छाडेर गोलोको अर्को भागतिर गइन् । पछि गुरुले सोधे, ‘स्टोन, तिमीले त्यो केटीको हात किन नसमातेको ?’ उनी केही बोलिनन् । गुरुले फेरि प्रश्न गरे, ‘के उनका हात खस्रा थिए ?’ उनले स्वीकृति जनाइन् । अनि गुरुले सम्झाए, ‘हेर क्रिस्टिन, उनको परिवार गरिब छ । उनी चिसो पानीमा कपडा धुन्छिन् । त्यसैले उनका हात फुटेका छन् । यही कारणले उनका हात खस्रा र कडा भएका हुन् । अरूप्रति दया देखाऊ ।’


गुरुले भनेका यी शब्द क्रिस्टिनले कहिल्यै बिर्सन सकिनन् । गुरुको कुराले उनको मनमा अंकुराएको त्यही करुणा नेपाली बालबालिकाको हितमा जीवनपर्यन्त लागिरह्यो ।


ललितपुरको सानेपा एरियामा उनलाई साइकलमा कुकुर बोक्ने महिलाका रूपमा चिन्छन् । क्रिस्टिनले शिक्षासेवी, शिक्षक, पाठ्यक्रम विशेषज्ञ र बालसाहित्य लेखकका रूपमा नेपालका लागि धेरै गुन लगाएकी छन् । उनले विना पारिश्रमिक यो सबै काम स्वयम्सेवी भएर गरेकी थिइन् । थुप्रै पाण्डुलिपि विभिन्न प्रकाशक तथा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रमा दिए पनि पारिश्रमिक नपाएको र कतिपय आफ्ना रचना अरूका नाममा समेत प्रकाशित भएको उनको गुनासो थियो । तर फकिरजस्ती यी आमालाई जसले जता प्रयोग गरोस्, निस्काम कर्मयोगी थिइन् ।


उनी सधैंजसो पुरानो साइकल, चप्पल र टिसर्टमा भेटिन्थिन् । कुनै संस्था या स्कुलले निशुल्क उपलब्ध गराएको सामान्य र किताबै–बिताबले भरिएको कोठामा बस्थिन् । अनि निशुल्क तालिम, लेखन र कन्सल्टेन्सी गर्थिन् । किताब र ओखती किन्न पैसाको समस्या परिरहने उनी गुनासो गर्थिन् ।


उनले विवाह, प्रेम, परिवार र व्यक्तिगत सुखसुविधाका कुरा त्यागेर नेपालको शिक्षा र बालबालिकाको खुसीका लागि जीवन समर्पण गरिन् । नेपालका अलावा उनले दक्षिण अमेरिका र दक्षिण अफ्रिकाको बीचमा पर्ने अकुना टापुमा पनि विपन्न बालबालिकालाई पढाइन् । केही वर्ष उनले इथियोपियामा पनि शिक्षाको काम गरेकी थिइन् ।


क्रिस्टिन स्टोनका टोमी टेम्पो, शृङखलाबद्ध कथा, बिर्खे बाघ, गोरखाको गोपाल, तुइनजस्ता बालकथाका पुस्तक नेपाली बालबालिकामाझ लोकप्रिय छन् । यसका साथै पाठ्यक्रम विकास केन्द्र तथा विभिन्न निजी प्रकाशनमार्फत प्रकाशित उनले लेखेका अंग्रेजी, विज्ञान तथा सामाजिक शिक्षाका पाठ्य–पुस्तक आज पनि हजारौं नेपाली बालबालिकाले पढिरहेका छन् । नेपाल र नेपाली बालबालिकाको शिक्षामा जीवन समर्पण गरेकी बेलायती आमैलाई शब्द श्रद्धा ! नेपालले तिमीलाई सम्झिरहनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र १०, २०७४ ०९:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जीवनको वासना

टिप्पणी
अनन्त वाग्ले

काठमाडौं — सम्पन्न देशहरूमा दूध, ल्याक्टोजिनजस्ता बेबी फुडदेखि बालबालिकाका अन्य सरसामान किन्दा पनि कथाका पुस्तक उपहार दिने प्रचलन छ । जन्मदिन, चाडपर्व या विशेष भेटघाटमा दिइने उपहारमा पनि पुस्तक रोजा विषयमा पर्छ ।

हामी पहिरन, जीवनशैली र खानपानमा अन्धाधुन्ध विदेशी नक्कल गरिरहेका र्छाँै भने यस्ता कुराचाहिँ किन नक्कल नगर्ने ? अन्तराष्ट्रिय बाल दिवसका सन्दर्भमा एक आलेख: 

दृश्य १ : साँझको समय । साना नानी टेलिभिजनमा कार्टुन हेर्दै छन् । पार्टीबाट फर्केर मम्मी भाइबरमा मस्किरहनुभएको छ । बाबा मेसेन्जरमा मस्त । बज्यै बेला–बेला फत्फताउनुहुन्छ । बाजे एकसुरले टोलाइरहनुभएको छ ।

दृश्य २ : उही समय । अँगेनाको वरिपरि सबै जना आगो ताप्दै छन् । आटमा पिलपिल टुकी बलिरहेको छ । बज्यै सुनकेशरी मैयाँको कथा सुनाउँदै हुनुहुन्छ । नानीहरू कौतूहलपूर्वक कथा सुन्दै छन् । बीच–बीचमा नानीहरू विविध जिज्ञासा राख्छन् र बाजेबज्यै खुसी हुँदै जिज्ञासा शान्त गर्छन् । 

औसत नेपाली परिवारका आधुनिक र परम्परागत दृश्य हुन् यी । पहिलो दृश्य सहरिया परिवारको हो । गाउँमा भए बाबु अरबमा हुन सक्छ । दोस्रो केही दशकअगाडिको । आधुनिकीकरण र विज्ञान प्रविधिको विकासले जीवनशैली सहज त बनेको छ । यद्यपि त्यसले थुप्रै जटिलता निम्त्याएको छ । साना नानीको बालापन पनि जटिलतामा जेलिएको छ । घरमा उनीहरू न्यु मिडिया र ग्याजेटमा रुमल्लिछन् । स्कुलमा किताब रटाइन्छ । रट्ने विद्याले तिनको रच्ने क्षमताको विनाश भइरहेछ । धूलो–माटोमा लडिबुडी गर्दै, आफैँ बनाएका भाँडाकुटी खेल्दै अनि स्वैरकल्पनाले भरिएका कथाहरू सुन्दै गर्दा उनीहरू जति कल्पनाशील हुन्थे, सिर्जनशील हुन्थे आज त्यसमा गिरावट आइरहेको छ । सहरमा बस्नेले गाउँ नबुझ्ने, सम्पन्नले विपन्नता बोध नगर्ने, देशको भूगोल, इतिहास, भाषा, संस्कृति र आम जीवनशैलीसँग साक्षात्कार नगर्नाले विभेदका खाडल पनि गहिरिँदा छन् ।
यसको समाधानमा किताब एउटा उपाय हुन सक्छ । पठन संस्कृतिलाई मानिसमा करुणा र विवेक भर्ने माध्यम बनाउन सकिन्छ, जसले बालबालिकालाई सिर्जनशील बनाउँछ । राष्ट्रकवि माधव घिमिरेले पनि बालककालमा कान्छी ज्यामैले सुनाएका दन्त्यकथा र बूढापाकाबाट सुनेका श्लोकले आफ्नो सिर्जनशीलता मुखरित भएको बताएका छन् । अनुसन्धानहरूबाट के पत्ता लागेको छ भने बालबालिकालाई पोषण र सन्तुलित भोजनले शारीरिक विकासमा सघाउ पुर्‍याएजस्तै असल पुस्तकले उसको मानसिक विकासमा त्यत्तिकै महत्त्व राख्छ ।
हामी पहिरन, जीवनशैली र खानपानमा अन्धाधुन्ध विदेशी नक्कल गरिरहेका र्छाँै भने यस्ता कुराचाहिँ किन नक्कल नगर्ने ?
साँच्चै मानिस र किताबको नाता युगौँ पुरानो छ । ईपू ३५ सय वर्षभन्दा अघिदेखि क्ले ट्याब्लेट अर्थात् माटाको खबटामा क्युनिफर्मका रूपमा सुरु भएको पुस्तक प्रकाशन अहिले हल्काफुल्का, विभिन्न कलेवरका वासनादार कागज र आकर्षक साइजमा आइपुग्दासम्म किताबको यात्रा अकल्पनीयझैँ लाग्छ । 
किताब साँच्चै मानिसको नि:स्वार्थ र असल साथी हो । के तपाईं एक्लो महसुस गर्नुहुन्छ वा आफूलाई अस्वीकृत ठान्नुहुन्छ ? या बोर, वितृष्णा र चिडचिडाहटले ग्रस्त हुनुहुन्छ ? यस्तो अवस्थामा प्रिय साथी, सल्लाहकार वा मनोविमर्शदाताको रूपमा किताबले काम गर्न सक्छ । किताब यस्तो विश्वासपात्र हुन्छ, जसले कहिल्यै तपाईंको गोपनीयता भंग गर्दैन । कहिल्यै ब्ल्याक मेल गर्दैन । कुनै माग या आशा अपेक्षा पनि गर्दैन । 
हामी जस्तासुकै दूरदराजमा पुगौँ, भूगोल, मानिस र जीवनशैली अपरिचित हुन् । किताबले सहजै समय बिताउन सघाउँछ । सम्बन्धित विषयकै किताब भए त त्यो नयाँ परिवेशमा घुलमिल हुन पनि 
सिकाउँछ । किताब हाम्रो यात्राको अभिन्न साथी हो, जसले हामीलाई कहिल्यै एक्लो हुन दिँदैन । यो एउटा अनमोल गाडधन पनि हो, जसभित्र हामीलाई मन पर्ने अकल्पनीय खजानाहरू हुन्छन् । सायद किताब नहुँदो हो त संसारमा डिप्रेसन र आत्महत्याको अवस्था सम्हालिनसक्नुको हुन्थ्यो । किताबले डिप्रेसन नियन्त्रणमा चिकित्सा विज्ञानले भन्दा कैयौँ गुना बढी काम गरेको हुनुपर्छ ।
किताबमा हुने आफ्नो रुचिको विषयको विस्तृत ज्ञान त छँदै छ, आख्यानका घटना, परिवेश र पात्रका संघर्षले बालबालिकालाई सधैँ जीवन र जगत्प्रति आशावादी बनाउँछन् । हामीकहाँ अझै पनि किताब या पढाइ भनेपछि विद्यालय/विश्वविद्यालयका कोर्स बुक मात्र सम्झने साँघुरो सोचाइ जीवितै छ । कोर्स बुकले जीवनका आंशिक कुरा मात्र समेटेको हुन्छ । अर्थात् कोर्सको पढाइ अधुरो र अपुरो हुन्छ । त्यसैले जोकोहीले पनि बाहिरी किताबमा विचरण गर्नैपर्छ । अझ हाम्रा सन्ततिलाई त जतिसक्दो चाँडो दुनियाँसँग परिचित गराउन कोर्सभन्दा बाहिर लैजानैपर्छ । नत्र उनीहरूभित्रको असीम उत्साह र अखण्ड प्रतिभा प्रस्फुटन हुनै नपाई मुर्झाउन पनि सक्छ । 
धेरै मानिस घर बनाउँछन् । भित्री सजावटमा पनि खुब ध्यान दिन्छन् । बैठक, भान्सा, सयन कक्ष सबै एक से एक हुन्छ । कतिपयले त बार पनि सजाएका हुन्छन् । ती सानदार घरमा जब एक र्‍याक पुस्तक पनि हुँदैन, ती सबै चमकधमक फिक्काफिक्का र निर्जीव लाग्छन् । बरु झुपडी नै होस्, जहाँ केही किताब छन्, त्यहाँ जीवनको वासना पाइन्छ । बालककाल पनि जीवनमा मगमगाउँदो वासना भर्ने समय हो र किताबले तिनमा त्यो सुवास भर्न सक्छ । अनि जसले आफूमा सुवास भरेको हुन्छ, उसैले समाजलाई सुवासित बनाउने खुबी राख्छ । 
हिजोआज पठन संस्कृति विकासमा विद्युतीय सञ्चार माध्यम एउटा चुनौतीका रूपमा उपस्थित छ । रेडियो, टेलिभिजन, सिनेमा, कम्प्युटर, मोबाइलजस्ता माध्यमबाट ज्ञान र मनोरञ्जनका विभिन्न सामग्री प्राप्त हुनाले कतै किताबको प्रयोजन घट्दै गएको पो हो कि भन्ने प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ । यद्यपि सूचना र सञ्चार प्रविधिमा जतिसुकै विकास भए पनि किताबको बेग्लै महत्त्व छ र यसको प्रभावकारिता घट्ने सम्भावना कमै छ । पुस्तकप्रेमी र असल पाठकहरू भन्छन्— किताबको स्वाद अरू कुनै माध्यमबाट पनि पाइँदैन । त्यसैले त अहिले पनि संसारमा हरेक दिन तीन हजार टाइटलका नयाँ नयाँ पुस्तक दैनिक सार्वजनिक भइरहेका हुन्छन् । 
सानो उमेरमा बालबालिकाले जति धेरै किताब पढे, उनीहरूको भाषा पनि त्यत्तिकै राम्रो हुन्छ । जसको 
भाषा राम्रो छ, त्यसले अध्ययन, रोजगारलगायत हरेक क्षेत्रमा सफलता पाउँछ । भाषामा राम्रो भएका बालबालिकाको अरू सबै विषयमा पनि राम्रो नतिजा पाइन्छ । यी तथ्य अनुसन्धान तथा दृष्टान्तहरूबाट प्रमाणित छन् । 
हाम्रोजस्तो भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता भएको देशमा भने पुस्तक संस्कृति विकासमा बेग्लैखाले समस्या पनि छन् । एकातिर अविकसित र दुर्गमका बालबालिकाको पुस्तकमा पहँुच नै छैन । त्यहाँका विद्यालयहरूमा पुस्तकालय छैनन् र अभिभावक तथा शिक्षकमा समेत पुस्तकको महत्त्व बोध छैन । अर्कातिर सहरिया समुदायमा न्यु मिडिया र ग्याजेटको हावीले बालबालिका त्यतै अल्मलिएका छन् । कार्टुन र भिडियो गेममा उनीहरू खुबै लट्ठिन्छन् भने खुला च्यानलहरूका कारण जुनसुकै कार्यक्रम पनि उनीहरू हेरिदिन्छन् । कतिपय हिंसात्मक र आपराधिक खालका दृश्यले उनीहरूको मानसिक विकासमै नकारात्मक प्रभावसमेत बढ्दै गएको छ । संसारका विकसित देशहरूमै पनि यो एउटा समस्या बनिरहेको छ । कुनै किशोरले अन्धाधुन्ध गोली चलाएर कैयौँको ज्यान लिएका जस्ता समाचार बरोबर आउन थालेका छन् । 
नानीदेखि लागेको बानी नै दिगो र टिकाउ हुन्छ । त्यसैले हाम्रा साना नानीहरूमा पुस्तक पढ्ने बानी बसाल्नका लागि प्रारम्भिक कक्षामै पढ्ने सीप र पढ्ने बानी बसाल्नु जरुरी छ । कक्षा ३ सम्ममा पढ्ने सीप तथा पढ्ने बानीको विकास भइसक्नुपर्छ भन्ने आधुनिक शिक्षाको मान्यता छ । पढ्ने क्षमता जति बढ्यो, उतिउति पढ्नमा रुचि पनि बढ्दै जान्छ । आफूलाई मन परेको किताब आफैँ खोजेर, किनेर, मागेर या टिपेर पढ्ने रहर या उत्साह, जाँगर पैदा हुनु नै पढ्ने बानी हो । यसतर्फ उनीहरूलाई उत्प्रेरित गर्नु आवश्यक छ । यसरी उत्प्रेरित भइसकेका र किताबलाई आफ्नो जीवनशैली बनाइसकेकालाई हामी स्वतन्त्र पाठक भन्छौँ । साक्षरता वृद्धिसँगै हामीले स्वतन्त्र पाठकको सङ्ख्या पनि बढाउनु जरुरी छ । वास्तवमा स्वतन्त्र पाठक नै आफ्ना समस्या हल गर्न र बुद्धि, विवेकसाथ आफ्नो जीवन सरस र सहज बनाउन सक्षम हुन्छन् ।
मुलुकमा जति बढी नागरिकमा पढ्ने बानी हुन्छ, त्यति नै बढी जिम्मेवार र विवेकशील नागरिक तयार हुन्छन् । यसले गर्दा नागरिकको जीवन सहज, समुन्नत हुने त छँदै छ राष्ट्रकै समग्र विकासमा यसले ठूलो भूमिका निर्वाह हुन सक्छ । त्यसैले पनि हाम्रोजस्ता विकासोन्मुख देशको सन्दर्भमा पठन संस्कृतिको अझ महत्त्व छ ।
विख्यात लेखक रस्किन बोन्ड भन्छन्, ‘सक्दो धेरै साथीहरू बनाऊ र सकेसम्म धेरै पुस्तक पढ । यसबाट नै तिम्रो जीवनमा शान्ति र आनन्द सम्भव छ ।’
साँच्चै भन्ने हो भने असली पढाइका लागि चार पर्खालले बन्द कक्षाकोठाको आवश्यक छैन । पढाइ भनेको सूचना र ज्ञान हो । सूचना भएन भने हामी बदलिँदो समाजमा लाटो बन्छौँ । हरेक विषयमा अपडेट भएनौँ भने हामी आउट डेटेड हुन्छौँ । पढाइ भएन भने उत्साह र उमङ्ग हुँदैन । उत्साह र उमङ्ग भएन भने जीवन जिउन कठिन हुन्छ । जीवनमा सकारात्मक रूपान्तरणका लागि पनि पुस्तक अपरिहार्य छ । पढाइ अति आवश्यक छ । अंग्रेजीमा एउटा भनाइ नै छ : ‘गुड रिडर इज द गुड लिडर’ ।
संसारमा नित्य नवीन आविष्कार र विकास भइरहेका हुन्छन् । प्रविधिमा आएको फड्कोले संसारै एउटा गाउँ (ग्लोबल भिलेज) बनेको छ । हामी जहाँ जुनसुकै बेला संसारको कुनै पनि कुनाको मानिससँग अनुहार हेरीहेरी संवाद गर्न सक्छौँ । हत्केलाको सानो स्क्रिनमा जुनसुकै विषय भेट्न सकिन्छ । यो अत्याधुनिक समयमा आफूलाई अपडेट राख्न र आफ्नो विषयगत क्षेत्रमा विकास भइरहेको नयाँ प्रविधि र प्रवृत्तिसँग सहज भइरहनका लागि पनि पुस्तक पठन आवश्यक छ । पढ्नुका फाइदा अनेक छन् । हरेकले यो फाइदा लिनका लागि आफूभित्र निष्क्रिय र मौन बसेको पाठकलाई ब्युँझाउनु र जगाउनु छ । अनि बालबालिकामा असल किताबमार्फत समयमै त्यो ऊर्जाशील पाठकलाई हुर्काउनु जरुरी छ । 
पुस्तक तथा पठन संस्कृतिबाट नै हाम्रो बदलिँदो समाज शान्त र विवेकी बन्नेछ । सभ्य र ज्ञानवान हुनेछ । शक्ति र समृद्धि पनि यसैमा निहित छ । अनि हाम्रा प्रिय कवि भूपी शेरचनले यी हरफ लेखिरहनुपर्ने छैन :
‘हामी वीर छौँ
तर बुद्धू छौँ
हामी बुद्धू छौँ 
र त हामी वीर छौँ.. .. ।’ 

प्रकाशित : मंसिर २, २०७४ ०९:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्