के हो प्रोस्टेट हाइपरप्लेजिया ?

पिसाब भएपछि अन्त्यमा थोपा–थोपा गरेर चुहिनु, पिसाबको धारा लुलो, मसिनो र कमजोर हुनु, कनेर वा पर्खेपछि मात्र पिसाब हुनु र पिसाब भएपछि निख्रेको अनुभव नहुनु प्रोस्टेट हाइपरप्लेजियाको लक्षण हो ।
प्रा.डा. अर्जुनदेव भट्ट

काठमाडौँ — जन्मेको ७ महिनादेखि १३.५ वर्षसम्मका बच्चाहरूमा प्रोस्टेटको अल्ट्रा सोनोग्राफी अध्ययनबाट थाहा भए अनुसार यो ०.४ देखि ४.२ ग्रामसम्मको हुन्छ । २० वर्षमा यो ग्रन्थि लगभग २० ग्रामको हुन्छ ।

२०–२५ ग्रामसम्मको प्रोस्टेट ग्रन्थिलाई सामान्य मानिन्छ । करिब ४० वर्षसम्म यसको आकारमा खासै फरक नआउन सक्छ । तर यो ४० वर्षकै सेरोफेरोदेखि प्रोस्टेट बढ्न थाल्छ । वर्षमा करिब २.३ ग्रामको दरले यसको वृद्धि हुन्छ । विभिन्न अनुसन्धानले देखाए अनुसार प्रोस्टेटको आकार परिवर्तनशील हुँदै जान्छ ।

प्रोस्टेट ग्रन्थि सामान्य अवस्थामा ओखरको गेडाभन्दा अलिकति ठूलो तर सल्लाको फलजस्तो तल फराकिलो र माथि चुच्चो परेको हुन्छ । यो मूत्रथैलीको तलतिर हुन्छ । यसलाई मलद्वारबाट औँलाले सजिलैसँंग छाम्न सकिन्छ । प्रोस्टेटका ४ भाग हुन्छन् । सीमावर्ती भाग : यो सबैभन्दा ठूलो भाग हो । यसले झन्डै ७० प्रतिशत भाग ओटेको हुन्छ । मूत्रथैलीबाट टाढा हुन्छ । प्रोस्टेटमा हुने क्यान्सरको सुरु ७०–८० प्रतिशतसम्म यसै भागबाट हुन्छ । चिकित्सकले मलद्वारबाट छोएर थाहा पाउन सक्छन् । परिवर्तनशील भाग : यो भागले युवा अवस्थामा मूत्रनलीको सुरुको ५ प्रतिशत ठाउँ ओगट्छ । यो प्रोस्टेट ग्रन्थिको एकमात्र भाग हो, जुन पुरुष बाँचुन्जेल वृद्धि भइरहन्छ । प्रोस्टेट क्यान्सरको सुरु १०–२० प्रतिशत यसै भागबाट हुन्छ । तर यो भाग प्रोस्टेट ग्रन्थि हाइपरप्लेजियाको मुख्य केन्द्र हो । केन्द्रीय र मध्यवर्ती भाग : यो भागले वीर्य स्खलन नलीलाई घेरेर राखेको हुन्छ । यो भागले ग्रन्थिको २५ प्रतिशत ठाउँ ओगटेको हुन्छ । यो भागमा प्रोस्टेट क्यान्सरको सुरुवात करिब २.५ प्रतिशत हुन्छ । यो भागको प्रोस्टेट क्यान्सर अन्य भागको भन्दा बढी आक्रामक हुन्छ र वीर्यथैलीमा छिट्टै फैलिन सक्छ । अग्र भाग : यो भाग रेशा तथा मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ र ग्रन्थिको करिब ५ प्रतिशत ठाउँ लिन्छ । यो ज्यादै पातलो तर थुप्रै रक्तनलीले भरिएको हुन्छ ।

Yamaha

प्रोस्टेट ग्रन्थिले बनाउने रस वीर्यको ३० प्रतिशत हुन्छ । यो रस तितो हुन्छ । त्यसैले योनिमा हुने अम्लीयपनालाई कम गर्ने, शुक्रकीटमा भएका आनुवंशिक पदार्थको रक्षा गर्ने र शुक्रकीटको गतिशीलता वृद्धि गर्दै लामो समय जीवित राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ । प्रोस्टेटले बनाएको वीर्यको भागमा पौष्टिक तत्त्व बढी हुन्छ । प्रोस्टेटको मांसपेशी सम्भोगको चरम आनन्दका बेला आफसेआफ खुम्चिएर वीर्यलाई मूत्रनलीको गोलाकार भागमा पठाउँछ । त्यो ठाउँबाट वीर्यपतनमा अरू नै मसिनो धर्सा भएका स्वेच्छाशील मांसपेशीहरू सक्रिय हुन्छन् । यसरी प्रोस्टेटले मानव प्रजननमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने गर्छ । प्रोस्टेटमा खासगरी ३ प्रकारका रोग लाग्न सक्छन्–

१. संक्रमण तथा सुन्निे रोग– यी रोगहरू प्रोष्ट्राटाइटिसका विभिन्न रूपमा देखा पर्छन् । २. प्रोस्टेट ग्रन्थिको हाइपरप्लेजिया– मुख्यतया यो अवस्था ग्रन्थिको परिवर्तनशील भागसँंग सम्बन्धित हुन्छ । ३. प्रोस्टेट क्यान्सर– यो रोग मुख्यतया प्रोस्टेटको सीमावर्ती भागमा देखापर्छ । तर परिवर्तनशील भागमा १०–२० प्रतिशत र मध्यवर्ती भागमा करिब २.५ प्रतिशत यो घातक अवस्थाको सुरुवात हुन्छ । मध्यवर्ती भागमा सुरु भएको प्रोस्टेट क्यान्सर सबैभन्दा बढी घातक तथा छिटो फैलने हुन्छ । यो आलेख प्रोस्टेट हाइपरप्लेजियामा केन्द्रित छ ।

पुरुषको उमेर वृद्धिसँंगै प्रोस्टेटको कोशहरूको परिवर्तनशील भागमा संख्यात्मक वृद्धि हुँदै जान्छ । युवा अवस्थामा ग्रन्थिको ५ प्रतिशतमात्र ठाउँ लिने परिवर्तनशील भाग समय बित्दै जाँदा ठूलो हुँदै जान्छ र मूत्रनली नजिकै भएको कारण शौचमा बाधा पुर्‍याउन थाल्छ । प्रोस्टेट कोशहरूको वृद्धिमा पुरुष हर्मोनहरूको ज्यादै महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । वैज्ञानिकहरू के पनि परिकल्पना गर्छन् भने पुरुष तथा स्त्री हर्मोनको विषमता, स्ट्रोमल तथा एपिथिलियल कोशहरू बीचको अन्तरक्रिया, कोशहरूको वृद्धि गराउने तत्त्व स्टेरोइड हर्मोनसँंगको परस्पर क्रियाले प्रोस्टेटको वृद्धि हुन्छ ।

प्रोस्टेट हाइपरप्लेजियाको लक्षण
पिसाब भएपछि अन्त्यमा थोपा–थोपा गरेर चुहिने, पिसाबको धारा लुलो, मसिनो र कमजोर हुने, पिसाब फेर्न गएपछि कनेर वा पर्खेपछि मात्र पिसाब हुने, रुकीरुकी पिसाब हुने र पिसाब भएपछि निख्रेको अनुभव नहुने गर्छ ।

सामान्यभन्दा छिटो–छिटो पिसाब हुने, पिसाब चुहिने, राति पिसाब फेर्न उठिराख्नुपर्ने र पिसाब फेर्दा मूत्रनली पोल्ने वा दुख्ने गर्छ । तर के ध्यान दिनुपर्छ भने मूत्रप्रणालीको तल्लो भागमा संलग्न लक्षणहरू प्रोस्टेट हाइपरप्लेजियासंँग मात्र आबद्ध छ भन्न मिल्दैन । यी लक्षण कुनै रोग विशेष वा खास अवस्थासँंग मात्र संलग्न हुन्छ भन्ने छैन । यी लक्षण प्रोस्टेट सुन्निएर वा क्यान्सर वा मूत्रनलीका अन्य अवस्थामा पनि हुन्छन् ।

प्रोस्टेट हाइपरप्लेजियाको कारण मूत्रथैलीबाट पिसाब मृगौलातिर प्रवाह भएर मृगौलाको कार्यक्षमता ह्रास गरिदिन सक्छ । मूत्रप्रणालीसँंग सम्बन्ध नभएका जस्तै– हर्निया, अलकाई, पिसाब थैलीको पत्थरी, दिसामा समस्या देखापर्न सक्छ । कहिलेकाहीँ मूत्रथैली र मृगौला सुन्निने, मूत्र रक्तस्राव हुने सम्भावना पनि रहन्छ ।

अल्ट्रा सोनोग्राफी गरेर प्रोस्टेटको तौल, ग्रन्थिको मूत्रथैलीभित्र घुसेको लम्बाइ र पिसाब फेरिसकेपछि थैलीमा बाँकी रहेको पिसाबको मात्रा अध्ययन गर्नुपर्छ । युरोफ्लोमेट्रीबाट मूत्रप्रवाह मापन गर्नुपर्छ । यसबाट मूत्र अवरोध भए/नभएको छुट्याउन धेरै सहयोग पुग्छ । सिस्टोस्कोपीको सहयोगले मूत्रनली तथा थैली जाँच्ने गरिन्छ । यो जाँच मूत्र रक्तस्राव भएकालाई अनिवार्य भए पनि अरू सबैलाई गर्नु आवश्यक छैन । रगत परीक्षण गर्दा प्रोस्टेट क्यान्सर पहिचान गर्न ‘पीएसए’ जाँच गरिन्छ ।

उपचार विधि
छिटो–छिटो पिसाब फेरिराख्नुपर्ने, राति धेरैपल्ट पिसाब फेर्नुपर्ने जस्ता लक्षणलाई तर्कसङ्गत तरल पदार्थ प्रयोगमा कटौती गरेर धेरै फाइदा पाउन सकिन्छ । दिसा कब्जियत अवस्थामा नराख्ने र पिसाब फेर्दा नहडबडाइकन निखार्ने बानी गर्नुपर्छ । पिसाब फेरिसकेपछि १/२ थोपा पिसाबले भित्री लुगा भिज्ने भएमा लुगा लगाउनु अघि अन्डकोशको तलतिर थिचेर ननिख्रेको पिसाब निखार्ने गर्दा समस्या समाधान हुनसक्छ ।

औषध उपचारको मुख्य उद्देश्य बिरामीलाई कष्ट हुनबाट राहत दिलाउनु हो । प्राय:जसो दुई थरीका औषधिको प्रयोग गरेर बढेको ग्रन्थिको मापन घटाउने र अवरोध भएको पिसाब थैलीको घाँटी र मूत्रनलीको प्रोस्टेट संलग्न भाग खुकुलो पारेर मूत्रप्रवाहमा सुधार गरिन्छ । औषध उपचारबाट राहत महसूस नगर्ने, ग्रन्थि बढेर मूत्रथैलीभित्र एक सेन्टिमिटरभन्दा बढी गएमा, मूत्र रक्तस्राव भएमा, बारम्बार मूत्र संक्रमण देखापरेमा, पिसाब थैलीमा थुप्रै पिसाब बाँकी रहेर मृगौला फुल्ने र मृगौलाको कार्यक्षमतामा ह्रास आउन थालेमा, मूत्रथैलीमा पत्थरी भएमा, पिसाब पुरै रोकिएमा, सम्पूर्ण शरीरलाई असर पार्ने लक्षण देखापरेका बिरामीहरूको शल्य उपचार अनिवार्य हुन्छ ।

डा. भट्ट मेडिकेयर नेसनल हस्पिटल एन्ड रिसर्च सेन्टरका कन्सल्टेन्ट युरोलोजिस्ट हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७४ ०८:३१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सूचीकृत नभएका भाषाको संरक्षण

तारामणि राई

काठमाडौँ — राष्ट्रिय जनगणनाले नेपालमा बोलिने भाषाको संख्या यति नै हो भनेर यकिन गर्नसकेको देखिँदैन । प्रत्येक दस–दस वर्षमा गरिने जनगणनामा फरक–फरक संख्याको विवरण आएको हुन्छ ।

२०३८ सालको राष्ट्रिय जनगणनामा १६, २०४८ मा ३२, २०५८ मा ९२ र २०६८ मा १२३ वटा भाषा सूचीकृत भएका छन् । यसले नेपालमा बोलिने भाषाको संख्या वृद्धि हुँदै गएको देखाउँछ ।

२०५८ मा उल्लेख नभएका ३१ वटा भाषा २०६८ मा सूचीकृत भएका छन् । यसरी सूचीकृत भएकामा भोट–बर्मेली भाषापरिवारका आठपहरिया, बेल्हारे, फाङदुवाली, मनाङे, साम्पाङ, सुरेल, वनकरिया, वालिङ, डोल्पाली, जुम्ली, खाम, लोह्पा, धुलेली छन् । भारोपेली भाषापरिवारका ताजपुरिया, खस, गन्गाई, मालपाँडे, सोनाहा, अछामी, दैलेखी, डडेलधुरी, बाजुरेली, दार्चुलेली, गढवाली, बझाङी, बैतडेली, डोटेली पनि सूचीकृत भएका छन् । विदेशीमूलका भाषाहरू अरबी, स्पेनिस, रसियन, फ्रेन्चजस्ता भाषा पनि पहिलोचोटी सूचीकृत भएका छन् । आठपहरिया, बेल्हारेजस्ता केही भाषाको गहन अध्ययन पहिले नै गरिएको भए पनि सूचीकृत थिएनन् ।

२०६८ को जनगणनामा थप ३१ वटा भाषा सूचीकृत हुँदा पनि अझ केही भाषा छुटेका छन् । विदेशी तथा स्वदेशी भाषाशास्त्रीले छुट्टै भाषा हो भनी पहिचान गरिसकेका भाषासमेत सूचीकृत हुन सकेनन् । मनाङमा बोलिने ‘नारफु’ भाषा माइकल नुनानले सन् २००३ मा अध्ययन गरी ‘द नारफु ल्याङ्ग्वेज’ शीर्षकमा अध्ययन प्रतिवेदन न्युयोर्कबाट प्रकाशन नै गरिसकेका थिए । यो भाषामा क्रिष्टिना ए हिल्डेब्रान्ट र उनको समूहले २०१५ मा पनि थप अध्ययन गरी छुट्टै भाषाको संज्ञा दिएका छन् । स्थलगत अध्ययनका क्रममा उनीहरूले नारफु भाषा तामाङ भाषाका रूपमा सूचीकृत भएको बताएका छन् ।

मारिसिस्को खड्गीले सन् २००६ मा ‘नुब्री’ भाषाको सर्वेक्षण गरेकी थिइन् । त्यसो त जेफ वेब्स्टर्सले सन् १९९२ मै समाज भाषावैज्ञानिक अध्ययनका क्रममा नुब्री भाषा पहिचान गरिसकेका थिए । तर यो भाषा पनि जनगणनाको सूचीमा समेटिएको पाइँदैन । दुविनन्द ढकाल र अन्य (सन् २०१६) ले हिमाली भेगमा बोलिने ‘ग्याल्सुम्दो’ भाषाको अध्ययन गरेका छन् । यो भाषा मनाङ जिल्लाको धारापानी, चामे, बगरछापमा बोलिने बताइएको छ । यो भाषाको प्रारम्भिक शब्दकोश नेपाल तथा एसियाली अनुसन्धान केन्द्रले प्रकाशन पनि गरिसकेको छ । यो भाषालाई पनि जनगणनाले समेटेको छैन ।

गोरखाको मनास्लु भेगमा छेकम्पार र चुम्छेतमा जस्ता ठाउँ छन् । ती ठाउँ चुम उपत्यकाका रूपमा पनि चिनिन्छन्, जहाँ चुम भाषा बोलिन्छ । यो भाषाको डेभिड स्नेलग्रोभ (सन् १९६१) र जेओफ चाइल्ड्स (सन् २००४) ले पनि अध्ययन गरिसकेका छन् । यो भाषा पनि छुट्न पुगेको छ । माथिल्लो मुस्ताङमा बोलिने ‘सेके’ भाषाको अध्ययन जापानी भाषाशास्त्री इसाओ होन्डाले सन् २००२ मै गरेका थिए । त्यसैगरी तराईमा बोलिने ‘खोनाहा’ भाषा नेपालको भाषिक सर्वेक्षणले छुट्टै भाषाका रूपमा समाज भाषावैज्ञानिक अध्ययन गरेको छ (गोपाल ठाकुर र इन्द्रेश ठाकुर, २०६९) ।

जनगणनामा छुटेका भाषाको लामै सूची छ । यसरी छुट्नुमा विभिन्न कारण हुन सक्छन् । पहिलो कारण त जनचेतनाको अभाव हो । दोस्रो कारण, जनगणनामा संलग्न अधिकांश गणकहरूलाई भाषा सम्बन्धी गहिरो ज्ञान नहुनु वा भाषाको विषयमा संवेदनशील नहुनु हो । तेस्रो हो, कमसेकम जनगणना गर्नुपूर्व कुन–कुन भाषा कहाँ–कहाँ बोलिन्छन् भनेर सूची तयार एवं पूर्वकार्यको समीक्षा नगर्नु पनि हो । किनभने छुटेका केही भाषामा जनगणना गर्नुभन्दा पहिले नै अध्ययन भैसकेका थिए । यतिसम्म कि नेपाल संस्करणको एथ्नोलगले उल्लेख गरेका भाषाको सूची र जनगणनाको सूचीमा पनि फरक–फरक भाषागत विवरण छन् ।

पछिल्लो जनगणनामा सूचीकृत भैसकेकाहरू पनि सबै भाषा होइनन् । केही भाषाभाषिका मात्र भए पनि भाषाको रूपमा सूचीकृत भएका छन् । पंक्तिकारले भर्खरै गरेको वनकरिया भाषाको सर्वेक्षणले वनकरिया भाषा चेपाङ भाषाको भाषिकामात्र रहेको तथ्य फेला पारेको छ, जबकि वनकरिया भाषालाई जनगणना २०६८ ले १२३ वटा भाषामध्ये एकका रूपमा उल्लेख गरेको छ । अर्कातिर २०५८ को सूचीमा थप ३१ वटा भाषा समेटिँदासमेत केही भाषा छुट्नु गम्भीर विषय हो ।

भाषाहरूको न्यायोचित सम्बोधन हुनसकोस् भनेर २०७२ सालको संविधानले छुट्टै भाषा आयोग व्यवस्था गरेको छ । भाषा आयोगलाई मूलत: सरकारी कामकाजको भाषाका रूपमा मान्यता पाउन पूरा गर्नुपर्ने आधारहरू निर्धारण गरी नेपाल सरकार समक्ष भाषाको सिफरिस गर्नुपर्ने, भाषाहरूको संरक्षण, सम्बद्र्धन र विकासका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने उपायहरू सिफारिस गर्नुपर्ने, मातृभाषाहरूको विकासस्तर मापन गरी शिक्षामा प्रयोगको सम्भाव्यताबारे सुझाव पेस गर्नुपर्ने, भाषाहरूको अध्ययन, अनुसन्धान र अनुगमन गर्नुपर्ने भनी संविधानमै ४ वटा कार्य तोकिएको छ । २०७३ भदौ २३ मा गठित भाषा आयोगले कार्यविधि निर्माण गर्दै प्रारम्भिक काम पनि सुरु गरेको छ । त्यसो त भाषा आयोगका पनि आफ्नै सीमा छन् । महत्त्वपूर्ण प्रश्न के हो भने भाषाहरूको संरक्षण एवं अभिलेखन कार्य अगाडि बढाइरहँदा वा भाषिक नीति निर्माण गर्ने क्रममा जनगणनामा सूचीकृत भएका भाषालाई मात्र आधार मान्ने हो भने सूचीकृत नभएका भाषामाथि ठूलो अन्याय हुन जान्छ । त्यसै पनि छुटेका भाषाहरू अल्पसंख्यकले बोल्ने हुन् र ती भाषा लोपोन्मुख अवस्थाका छन् । त्यसैले भर्खरै सुरु भैरहेका भाषा संरक्षण, सम्बद्र्धन एवं प्रबद्र्धन लगायतका कार्यमा समुचित व्यवहार हुनसके मात्र संघीय लोकतान्त्रिक एवं बहुभाषिक मुलुकको सार्थकता हुनेछ ।

डा. राई त्रिभुवन विश्वविद्यालय भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७४ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT