बहिष्करणको निरन्तरता

ऐतिहासिक विभेद र बहिष्करणको क्षतिपूर्ति पाउनुपर्ने समुदाय पुन: वञ्चितीकरणमा परेका छन् भने वर्चस्वशाली खस–आर्य दबदबा कायम राख्न सफल छ ।
जेबी विश्वकर्मा

काठमाडौँ — समावेशी लोकतन्त्रको आधारभूत अवधारणा राज्यमा एकल जातीय वर्चस्व अन्त्य गर्दै सबैको समान हैसियतमा सहभागिता सुनिश्चित हुनुपर्छ भन्ने हो । नेपालको अन्तरिम संविधानले बहिष्करणमा पारिएका समुदायको राज्यसत्तामा प्रतिनिधित्व स्थापित गर्न मिश्रित निर्वाचन प्रणालीको व्यवस्था गरेको थियो ।

सबैको समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न नयाँ संविधानले प्रतिनिधिसभामा ४० प्रतिशत प्रतिनिधित्व समानुपातिक प्रणालीबाट गर्ने व्यवस्था गरेको छ । यहाँ समानुपातिक समावेशीकरणको अवधारणा, नियत, प्रक्रिया र परिणामबारे चर्चा गर्ने कोसिस गरिएको छ ।

समावेशीकरणको मर्म
समावेशीकरणको सैद्धान्तिक अवधारणाबारे नेपालका दिग्गज राजनीतिक नेतृत्व, बुद्धिजीवी, बौद्धिक वा सचेत नागरिक अनभिज्ञ छैनन् । तैपनि निहित स्वार्थका कारण केहीले बुझ पचाएको अभिनय गरिरहेका छन् । समावेशीकरणको आवश्यकता राज्यमा रहेको असमान शक्ति सम्बन्धलाई फेर्नु हो । निश्चित जातिको एकाधिकार अन्त्य गरी सबैको सहभागितामा आधारित लोकतान्त्रिक राज्य निर्माण गर्न हो । नेपालको राज्यसत्तामा विगतदेखि नै खस–आर्यको जबर्जस्त दबदबा छ । यद्यपि राणा र शाहकालमा उनीहरूभन्दा बाहेकका खस–आर्य पनि बहिष्करणमै पारिएका थिए ।

Yamaha

खस–आर्यहरूले कानुन, नीति, नियम आदि निर्माण गरेरै राज्यसत्तामा एकाधिकार कायम राखेका थिए भने सत्ता टिकाउन अन्य जाति, वर्ग, क्षेत्र र समुदायमाथि निरन्तर निर्ममतापूर्वक विभेद र बहिष्करण गर्दै आएको छिपेको छैन । नियोजित रूपमा सत्ता र शक्तिबाट विभेद र बहिष्करण गर्ने सत्ता संरचना रूपान्तरण गरी बहिष्करणमा पारिएका समुदायलाई राज्यसत्ताको नीति निर्माण र कार्यान्वयन गर्ने तहमा पुर्‍याउने विधि समावेशीकरण हो । यो राज्यले नै विगतमा विभेद र बहिष्करण गरेका कारण प्रदान गरिने क्षतिपूर्तिको अधिकार हो । त्यसैले समावेशीकरणको मुख्य हकदार विभेद र बहिष्करणमा पारिएका समुदाय हुन् ।

शाहतन्त्र होस् वा राणातन्त्र, पञ्चायती व्यवस्था होस् वा गणतन्त्र, सबै राजनीतिक व्यवस्थामा खस–आर्यले आफ्नो एकाधिकार प्रयोग गर्दै आएको छ । शासन व्यवस्था फेरिए पनि राज्यसत्ता सञ्चालन गर्ने समूह फेरिएन । निरंकुश र अलोकतान्त्रिक राज्यव्यवस्था फेर्ने सबै आन्दोलनमा आदिवासी जनजाति, दलित, महिला, मधेसी आदिले बलिदानी गरे । तर राज्यमाथि उनीहरूको स्वामित्व भने स्थापित भइसकेको छैन । अझै राज्यबाट बहिष्कृत र विभेद भएको महसुस गरिराख्नुपरेको छ । राज्यको निरन्तर बहिष्करणको आक्रोश माओवादी जनयुद्धमार्फत विस्फोट भएको हो । जनयुद्धलाई उत्कर्षमा पुर्‍याउन आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी आदिको उल्लेखनीय भूमिका रह्यो । संघर्षकै माध्यमबाट उनीहरूले ऐतिहासिक विभेदको क्षतिपूर्तिसहित राजनीतिक अधिकारको मुद्दा सशक्त रूपमा उठाए । समानुपातिक समावेशीकरण माओवादी जनयुद्ध, दोस्रो जनआन्दोलन र उनीहरूको निरन्तर संघर्ष र बलिदानीको परिणाम हो । अन्तरिम संविधान, २०६३ मा समेटिएपछि संविधानसभा निर्वाचनमा समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीबाट कार्यान्वयन सुरु भयो ।

समावेशीकरणको मर्म असमान शक्ति सम्बन्ध भएको अर्थ–राजनीतिक व्यवस्थालाई फेर्नु पनि हो । सशक्त र कमजोरलाई दिइने बराबरी अधिकारले असमानतालाई नै निरन्तरता दिन्छ । त्यसैले असमानहरूबीच असमान अधिकारको वितरण अर्थात बहिष्करणमा पारिएका समुदायलाई निश्चित समयसम्म समानुपातिकमा थप अधिकारको वितरण गरिनुपर्छ भन्ने समावेशीकरणको अवधारणामा अन्तरनिहित छ । यसको कार्यान्वयनबाट स्वाभाविक रूपमा बहिष्करणमा पारिएका समुदायले न्याय पाउनुपर्छ । त्यसैले एकल जातीय एकाधिकार अन्त्य गर्न ल्याइएको समावेशी अवधारणा उनीहरूकै वर्चस्वलाई निरन्तरता दिन प्रयोग गरिनु गलत छ ।

सत्तामा एकाधिकार
नेपालका सबै खस–आर्य शासक वा शोषक होइनन् । समुदायगत रूपमा हेर्दा भने नेपालको राजनीतिक इतिहासमा उनीहरूको एकाधिकार वा वर्चस्वलाई नकार्न मिल्दैन । पछिल्लो समय समानुपातिक समावेशीकरणको दुहाइ दिने दलहरूले राज्यमा कसरी खस–आर्यकै वर्चस्वलाई स्थापित गरेका छन् भन्ने कुरा भर्खरै सम्पन्न निर्वाचनको परिणाम र मन्त्रिपरिषदको स्वरुप हेर्दा स्पष्ट हुन्छ ।

नेपालमा खस–आर्यको जनसंख्या ३१.२ प्रतिशत छ । तर राज्य सञ्चालन गर्ने मुख्य पदहरू राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, राष्ट्रियसभा अध्यक्ष, प्रतिनिधिसभा सभामुख, प्रधानन्यायाधीश, प्रहरी प्रमुख, सेना प्रमुख आदिमा खस–आर्यमात्रै छन् । प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रियसभामा निर्वाचित ३ सय ३४ सदस्यमध्ये १ सय ५५ (४६.४१ प्रतिशत) खस–आर्य छन् ।

समानुपातिक कोटाबाट निर्वाचित नगरिएको भए पनि उनीहरूको प्रतिनिधित्व १ सय १९ (३५.६२ प्रतिशत) हुन्थ्यो । प्रतिनिधिसभामा २ सय ७५ सदस्यमध्ये १ सय १९ जना (४३.२७ प्रतिशत) खस–आर्यको प्रतिनिधित्व छ, जुन जनसंख्याभन्दा १२ प्रतिशत बढी हो । समानुपातिक कोटाबाट खस–आर्यको संख्या हटाउँदा उनीहरूको प्रतिनिधित्व ८३ (३०.१८ प्रतिशत) हुन्छ, जुन उनीहरूको झन्डै समानुपातिक अंश हो । त्यसैगरी ७ प्रदेशका ५ सय ५० सिटमध्ये खस–आर्यको प्रतिनिधित्व २ सय ३७ (४३ प्रतिशत) छ । अर्कोतिर सबैभन्दा बञ्चितीकरणमा पारिएका दलित समुदायको जनसंख्या १३.२ प्रतिशत छ । तर प्रतिनिधिसभामा प्रतिनिधित्व १९ (६.१९ प्रतिशत) मात्रै छ भने सातैवटा प्रदेशसभामा ३२ (५.८३ प्रतिशत) प्रतिनिधित्व छ । निर्वाचनको परिणामले नेपालमा समावेशीकरणको अभ्यास दलितको झन् बञ्चितीकरण र खस–आर्यको वर्चस्व बढाउन प्रयोग भएको देखिन्छ ।

असमावेशी अनुहार सरकार गठनमा पनि स्पष्ट देखिन्छ । केपी ओली नेतृत्वको सरकारमा अहिले १८ मन्त्री र ४ जना राज्यमन्त्री छन् । जसमध्ये ११ जना (५० प्रतिशत) खास–आर्य छन् । ६ जना आदिवासी जनजाति, ३ मधेसी छन् भने दलित र थारु १–१ जनामात्रै छन् । त्यसैगरी सातमध्ये ४ प्रदेशमा खस–आर्य, २ जनजाति र १ मुस्लिम मुख्यमन्त्रीका निर्वाचित भएका छन् । महिला र दलित एकजना पनि छैनन् । प्रदेश सरकारमा मुख्यमन्त्रीसहित ४६ मन्त्री नियुक्त भइसकेका छन् । तीमध्ये २५ पुरुष र २ महिला गरी २७ जना (५८.७० प्रतिशत) खस–आर्यमात्रै छन् । एक नेवारसहित ६ जनजाति (१३ प्रतिशत), एक महिला र एक पुरुष गरी दुई थारु, १ महिलासहित १० मधेसी मन्त्रिपरिषद्मा छन् । यी सातै प्रदेश सरकारमा एकजना पनि दलित छैनन् ।

सबैको समानुपातिक प्रतिनिधित्व
अहिले नेपालमा भइरहेको राजनीतिक अभ्यासले समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको अवमूल्यन गरेको छ । ऐतिहासिक विभेद र बहिष्करणको क्षतिपूर्ति पाउनुपर्ने समुदाय पुन: बञ्चितीकरणमा परेका छन् भने वर्चस्वशाली खस–आर्य आफ्नो दबदबा कायम राख्न सफल छ । राज्यमा सबैको समानुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने हो र वास्तवमै समावेशी लोकतान्त्रिक राज्यव्यवस्था निर्माण गर्ने हो भने अहिलेसम्म राज्यसत्तामा विशेषाधिकार प्राप्त समुदायलाई समानुपातिकमा थप अधिकार दिइनुहुन्न । सबैभन्दा बहिष्करणमा पारिएको समुदायलाई प्राथमिकतामा राख्दै खस–आर्यको पनि समानुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित हुने विधि अपनाउनुपर्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७४ ०७:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

धनगढी प्रिमियर लिग क्रिकेट– काठमाडौं फाइनलमा

चित्रांग थापा, विनोद पाण्डे

धनगढी — विदेशी खेलाडी सन्नी पटेल र सुबोथ भाटीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेपछि काठमाडौं गोल्डेन्स बिहीबार रुस्लान धनगढी प्रिमियर लिग (डीपीएल) क्रिकेटको फाइनल पुगेको छ । काठमाडौंले बिहीबार महेन्द्रनगर युनाइटेडमाथि ५ विकेटको सानदार जित पायो ।

महेन्द्रनगर युनाइटेडको विकेट लिएपछि काठमाडौंका सन्नी पटेल । तस्बिर : हेमन्त श्रेष्ठ

पटेलले ४ ओभरमा १० रन खर्चेर ६ विकेट लिँदै उत्कृष्ट बलिङ गरे । उनको प्रदर्शनमा महेन्द्रनगरले १० रन बनाउँदा ६ विकेट गुमाइसकेको थियो । पुनीत मेहेराले अर्धशतक बनाउँदै आरिफ शेखसँग ८५ रन जोडेपछि महेन्द्रनगरले ९ विकेट गुमाई १ सय ४२ रन बनायो । भाटीले १८ बलमै ५२ रन बनाएपछि काठमाडौंले १० बलअगाडि लक्ष्य पार गर्‍यो ।

‘हामीले पहिलो ६–७ ओभरमा उत्कृष्ट बलिङ गर्‍यौं । त्यसपछि त्यसलाई निरन्तरता दिन सकेनौं, त्यसका साथै उनीहरूले राम्रो ब्याटिङ गरे । ब्याटिङ लाइनअप पनि बलियो थियो, त्यसको सदुपयोग गर्दै योगफल बनायो,’ काठमाडौंका प्रशिक्षक राजु बस्न्यातले भने, ‘भाटीलाई हामीले एउटा ओपनरका रूपमा पठाउनुको कारण पनि त्यही थियो । उसले आफ्नो भूमिकाअनुसार खेलेका हुन् । उनको इनिङ्सपछि हामीलाई कुनै दबाब नै भएन । सिंगल, डबल्स लिएरै खेल जित्ने स्थितिमा पुग्यौं ।

संघीय प्रहरी कार्यालय इकाई मैदानमा भाटीले पहिलो ओभरमै अविनाश कर्णलाई ३ छक्का र १ चौका प्रहार गरी आक्रामक सुरुआत गरे । उनले आफ्नो इनिङ्समा कुल ४ चौका र ५ छक्का प्रहार गरे । छैटौं ओभरको तेस्रो बलमा भुवन कार्कीको बलमा स्टम्पआउट हुनुअघि भाटीले अमित श्रेष्ठसँग पहिलो विकेटमा ७६ रन जोडे । १६ रनमा जीवनदान पाएका अमितले १९ बल खेल्दै ५ चौकासहित २६ रन बनाए ।

भूपेन्द्र थापा १५, कप्तान ज्ञानेन्द्र मल्ल २५ र पुष्प थापा ९ रनमा आउट भए । विजयी चौका प्रहार गरेका पटेल ३ बलमा ५ र नरेश बुढाऐर ७ रन बनाई नटआउट रहे । ज्ञानेन्द्रले भाटीको सामान्य ब्याटिङअनुरुप खेल्दा जित्न सजिलो भएको बताए ।

यसअघि पटेलले खेलेको दोस्रो बलमै कप्तान विनोद भण्डारीलाई एलबीडब्लू आउट गरेर महेन्द्रनगरलाई झट्का दिए । पटेलले अर्का ओपनर आशिफ शेखलाई पनि खाता खोल्न दिएनन् । पटेलले त्यसपछि लगातार ४ ओभरको स्पेलमा हरिशंकर शाह, पुनीत विष्ट, रोहित पौडेल र भुवनलाई आउट गरे । हरिशंकर, रोहित र भुवन शून्यमा आउट भए ।

पहिलो ओभरमा पटेललाई छक्का प्रहार गरेका पुनीत ७ रनमा आउट भए । त्यसपछि महेन्द्रनगरले अर्को बाउन्ड्री प्रहार गर्न १० ओभर कुर्नुपरेको थियो । आरिफ र मेहेराले ७१ बलको साझेदारीमा महेन्द्रनगरलाई नयाँ आस देखाए । ३९ बल खेलेका आरिफ ६ चौका र १ छक्का प्रहार गरी ४३ रनमा पुष्प थापाको बलमा आउट भए ।

इनिङ्सको अन्तिम ओभरमा रनआउट भएका मेहेराले ४२ बल खेलेर ४ चौका र ४ छक्का प्रहार गरी ५८ रन बनाए । त्यसअघि करण केसीले १२ बलमा २ छक्कासहित २१ रन बनाए । उनलाई भाटीले आउट गरे । बनाएको योजनाअनुसार बलिङ गर्न नसक्दा पराजय भोग्नुपरेको महेन्द्रनगरका प्रशिक्षक विनोद दासले बताए ।

‘सुरुको ६ ओभरमा पटेलको बलिङमा लाइनक्रस गरेर ब्याटिङ गर्ने, स्विप शट खेल्ने योजनामा थिएनौं । ब्याट्सम्यानले फरक शट खेले र त्यसमा असफल भए । यसको दोष हामी आफैले लिनुपर्छ,’ महेन्द्रनगरका प्रशिक्षक दासले भने, ‘योजनाअनुसार नखेल्दा नै ६ विकेट गुमाउन पुग्यौं । यस्तो स्थितिमा १ सय ४२ रनमा पुग्नु असम्भवजस्तै थियो । मैले आफ्नो टिम मिटिङमा सुरुको ५–६ ओभरमा ५–६ विकेट गुमाए पनि टिमलाई राम्रो स्कोर बनाउने क्षमता राख्छ भनेको थिएँ । भयो पनि त्यही नै ।’ उनले त्यो स्थितिमा १ सय देखि १ सय २० रन बनाउने आस गरिए पनि आफ्नो टोलीले जुन स्कोर बनायो त्यो बोनस भएको जनाए ।

‘बल होइन ब्याट स्वीङ’

सन्नी पटेल र सुबोथ भाटीले डीपीएल क्रिकेटमा नयाँ इतिहास रचे । पटेलले उत्कृष्ट बलिङ र भाटीले छिटो अर्धशतकको कीर्तिमान बनाए । पटेलको ४ ओभरमा १ मेडन राख्दै १० रन खर्चेर ६ विकेट लिएको प्रदर्शन डीपीएल इतिहासकै उत्कृष्ट बलिङ हो । डीपीएल इतिहासमा उनी ६ विकेट लिने पहिलो खेलाडी पनि हुन् ।

गत वर्ष कञ्चनपुर आइकोनिकका सागर पुनले रूपन्देही च्यालेन्जर्ससँग ३.१ ओभरमा २५ रन खर्चेर ५ विकेट लिए । डीपीएलको दोस्रो संस्करणमा कुनै खेलाडीले ५ विकेट लिन सकेका छैनन् । काठमाडौंका रशिद खानले रूपन्देहीसँग ६ रन खर्चेर ४ विकेट लिनु जारी प्रतियोगितामा उत्कृष्ट बलिङ थियो ।

भाटीले डीपीएल इतिहासकै छिटो अर्धशतक बनाउँदा १७ बलमा ४ चौका र ५ छक्का प्रहार गर्दै आफ्नो अर्धशतक पार गरे । ‘हामीले बलिङ फरक गर्न खोजेका थियौं, बल स्वीङ गर्न खोजेका थियौं । तर हामीले शर्ट बलिङ गर्‍यो, स्वीङ भाटीको ब्याटमा मात्र थियो,’ महेन्द्रनगरका प्रशिक्षक विनोद दासले भने, ‘त्यस्तो उत्कृष्ट ब्याटिङअगाडि विपक्षीले केही गर्न सक्दैन ।’

यसअघि विराटनगर किंग्सका बाबर हायतले २८ बलमा अर्धशतक बनाउनु यसअघिको छिटो अर्धशतक थियो । गत वर्ष फाइनलमा धनगढीका आरिफ शेखले विराटनगरविरुद्ध २८ बलमै अर्धशतक बनाएका थिए ।

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७४ ०७:३९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT