समृद्धिको सपना र हाम्रा बुद्धिजीवी

सरकारको नेतृत्व गर्नेहरू बुद्धिजीवी वर्गबाट आफ्नो नामको भजन सुन्न चाहन्छन् र बहुसंख्यक बुद्धिजीवीले पनि राजनीतिक नेतृत्वको चाहनाअनुसार काम गरिदिन्छन् ।
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — पहिलो संविधानसभा निर्वाचनपछिको समय थियो । कुनै एकेडेमिक कार्यक्रमको शून्य समयमा राजनीतिक विषयमा छलफल चलिरहेको थियो । छलफलको केन्द्रमा निर्वाचनबाट पहिलो पार्टी बनेको माओवादी थियो ।

‘हामी नै त हौं, परिवर्तनको संवाहक’ भन्दै एक व्यक्ति धाराप्रवाह बोलिरहेका थिए । उनको वरिपरि सानोतिनो भिड थियो । उनी पटक–पटक भन्दै थिए, ‘हामी बुद्धिजीवीको कामै यस्तो ।’

Yamaha

उनको कुरा– त्यतिखेर नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन सेलाइसकेको थियो । एमाले फोहोरी संसदीय राजनीतिमा भासिइसकेको थियो । मोहनविक्रमहरूको क्रान्ति पनि गफमा मात्रै थियो । माओवादी पनि रनभुल्ल थियो । सोभियत संघको पतनपछि कम्युनिष्टहरू के गरौं, के गरौं को असामञ्जस्यमा थिए । अब यसरी भएन भनेर मैले कमरेड प्रचण्डसँग छलफल गरेँ । उनी त्यतिखेर प्रचण्ड भैसकेका थिएनन्, हामी कमरेड विश्वास भन्थ्यौं ।

‘यसरी भएन कमरेड, अब सशस्त्र युद्ध गर्नुपर्छ,’ मैले भनेँ । प्रचण्ड अलि हच्किए । उनीहरू सशस्त्र युद्धका लागि परिस्थिति परिपक्व भएको छैन भन्थे, यो मोहनविक्रम स्कुलिङको प्रभाव थियो । मैले सशस्त्र संघर्ष सुरु गरिहाल्नुपर्छ, परिस्थिति आफैं परिपक्व हुँदै जान्छ भन्नेमा जोड दिएँ ।

यसरी मेरै सल्लाहमा माओवादीले सशस्त्र संघर्ष सुरु गर्‍यो । हुन त म त्यतिखेर सरकारी कर्मचारी थिएँ, तर देखावटी मात्र । भित्रभित्र म पार्टीको लागि काम गरिरहेको थिएँ । दस वर्ष युद्ध भयो, धेरैको ज्यान गयो । अब भएन भनेर मैले फेरि इन्डियामा रहेका प्रचण्डसँग कुरा गरेंँ । ल कमरेड यसरी भएन, अब शान्तिपूर्ण संघर्षमा जानुपर्छ भनेर भनेँ । नारायणकाजीहरू पनि त्यही लाइनमा थिए । बल्ल उनीहरू सात दलसँग मिलेर आए र ६२/६३ को आन्दोलन भयो । वास्तवमा भन्ने हो भने अन्तरिम सरकार, संविधानसभाको चुनाव यो सबै सल्लाह मैले दिएको हो प्रचण्ड, बाबुरामलाई । बुद्धिजीवीको कामै यस्तो ।

उनले कुरा टुङ्ग्याए । त्यत्रो सशस्त्र संघर्ष हाँकेका, तिलस्मी भनिएका प्रचण्ड र बौद्धिक नेता भनेर चिनिएका बाबुराम दुवैका ‘बाउ’ पो रहेछन् यी त, म पुरै तिलमिलाएँ ।

केही दिनपछि उनीसँग फेरि भेट भयो । एकजना पत्रकारले उनलाई सरकारले राजदूत सिफारिस गरेकामा बधाई भने । ती पत्रकारले फेरि थपे, ‘तपाईलाई राजदूत बनाएर पार्टीले ठिक गरेन ।’ उनले नराम्ररी मुख बिगारे, अनुहार रातो भयो । पत्रकारले थपे, ‘तपाई त यतिखेर देशलाई चाहिने मान्छे, सरकारले कहाँ राजदूत बनाएर थन्क्याइदियो । मान्नुहुन्छ भने राजदूत छाडेर यही देशकै लागि केही गर्नुपर्छ हजुरले ।’ यति भनेर पत्रकार हिँडे । पत्रकार गएपछि फोहोरी शब्दसँगै उनले भने, ‘यो फटाहा पत्रकार बाबुराम गुटको मान्छे हो ।’

अहिले उनको कार्यकाल सकिइसकेको छ । उनको कार्यकालमा पनि अरू अधिकांशको जस्तै कुनै उल्लेख्य उपलब्धि हुन सकेन । यो बीचमा एकाध पटक भेट पनि भयो । सधंैजसो भन्थे, ‘हामी त बुद्धिजीवी मान्छे । देशबारे सोच्नैपर्‍यो’ । अहिले पनि उनी कुनै नियुक्तिका लागि लिगलिगे दौडमा व्यस्त छन् ।

त्यस्तै मैले चिनेका त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रोफेसरले राजनीतिक नियुक्ति पाएका थिए । म बधाई दिन गएँ । ‘मलाई त आउन मनै थिएन, मन्त्रीले नै साह्रै कर गरेर जिम्मेवारी लिएको,’ उनले भने । म कामको खोजीमा थिएँ । ठूलो पदमा पुगेका चिनजानका प्रोफेसर, कतै काम पो मिलाइदिन्छन् कि भनेर भेट्न गइरहन्थेँ । अफिसमा उनी कि को कुन गुटको भन्ने किसिमको गफ हुन्थ्यो, कि कुनै गैससको काममा व्यस्त हुन्थे ।

त्यो समय देशमा संघीयताको बहस उत्कर्षमा थियो । उनी नेपाल सरकारका लागि वित्तीय संघीयताबारे अध्ययन गर्दै रहेछन् । त्यसको प्रतिवेदन हेर्ने मौका जुर्‍यो । प्रतिवेदनमा संघीयतामा गएका अरू देशको नाम उल्लेख गरिए पनि एउटा अफ्रिकी देशका नाम धेरै ठाउँमा उल्लेख थियो । त्यो अफ्रिकी देश र नेपालबीच धेरै समानता रहेछ कि भनेर गुगल गरेँ ।

प्रोफेसरले त गुगलमा प्राप्त डकुमेन्ट उल्था गरेर राखिदिएका रहेछन्, झन्डै ६० प्रतिशत त जस्ताको तस्तै, त्यो पनि कुनै सन्दर्भ स्रोतबिना । त्यसो त यस्तो काम गर्ने उनी ‘प्लस’ एकमात्र हुन् । संघीयता कार्यान्वयनको यो चरणमा उनको प्रतिवेदन सरकारले अध्ययन गर्‍यो–गरेन, थाहा छैन । तर आजभोलि तिनै प्रोफेसर भन्छन्, ‘विज्ञहरूको विज्ञता सदुपयोग गर्नुपर्‍यो नि राष्ट्रले । रिसर्चको महत्त्व नै बुझ्दैन यो सरकार, अनि कसरी हुन्छ त देशको विकास ?’

यी केही नेपाली बुद्धिजीवीका पात्र र प्रवृत्ति दुवै हुन् ।

परिचय वा चिनारीका आधारमा भन्ने हो भने हाम्रोमा प्राज्ञ र बुद्धिजीवी अन्तरघुलित जस्तै भएका छन् । भूमिकाका आधारमा भन्ने हो भने अधिकांशमा गणेश प्रवृत्ति देखिन्छ, जो अध्ययन, अनुसन्धानलाई छाडेर शक्तिकेन्द्र प्रदक्षिणामा समय खर्चिएका हुन्छन् । कुनै नेता वा पार्टीको भजनमण्डलीमा सामेल हुनु र राजनीतिक नियुक्ति, राजदूत वा त्योभन्दा माथिको लाभको पद हासिल गर्नु उनीहरूको लक्ष्य देखिन्छ । अर्कोतर्फ बौद्धिक वर्गको निर्माणमा सबैभन्दा बढी लगानी सरकारको हुन्छ भने यो वर्गको क्षमता र कामको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता पनि सरकार नै हुनुपर्ने हो । तर सरकारको नेतृत्व गर्नेहरू यो वर्गबाट पनि आफ्नो नामको भजन सुन्न चाहन्छन् र बहुसंख्यक बुद्धिजीवीले पनि राजनीतिक नेतृत्वको चाहना अनुसार नै काम गरिदिन्छन् ।

भनिन्छ, हाम्रो देशमा जब कुनै समस्या आउँछ, त्यसको समाधान खोज्न एकथरी बुद्धिजीवी शास्त्र पल्टाउन थाल्छन् रे भने अर्काथरी बुद्धिजीवी माक्र्स, लेनिन र माओका पुस्तक पल्टाउन थाल्छन् रे । जब दुवैतिर समस्याको समाधान भेटिँदैन, तब पहिलेका शासकले के गरेका थिए भनेर सम्झिने प्रयास गर्छन् र त्यसै अनुसार समाधान खोज्ने गर्छन् । त्यसैले त शासकको व्यवहार पञ्चायती व्यवस्था हँुदै अहिलेसम्म पनि एकै किसिमको देखिन्छ । यसमा सल्लाहकार वा विज्ञका रूपमा रहने बुद्धिजीवीको भूमिका के त ?

पहिलो कुरा, समस्या समाजमा हुन्छ, तर समाज नै नपढी पुस्तकमा मात्र समाधान खोजेपछि नपाइनु स्वाभाविक हो । अर्को कुरा नेपालमा राजनीति गर्ने अधिकांश नेता सबै विषयका विज्ञ हुने गर्छन् । लिगलिगे दौडमा सफल भएर विज्ञ वा सल्लाहकारका रूपमा नियुक्त भएकाहरूको भूमिका त ती नेताको अगाडि ङिच्च दात देखाउँदै ‘ख्वामित हजुरको म त दास पो हँु’ मुद्रामा उभिनु मात्र हो ।

यसको अर्को कारण पनि छ । एउटा त हाम्रो शिक्षा कमलप्रकाश मल्लले भनेजस्तै ‘रोड टु नोह्वेर’ जस्तो छ । एकातर्फ शिक्षा कर्मकाण्डीय मात्र छ भने अर्कोतर्फ शिक्षा पनि आयातित मात्र गुणस्तरीय हुन्छ भन्ने सामाजिक मनोविज्ञान व्याप्त छ । त्यस्तै कथित बुद्धिजीवीदेखि शासकहरूसम्म पञ्चायतकालदेखि अहिलेसम्म उस्तै छन् । कि पात्र उही, कि प्रवृत्ति उही ।

पछिल्लो पटक सडकमा असरल्ल भएको राष्ट्रपतिको सवारीको विद्रुप रूप त्यसकै प्रमाण नै त हो । सिंहदरबार र शीतल निवासमा मात्र होइन, बुढानीलकण्ठ, बालकोट, खुमलटार लगायतका अन्य साना–ठूला दरबारसम्म राणाकालीन चाकरी प्रथाका विविध रूप देख्न पाइन्छ ।

र अन्त्यमा, नेपालका सन्दर्भमा समृद्धिको बहस उठिरहने विषय हो । तर समृद्धि भने मृगतृष्णा बन्दै आएको छ । विकास कस्तो, कसका लागि र कसरी भन्ने विषय प्रस्ट नभएकाले नै विकासले गति लिन नसकेको भनिन्छ । सायद यस्तोमा नै प्राज्ञ तथा बुद्धिजीवीको भूमिका हुन्छ । विश्व स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्नसक्ने सोच, भिजन भएका प्राज्ञ तथा बुद्धिजीवी नेपालमा नभएका होइनन् । तर उनीहरू विकृत बन्दै गइरहेको राजनीतिको मुखपत्र बन्न अस्वीकार गर्छन् ।

राजनीतिक दलका नेताहरूको भजन नगाउनेहरूलाई तिनै दलका सरकारले पनि अस्वीकार गर्छ । हाम्रो शिक्षा, सरकार, राजनीतिक दलहरू र शक्तिकेन्द्रको वरिपरि घुमिरहने गणेश प्रवृत्तिका कथित बुद्धिजीवीकै कारण देशको समृद्धिको कथा पनि रोड टु नोह्वेर बनिरहेको छ ।
wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७४ ०९:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फेरि आफ्नै कुरा 

अनुभुति
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — कक्षा ११ पढ्दाको कुरा हो, दाइ र म काठमाडौं नयाँबजारमा कोठा गरेर बस्थ्यौं । दाइ र मेरो दुवैको बिहानीको कलेज । दाइ दिउँसो अफिस जान्थ्यो । भर्खरभर्खर आएको काठमाडौं बिरानो लाग्थ्यो । घुम्न जान पनि खासै ठाउँहरू चिनेको थिइन ।

कलेजकी एक साथी रश्मी (नाम परिवर्तन) सँग अलि घनिष्ठता थियो । ऊ पनि दाइसँग कोठामा बस्थी । उसको दाइ ट्रेकिङगाइडको काम गर्थे, प्राय: काठमाडौंबाहिर गइरहनुपर्ने । त्यसैले पनि ऊ मेरो कोठामा आइरहन्थी । कलेजका कुराहरू हुन्थे, पढाइका कुरा हुन्थे । भविष्यका कुरा हुन्थे । केही पढयो । केही कुराकानी गर्‍यो, खाजा बनायो खायो । दिनहरू यसरी नै बित्थे ।

मेरोमा कहिलेकाहीँ मेरा आफन्त दाइहरू पनि आउँथे । रमाइला कुराहरू गर्थे, । कहिले बाहिरबाट खाजा किनेर ल्याउँथे त कहिलेकाहीँ रेस्टुरेन्ट पनि लैजान्थे । दाइहरू आएको दिन रमाइलो हुन्थ्यो । दाइहरू पहिलेभन्दा झनै आत्मीय लाग्न थालेको थियो । हो उनै दाइहरूसँग त हो हामी कहिले नगरकोट त कहिले ककनीसम्म पुग्यौं । कलेज र कोठामा मात्र सीमित हाम्रा दिनहरू यसरी बाइकमा घुम्न पाउँदा कम्ता खुसी थिएनौं । उमेर पनि त त्यस्तै थियो ।

बिदा थियो सायद, रश्मी मेरोमा नआएको दुई तीन दिन भैसकेको थियो । कुनै सम्पर्क हुन सकेको थिएन । हामीसँग मोबाइल फोन पनि त थिएन । त्यसपछि जब कलेजमा ऊसँग भेट भयो, ऊ तर्किएर हिँड्न खोजी । जब पछयाउँदै गएर बोलाएँ उसको अनुहार बर्सिन लागेको आकाशजस्तो धुम्मिएको थियो । एकै छिनमा उसले भनी— अब म तिम्रोमा आउँदिन, हाम्रो ‘प्रेmन्डसिप’ पनि यहीँ ‘एन्ड’ गरिदिऊँ ।

ओई किन ? मैले सोधेँ । कताबाट आयो यो मित्रता टुंग्याउने कुरा अचानक ?

उसले कुनै जवाफ दिइनँ, तर उसको आँखाबाट आँसु बग्न सुरु भैसकेको थियो । मैले कारण बुझिनँ । मैले जानेर उसलाई केही नराम्रो त भनेकी त थिइनँ न गरेकी नै केही थिएँ । म पनि केही बोल्नै सकिनँ ।

म निराश हुन थालेकी थिएँ । मेरी मिल्ने साथी मसँग बोल्नै छाडेकी थिई । कोठामा दाइसँग पनि खासै कुरा हुन्थेन, त्यही पनि ऊ अफिसतिरै ‘बिजी’ हुन्थ्यो । धेरैजसो आइरहने आफन्त दाइहरू पनि आउन छाडेको धेरै भैसकेको थियो । म साँच्चै एक्लिन थालेकी थिएँ ।

त्यस्तैमा एक दिन आइरहनेमध्येको एक दाइले रश्मीको बारे सोध्यो । मैले आजभोलि खासै भेटघाट नहुने कुरो बताएँ । ‘ठीकै छ खासै संगत गर्नलायक केटी होइन त्यो,’ उसले भन्यो ।

‘किन र ?’ मैले सोधेँ ।

‘त्यसै,’ उसले थप केही भनेन ।

एक छिनपछि फेरि भन्यो त्यसलाई ‘........’ ले मन पराउँछ नि ।

यो ‘........’ ऊसँगै आइरहने मेरो अर्को आफन्त दाइ थियो । आफूभन्दा ठूलासँग, मन पराउने वा प्रेमजस्ता विषयसँग कुरा गर्न खासै आँट थिएन । मैले सुनिरहेँ ।

दाइले थप्यो, ‘तर उसले मलाई मन पराउँछे ।’

अनि तपाईंले नि ? मैले नसोचेरै सोधेँ ।

त्यस्तो छाडा केटीलाई कसले ‘लव’ गर्छ । देख्दिनस् जोसँग पनि कस्तो मस्केर बोल्छे । मैले त हाँसेर बोल्नेलाई प्रशंसा गरेको सुनेको छु । यिनै दाइहरूले पनि उसको हाँसेर बोल्ने बानीको खुबै प्रशंसा गरेका थिए कुनै दिन । तर आज त्यही हाँसोलाई लिएर ‘छाडा’ भनेको छ उसले । हो रश्मी हाँसेर बोल्छे, खुला छे तर दाइले भनेजस्तो छाडा थिइन मेरी साथी । मलाई त्यो दाइ कताकता नराम्रो लाग्यो । के लागेछ कुन्नि, ‘सरी है कान्छी,’ भन्दै दाइ गयो ।

मेरी साथीलाई नराम्रो भन्ने दाइसँग रिस उठ्यो । तर उसलाई मन पराउने दाइसँग कताकता झन् माया लागेर आयो । थाहा छैन किन हो कुन्नि मैले उनीहरूबीच मध्यस्थ बन्ने मनस्थिति बनाएँ ।

मैले सुनेको कुरा थियो मेरो आफन्त दाइ रश्मीलाई मन पराउँछ । र, मैले बुझेको यत्ति थियो मन पराउनु, प्रेम गर्नु अनि बिहे गर्नु । मैले सोधेँ, ‘दाइ के तपाईं रश्मीसँग बिहे गर्ने हो ?’ उसको उत्तर थियो— धत् कहाँ बिहेको कुरा गरेकी, ‘टाइमपास’ पो भनेको । उसले याचनाको लवजमा भन्यो— रश्मीलाई फकाइदेन कान्छी ।

म छक्क परेँ । दाइहरू मैले बुझेभन्दा फरक थिएँ । मन पराउनु प्रेम गर्नु भन्ने विषय पनि मैले बुझेभन्दा फरक नै थियो । अलिअलि छक्क परेँ । मैले नदेखेको, नसोचेको र मलाई अलि फोहोरी लाग्ने समाज मेरै वरिपरि रहेछ ।

पछि बिस्तारै रश्मीसँग पुन: मित्रता बढाएँ । कुरा गरेँ । उसले मेरा ती दाइहरूको कर्तुत बताई । साथीको दाइ तिम्रो पनि दाइजस्तै त हो नि भन्दै उनीहरूले ‘केसम्म गरे’ भन्ने बताई । दाइहरूको नियतबारे त पछिल्लो समय उनीहरूले नै बताइसकेका थिए । म स्तब्ध भएँ । मैले त्यसै वर्ष पढ्दै गरेको बसाइँ उपन्यासको पात्र रिकुटे मेरै आफन्ती दाइको रूपमा मसँगै थिएँ । र झुमा बन्दै थिई मेरी प्यारी साथी रश्मी ।
***
दुई वर्षअघिको एउटा कन्फरेन्समा मेरो पनि ‘पेपर प्रजेन्टेसन’ थियो । सहभागीहरूमा सिनियर प्रोफेसरहरू लगायत विविध विज्ञहरू पनि हुनुभएकाले अलि नर्भस भएँ कि जस्तो लागेको थियो । प्रेजेन्टेसन सकिएपछि एक सहभागीले मेरो कामको खुब प्रशंसा गरे । खुसी लाग्यो । ‘महिला सशक्तीकरण र वित्तमा महिलाको पहुँच’ विषय थियो । ‘कति समसामयिक विषय छान्नुभएको, प्रस्तुतीकरण पनि साँच्चै बेजोड थियो’, यस्तैयस्तै भन्दै थिए । उनी काठमाडौंकै कलेजमा पढाउने रहेछन्, मभन्दा केही सिनियर । केही कुराकानी भयो । मोबाइल नम्बर आदानप्रदान । रमाइलो नै लाग्यो । साँझमा फेसबुकमा फ्रेन्ड रिक्वेस्ट आयो उनैको । एसेप्ट गरेँ ।

त्यसको केही दिनपछि तिनैले फोन गरे र मेरो एमफिल थेसिस मागे । इमेल गरिदिएँ । कहिलेकाहीँ कुरा हुन्थ्यो । पढाइका कुरा हुन्थे, कहिलेकाहीँ सामान्यबाहिरका पनि । केही समय पहिले काम विशेषले काठमाडौंबाहिर थिएँ । उसको फोन अनि मेसेन्जरमा म्यासेज निरन्तरजस्तै आउन थाल्यो । लेखिएका म्याजेसहरू कताकता भद्दा र द्विअर्थीजस्ता थिए । मलाई उसको नियतसँग शंका लाग्न थाल्यो ।

हाम्रो विषय एउटै थियो । फरकफरक कलेजमा भए पनि हामी एउटै विषय पढाउँथ्यौं । एकेडेमिक पेपरहरू केही मैले पनि मागेर पढेको थिएँ, केही पठाएको पनि थिएँ । र यो स्वाभाविक पनि लाग्थ्यो मलाई । त्यसपछिका उसका म्यासेजहरू यौन आग्रहले भरिएका हुन्थे ।

मैले उसका आग्रहलाई स्पष्ट शब्दमा नकारेको थिएँ । तर उसले प्रयोग गर्ने शब्दहरू ढिट र घिनलाग्दा हुँदै गएका थिए । केही समय सम्झाउने प्रयास गरेँ । एक दिन उसले भन्यो, ‘त्यो पेपर प्रेजेन्टेसनको दिन तपाईं यस्तो हाँसेर र खुलेर बोल्दै हुनुहुन्थ्यो कि मलाई त त्यही दिन भनेको भए पनि स्विकार्नुहुन्छ जस्तो लागेको थियो । अहिले किन यस्तो भाउ खोजेको, बिहे नै गरौं त भनेको छैन नि !’ उसको त्यस्तो भनाइपछि, ऊसँग बोल्नका लागि मसँग शब्द बाँकी रहेन । केही सीप नलागेपछि फेसबुकमा देखी उसको मोबाइल नम्बरसम्म ब्लक गर्न बाध्य भएँ ।
***
एउटा नाम चलेको आईएनजीओमा जागिरका लागि आवेदन खुल्यो । स्नातक पास मेरी साथीले पनि दरखास्त हाली । सुखद संयोग भनौं त्यस संस्थामा उसकै एक आफन्त केही माथिको तहमा जागिरे रहेछन् । हाम्रो लागि सायद यो स्वाभाविकै होला, ‘मैले पनि दरखास्त हालेकी छु, मिल्छ भने सपोर्ट गर्नुस् है भनिछ साथीले ।’ हुन्छ नि, जागिर भयो भने मलाई पनि सपोर्ट गर्नुपर्छ है भनेका रहेछन् उनले । भैहाल्छ नि, उसले खुसी र सहजताका साथ भनिछ ।

साथीको नाम निस्कियो । जागिर सुरु भयो पाँच वर्षका लागि । तलब राम्रो छ । तर काम सुरु भएको एक महिना जतिपछि नै त्यही आफन्तले यौनसम्पर्कका लागि दबाब दिँदै आएका छन् रे । पहिले हुन्छ भनेको होइन भन्ने गर्दा रहेछन् । ‘मलाई पनि सपोर्ट गर्नुपर्छ है,’ भन्नुको अन्तर्यमा यौन प्रस्ताव थियो भनेर कसरी बुझोस् उसले ? उनले पठाएका ‘टेक्स्ट’ हरू मैले पनि हेरेकी छु । एकाध पटक मोबाइलमा कुरो हुँदा ‘हयान्डस् फ्री’ गरेर कुराकानी पनि सुनेकी छु । उनी यति घिनलाग्दो र छाडा प्रस्तुत हुन्छन् कि, आवरणमा सौम्य र शान्त देखिने त्यो मान्छे कति क्रूर र घिनलाग्दो रहेछ, म अनुभव गर्न सक्छु ।

एक दिन यसो भने, ‘सबैसँग खुब मस्केर बोल्छेस् त, मसँग मात्र किन भाउ खोज्छेस् ।’ उसलाई कसले बुझाइदेओस् कि हाँसेर बोल्नु र कसैको यौन आग्रह चुपचाप स्विकार्नु एकै होइन भनेर । अहिले त उसको प्रस्ताव नस्विकार्ने भए कार्यसम्पादन सन्तोषजनक भएन भनेर जागिरबाट निकाल्छु भन्न थालेको छ रे । साथी भर्खर सुरु गरेको राम्रो तलबको जागिर न छोड्न सक्छे, न संस्थाको हाकिमको प्रस्ताव स्विकार्न नै । न वर्षौंदेखि त्यही संस्थामा कार्यरत हाकिमका विरुद्ध खुला रूपमा बोल्न सक्छे । कुनै ठोस सल्लाह दिन म पनि असमर्थ छु ।
***
यी तिनै प्रसंगमा हाँसेर (मस्केर ?) बोल्नुलाई चरित्र निर्धारणको एउटा मानक बनाएको पाएँ । म हाँसेर बोल्छु, यसको मतलब यो होइन कि, म कसैलाई यौनको निम्ति निम्त्याइरहेकी छु । कुनै पनि नारीलाई, हाँसेर बोल्ने खुला चरित्रका हुन वा नहुन, कुनै पनि प्रकारको दबाबमा यौनआग्रह राख्ने वा सोच्ने प्रवृत्ति बलात्कारी सोच हो । लेख्दै गर्दा मनमा गढेर बसेका केही पहिलेका हिन्दी/नेपाली सिनेमाहरूमा बलात्कारी पुरुषको चरित्रमा देखाइने भयंकरआवाज तथा डरलाग्दा अनुहारहरू र आफैंले भोग्नुपरेका शान्त र सौम्य देखिने केही पुरुषहरूका व्यवहारले ती नेपाली सिनेमाले मानक बनाएका चरित्रप्रति हाँसो उठ्छ ।

प्रकाशित, प्रसारित समाचारहरू, आफ्नै अनुभव तथा साथीहरूको भोगाइबाट महसुस हुँदै छ, यौन हिंसाका लागि डरलाग्दो काया होइन सौम्य कायाभित्र छिपेको हिंस्रक मनोविज्ञान झन् डरलाग्दो हुँदोरहेछ । त्यस्तै कुनै अपरिचित मात्र होइन घरभित्रैका वा नजिकका आफन्त, कार्यालयका सहकर्मी वा साथीभाइ पनि मौकाको खोजीमा रहेका प्रशस्त भेटिन्छन् । समाजमा राम्रा र प्रेरणादायी पुरुषहरू प्रशस्त छन् । यसमा व्यक्ति विशेषभन्दा पनि प्रवृत्ति निर्धारक हुनेरहेछ । तपाईंको कम्मरमा हात राखेर तपाईंसँग घुम्दै हिँडेको तपाईंको प्रेमी वा श्रीमान् अरू कुनै महिलाका लागि कस्तो छ ? तपाईंको सम्मानका लागि कुनै कसर नराख्ने तपाईंका दाजुभाइ अर्को कुनै युवतीलाई कत्तिको सम्मान गर्छन् ? यी पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण कुरा रहेछन् । त्यसैले त केही समय अगाडि सरिता परियारले लेखेकी थिइन्, ‘कसरी मैले आत्मीय र प्यारो देख्ने बुबालाई मेरी भाउजू बाघ देख्नुहुन्छ ।’
***
केही समयदेखि पुरुषप्रधान समाजले महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण तथा व्यवहार र त्यसले महिलाको जीवनमा पारेका असरहरू सम्बन्धमा विशेषगरी आफ्नै अनुभूतिहरू लेख्दै आएकी छु ।

केही समयअगाडिको लेखमा विवाहित महिलाले जागिर र घर धान्न पर्दाको अप्ठ्यारा र कसरी खाँदाखाँदैको जागिर छोड्न पर्‍यो भन्नेबारेमा लेखेकी थिएँ । त्यस लेखको प्रतिक्रियामा केही साथीहरूले र धेरै अचिनारु महिला पाठकहरूले उनीहरूको आफ्नै कथाव्यथा लेखिदिएको प्रतिक्रिया दिनुभएको थियो । त्यस्तै केही लेखहरूमा मेरा बुबा दाइहरूले किशोरावस्थामा लगाएको अंकुशले जीवनका केही सपना तथा योजनाहरू कसरी तुहिए भन्ने उल्लेख गरेकी थिएँ । अधिकांश मेरा नजिकका आफन्तले लेखप्रति असन्तुष्टि देखाए, कतिले बोलेरै त कतिले नबोलेरै ।

यी कुनै पनि लेखको उद्देश्य कसैलाई व्यक्तिगत लाञ्छना लगाउनु थिएन, छैन । मलाई त पितृसत्ताको उपजको रूपमा विद्यमान महिलालाई अगाडि बढ्न नदिने संस्कार र सोचको आलोचना गर्नु र त्यसमा समयानुकूल परिवर्तनका लागि आवाज उठाउनु थियो, छ । यी लेखहरू व्यक्तिगतभन्दा पनि त्यो प्रवृत्तिको विरुद्ध हो, त्यो मान्यताको विरुद्ध हो, त्यो सामाजिक आस्थाको विरुद्ध हो जसले महिलालाई मान्छेको रूपमा स्विकार्न अझै अस्वीकार गरेको छ ।
wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन ५, २०७४ ०९:५०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT