कस्तो पुरूषले बलात्कार गर्छ ?

महिलालाई एक्लै देख्नेबित्तिकै सिध्याउनुपर्छ भन्ने आपराधिक मानसिकता भएका पुरुषको संख्या बढेको हो त ? के कुराले उनीहरूलाई यस्तो रोगी बनाएको छ ? खोज्नुपर्ने विषय भएको छ ।
दुर्गा कार्की

काठमाडौँ — बलात्कारका समाचार रेडियो/पत्रिकामा मात्रै होइन, म्यासेजमा पनि आउँछन् । यस्ता समाचार/सन्देशले भावनात्मक रूपमा धेरै नै दिमाग हल्लाउँछन् र मन खल्बलिन्छ । यस्ता घटना र यसको प्रकृतिको फेहरिस्त यहाँ प्रस्तुत गर्न मन लागेन । सबै घटनाले उत्तिकै मुटु हल्लाएका छन् ।

महिलालाई एक्लै देख्ने बित्तिकै पुरुषभित्रको त्यो पुरुष किन जाग्छ ? मैले एकजना मनोविद, बलात्कारीसँग दैनिक बयान लिने प्रहरी र अपराधशास्त्रीसँग कुरा गरें । महिलालाई एक्लै देख्ने बित्तिकै कस्ता पुरुषमा त्यो अपराध गर्ने सोचाइ आउँछ ? वा सबै पुरुषभित्र यस्तो खालको सुषुप्त आपराधिक मानसिकता हुन्छ र महिलालाई एक्लै देखेपछि त्यो एक्कासी जुर्मुराउँछ ?

केही समयअघि एकजना साथीले भनेकी थिइन्, ‘सार्वजनिक बसमा हिँंड्दा सबै पुरुषको अनुहार हेर्छु, कस्तो पुरुषले बलात्कार गर्छ होला भनेर सोच्छु ।’ साँच्चै कस्तो पुरुषले बलात्कार गर्छ त ? अथवा कस्तो मानसिक अवस्थामा भएको पुरुषभित्रको कुन तत्त्वले उसलाई यस्तो अपराध गर्न उक्साउँछ ? मनोविद सुषमा रेग्मी यसलाई एक प्रकारको रोग भन्छिन् । ‘आफ्नी छोरी, नातिनी, बहिनी, भतिजी, भान्जीलाई समेत एक्लै देख्दा यस्तो विचार आउने पुरुष रोगी हो । स्वस्थ पुरुषमा यस्तो विचार आउनै सक्दैन,’ उनी भन्छिन् । एक किसिमको रोग जसलाई ‘साइकोसेक्सुअल डिसअर्डर’ भनिन्छ । ‘यस्तो रोग लागेको पुरुषले सामान्य पुरुषले भन्दा धेरै र अप्राकृतिक यौन सम्बन्ध खोज्छ, त्यस्ता व्यक्तिलाई महिलाको छाया देख्दासमेत यस्तो विचार आउन सक्छ,’ मनोविद रेग्मी भन्छिन् । यस्तो रोगको उपचार छ र उपचार गरे निको हुन्छ । तर कतिलाई आफ्नो रोगबारे थाहा छैन र भए पनि खुलेर आउनसकेका छैनन् ।

अहिलेका घटनाहरू हेर्दा महिलालाई एक्लै देख्ने बित्तिकै सिध्याउनुपर्छ भन्ने खालका आपराधिक मानसिकता भएका पुरुषको संख्या बढेको हो त ? अर्थात रोगी पुरुषको संख्या बढेको हो ? के कुराले उनीहरूलाई यस्तो रोगी बनाएको छ ? खोज्नुपर्ने विषय भएको छ ।

कुरा गर्ने क्रममा घटना पहिला पनि हुन्थे, समाजमै गुपचुप रहन्थे, अहिले बाहिर आउने वा प्रहरीमा रिपोर्ट हुने प्रवृत्ति बढेको हो भन्नेमा तीनैथरी एकमत देखिए । अपराध अनुसन्धान गर्ने अर्थात पीडकसँग प्रत्यक्ष बयान लिने प्रहरीले तथ्याङ्क विगतका वर्षहरूको तुलनामा घटेको भनेको छ । तर अपराधशास्त्री माधव आचार्य भन्छन्, ‘अपराधशास्त्रले बाहिर आएका घटनाको १० गुणाचाहिँ समाजभित्रै रहन्छन् भन्ने मान्यता राख्छ ।’ भनेपछि सम्पूर्ण घटना बाहिर आएको मान्न सक्ने अवस्था छैन ।

प्रहरी भन्छ, ‘पछिल्लो समय बलात्कारमा युवाको संलग्नता बढ्नुको कारण इन्टरनेट हो । बालकदेखि युवा सबैको हातमा निर्वाध पहुँचमा पुगेको मोबाइल यस्ता घटना बढ्नुमा प्रमुख कारण हो । अर्को कारण, गरिबी र अशिक्षा ।’ नेपाल प्रहरीको अपराध महाशाखाका प्रहरी उपरीक्षक नरेन्द्र उप्रेती भन्छन्, ‘बलात्कारमा संलग्न पुरुषहरू धेरैजसो गरिब, अनपढ र कानुनबारे ज्ञान नभएका छन्, जसलाई अपराधपछि आउने परिणामबारे थाहा छैन ।’ यसैगरी मादक पदार्थ सेवन पनि यस्ता घटना हुनुको अर्को प्रमुख कारण रहेको छ । उप्रेतीले सिन्धुलीको एउटा घटनासमेत सुनाए, जहाँ एउटै व्यक्तिले ९ वटासम्म बलात्कार गरेको छ । दण्डहीनता पनि बलात्कार बढ्नुको अर्को प्रमुख कारण हो ।

इन्टरनेटको निर्वाध प्रयोग वृद्धिले यो अपराध बढेको कुरामा अपराधशास्त्री माधव आचार्यको पनि सहमति छ । काठमाडौं स्कुल अफ लमा अपराधशास्त्र र फौजदारी कानुन पढाउँदै आएका प्राध्यापक आचार्यले अर्को कारण पनि आंैल्याए, जुन हो, पुराना सामाजिक मूल्य–मान्यता र संरचना कमजोर हुनु । ‘बालिका र वृद्धामाथि भइरहेको यौन आक्रमण नैतिकताको ह्रास हो,’ उनी भन्छन् ।

अपराधशास्त्री आचार्य भन्छन्, ‘उसलाई जब आफ्नो अपराध लुकाउन सक्छु वा बाहिर प्रकट हुनसक्दैन भन्ने लाग्छ, अनि उसले यस्तो अपराध गर्छ । अवसर देख्ने बित्तिकै ऊभित्रको सुषुप्त अपराध प्रकट हुन्छ । खासगरी घरभित्रै वा हाडनाताभित्र हुने र बालिकालाई चकलेट दिएर हुने बलात्कारमा घटना बाहिर आउँदैन वा लुकाउन सक्छु भन्ने अपराधीको मानसिकता बलियो रहेको हुन्छ ।’

आचार्यका अनुसार अपराधीलाई यस्तो अपराध गर्न बल मिल्ने अर्को बलियो कारण राजनीतिक संक्षरण हो । आफ्नो अपराध लुकाउन पीडकले राजनीतिक संरक्षण लिने र दलहरूले पनि सजिलै उसलाई संरक्षण दिने प्रवृत्तिले अपराधीको मनोबल अकासिएको छ । गुन्डागर्दी र बलात्कार एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित भएको र यी दुबैमा यही राजनीतिक संरक्षण लिने र दिने मानसिकताले काम गरेको उनको ठम्याइ छ ।

निकृष्ट खालका घटना हुनथालेपछि अधिकारकर्मी र राजनीतिक दलमा आबद्ध महिलाले बलात्कारीलाई मृत्युदण्डको कानुन बनाउनुपर्ने आवाज जोडतोडले उठाउन थालेका छन् । तर प्राध्यापक आचार्यको यसमा विमति छ । उनको विचारमा कानुन कमजोर भएर घटना बढेको हुँदै होइन । यही अवस्थामा मृत्युदण्डको कानुन ल्याए पनि अपराध कम हुँदैन । ‘कानुन कमजोर हुन्थ्यो भने बलात्कार कसुरमा सजाय भोगेको मान्छेले फेरि बलात्कार गर्नुपथ्र्यो, तर यस्तो सूचना मकहाँ अहिलेसम्म आएको छैन,’ आचार्य भन्छन् ।

दण्डहीनता र अपराधीलाई तत्काल कारबाही हुन नसक्नु, अपराध अनुसन्धानमा समय लगाएर अपराधीलाई चलखेल गर्न प्रशस्त समय दिइनु नै कमजोरी हो । भएको कानुन अनुसार फाष्ट ट्रयाक कोर्टमार्फत एक महिनाभित्र अपराधीलाई सजाय दिन र यस्तो कामको व्यापक प्रचार–प्रसार गर्नसके घटना न्यूनीकरण हुने उनको विश्वास छ । अर्को उपाय पनि उनी सुझाउँछन्, घुम्ती अदालत । उनका अनुसार घटना जहाँ भएको हो, १५ दिनभित्र अनुसन्धान सक्ने र अदालत गाउँमै गएर फैसला गर्ने हो भने यसले दिने सन्देश र यो कामको प्रभावकारिता अत्यन्तै छिटो देखिन्छ ।

यस्ता घटना हुनुमा देशको राजनीतिक संक्रमणकाललाई देखाएर केही समय अघिसम्म राज्य र प्रहरीको पन्छिने प्रवृत्ति थियो । तर अब राजनीतिक संक्रमणकाल अन्त्य भइसकेको छ । अब पनि बलात्कारजस्तो गम्भीर अपराधमा संलग्नलाई उम्काउन मेलमिलाप गर्ने र संरक्षण दिने हो भने महिलाका लागि यो संक्रमणकालको अन्त्य कहिल्यै हुन सक्दैन ।

त्यसैले यस्तो अपराधमा संलग्न पुरुष रोगी हो भने कारबाहीसँगै उपचार पनि होस् । यस्तो सन्देश दिऊँ कि यस्तो रोग हुन्छ र जसको उपचार सम्भव छ । अनि बलात्कारको घटनामा जतिसक्दो चाँडो पीडितले न्याय पाउने र दोषीलाई कडा कारबाही हुने, कारबाही भएको प्रचार व्यापक गर्ने वातावरण बनाऔं ।

karkig@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७४ ०७:४५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

महिलाको होस्टे, पुरुषको हैंसे

सन्दर्भ : अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस
महिलाका सवाल महिलाले मात्रै बोल्नुपर्छ भन्ने मान्यता विस्तारै भत्किँदैछ । यो क्रम बढोस् । अग्रजहरू पथप्रदर्शक बनुन् ।
दुर्गा कार्की

काठमाडौँ — भारतीय महिला अधिकारकर्मी कमला भासिनले बारम्बार भन्ने गर्छिन्– ‘पितृसत्ताले जति महिलालाई हिंसा गरिरहेको छ, त्योभन्दा बढी पीडित पुरुषलाई बनाएको छ ।’ 

पितृसत्ता वा पितृसत्तात्मक सोचजस्ता शब्द सुन्ने बित्तिकै धेरैले निधार खुम्च्याउँछन् र झिञ्जो मान्छन् । तर यो शब्दले खालि पुरुषलाई मात्र जनाउँदैन, महिलामा पनि यस्तो सोच हुन्छ । पितृसत्ता वा पितृसत्तात्मक सोच भनेको शक्ति सम्बन्ध हो । यसको अर्थ जो शक्तिमा हुन्छ, ऊसँग स्रोतको पहँुच हुन्छ र उसले आफूभन्दा कमजोरलाई विभेद र हिंसा गर्छ । यसर्थ महिला पनि शक्तिमा छन् भने आफूभन्दा कमजोरलाई विभेद गर्छन् । यही हो, पितृसत्तात्मक सोच ।

महिलामाथिको हिंसाका कुरा गर्ने बित्तिकै हामीमध्ये धेरैले सामना गर्ने प्रश्न हो, महिलाले महिलालाई धेरै हिंसा गरिरहेछन् । जस्तै– सासुले बुहारीलाई, नन्दले भाउजुलाई, जेठानीले देवरानीलाई यस्तै–यस्तै । यो मात्रै होइन, घरमा काम गर्न राखेको मानिस पुरुष छ भने पनि ऊमाथि महिलाबाटै उत्तिकै हिंसा र विभेद हुन्छ, भइराखेको छ । त्यसैले यस्तो सोच वा व्यवहार शक्ति सम्बन्ध र स्रोतमाथिको नियन्त्रण वा पहुँचको उपज हो र यो पितृसत्तात्मक सोचले ल्याएको परिणाम हो । किनभने त्यहाँ सबैभन्दा निरीह, स्रोत र शक्तिविहीन जो छ, उसैमाथि हिंसा भइरहेछ । त्यसैले यो सोच पुरुषमा मात्रै निहित हुँदैन, महिलामा पनि हुन्छ ।

सामान्यतया धेरैजसो घर र सम्पत्तिका मालिक, कार्यालयका हाकिम लगायत देशको नेतृत्व तहमा पुरुष छन् । सम्पत्ति वा स्रोतसाधन पुरुषको नियन्त्रणमा छ, कानुन पुरुषले बनाउँछन्, घरदेखि सबै निर्णय गर्ने ठाउँमा पुरुष छन्, त्यसैले यस्तो शक्तिको अभ्यास पुरुषबाट धेरै भैरहेको छ, त्यसैले विभेद र हिंसामा प्रत्यक्ष संलग्न पनि पुरुष नै धेरै देखिन्छन् ।

नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्क अनुसार आर्थिक वर्ष २०७२/०७३ मा ११ हजार ४ सय ७२ जना महिलामाथि हिंसा भयो । तीमध्ये ९ हजार २ सय ९८ महिला घरेलु हिंसाका सिकार भए । यो तथ्याङ्कले महिला आफ्नै र आफन्तबाटै सबैभन्दा धेरै असुरक्षित छन् भन्ने देखाउँछ । घरेलु हिंसामा सबैभन्दा धेरै श्रीमान र त्यसपछि परिवारको संलग्नता देखिएको प्रहरीको भनाइ छ । यस्तै इन्सेकले निकालेको मानवअधिकार वर्ष पुस्तक २०१८ का अनुसार गतवर्ष मानवअधिकार उल्लंघनका ६ हजार ५९ वटा घटना भए । यी मध्ये ५ हजार २ सय ८२ वटा महिलासँग सम्बन्धित थिए ।

यहाँ सबै पुरुषलाई आरोप लगाउन खोजिएको पटक्कै होइन र सबै पुरुष पीडकमात्रै हुन् भन्न खोजिएको पनि होइन । तर दाइजो कम ल्याएको नाममा श्रीमती जलाउनेदेखि आफ्नै छोरी–बुहारी, नातिनी, भतिजी, भान्जी बलात्कार गर्ने पुरुषहरूका कारण विश्वास गर्ने वातावरण नभएको र सबै पुरुष परपीडक हुन् भन्ने नराम्रो खालको सन्देश गएको देखिन्छ । त्यसैले यस्तो नराम्रो सन्देशलाई चिर्न अब महिला आन्दोलन वा महिला हिंसा विरुद्धको आन्दोलनमा पुरुषको सहभागिता अनिवार्य देखिन्छ, ताकि हिंसामा संलग्नहरूमा पनि केही चेतना आओस्, हिंसा गर्न निरुत्साहित बनुन् । किनकि अझै पनि यो मुद्दा महिलाको मात्रै छ र उनीहरूको कुरा कमैमात्र सुनिन्छ । त्यसैले पुरुषले महिला हिंसा विरुद्ध आवाज उठाउँदा यो बलियो हुन्छ र सुनिन्छ भन्ने विश्वास छ ।

अहिले महिला अधिकार र उनीहरूमाथि भइरहेको हिंसा विरुद्ध आवाज उठाउने पुरुषहरूको जमात उल्लेख्य बढेको छ । सामाजिक सञ्जालमा बलात्कार विरुद्ध आत्मग्लानि सहितका सन्देश बेला–बेला देखिन्छ । ‘आफूलाई पुरुष हुँ भन्न लाज लाग्छ’ भन्ने अभिव्यक्ति पनि निकै देखिन थालेका छन् । लैंगिक हिंसा विरुद्ध युवा पुरुषको अभिव्यक्ति सुन्दा र अभियानमा उनीहरूलाई पाउँदा लाग्छ, अब आउँदो पुस्ताका महिलाले यस्ता निकृष्ट खालका हिंसाबाट गुज्रनु पर्दैन कि !

‘जसको सवाल उसकै अगुवाइ’ भन्दै महिला तथा दलित, जनजाति, मधेसी, अपांगता भएकाले आफ्नो अधिकार प्राप्तिका लागि लडेको लामै समय भयो । अधिकार पाउँदै नपाएको होइन, कानुनी रूपमा पनि निकै उपलब्धि हासिल भएको छ, जुन यस्तै आन्दोलनका कारणले पाएकोमा दुईमत छैन । तर अब यी सिमान्तकृत र विभेदमा परेकोहरूको अधिकारको आवाजमा अरुको पनि आवाज मिसिनु अत्यन्त जरुरी भइसकेको छ । जसले हरेक मुद्दालाई राष्ट्रिय मुद्दा बनाउन सकोस् । अहिले यस्ता अभियान एक्लिँदै गएर यो सामाजिक समस्या वा सवालभन्दा पनि सम्बन्धितहरूको मात्र सवाल भएजस्तै भएको छ । यी सवाल राष्ट्रिय र राजनीतिक सवालसमेत बन्नसकेको छैन ।

पछिल्लो समय नेताहरूले भाषण गर्दा माथि उल्लेखित कुनै पनि समुदायलाई सम्बोधन गर्न छुटाउँदैनन्, तर जब उनीहरूलाई अवसर दिने पालो आउँछ, ती सबै बिर्सिन्छन् । त्यस्तै महिलाका विषयमा कार्यक्रम भए वा समाचार लेख्ने काममा महिलालाई नै खटाइन्छ, यो चलन अब तोड्नुपर्ने बेला भएको छ । महिलाका विषय अब महिलाले मात्र बुझेर नहुने भएको छ । कार्यक्रममा आउने धेरै महिलाको कुरा हुन्छ, ‘हामीले त बुझ्यौं, परिवारलाई पनि बुझाइदिनुपर्‍यो ।’

महिला अधिकार र महिला हिंसाका कुरा महिलाले मात्र बुझ्दा कतिपय अवस्थामा घरपरिवारमा द्वन्द्व निम्तिएको छ । महिलाहरू अहिले घर बाहिरका काममा पनि उत्तिकै संलग्न हुनथालेका छन् । आफूले गर्दै आएका घरभित्रका काम अनि कार्यालयको कामका कारण दोहोरो जिम्मेवारीले महिला निकै मारमा परेका छन् । तर घरपरिवार र श्रीमानले यी कुरा नबुझिदिँदा द्वन्द्व हुने सम्भावना बढेको छ । सहयोग माग्दा वा कामको भारबारे कुरा उठाउँदा घरपरिवारमा द्वन्द्व सुरु हुन्छ । परिवारका सदस्य र खासगरी श्रीमान यस्ता कुरामा संवेदनशील भइदिँदा परिवार सञ्चालन सहज हुन्छ । परिवारमा द्वन्द्व हुँदा महिला पीडित त हुन्छन् नै, पुरुषलाई झन् धेरै पीडा दिन्छ, किनकि उसमाथि परिवारका सम्पूर्ण सदस्यको जिम्मेवारी छ । कमाएर ल्याउनुपर्छ । यसका लागि मानसिक रूपमा स्वस्थ हुनु जरुरी छ ।

त्यसैले अब महिला अधिकारका पक्षमा, महिला हिंसा विरुद्ध बोल्ने र बुझ्ने पुरुषहरूको संख्या बढाउनुछ । उनीहरूलाई महिलाप्रति संवेदनशील हुन र सम्मान गर्न सिकाउनुछ । उनीहरूको कामलाई सम्मान गर्न सिकाउनुछ । घरभित्रको काम गरे पनि पुरुषहरूको सम्मान घट्दैन भन्ने सन्देश दिनुछ । श्रीमतीलाई माया वा सम्मान गर्नु र काममा सघाउनु भनेको जोइटिङ्ग्रे हुनु होइन भन्ने बुझाउनुछ । त्यसैले महिला आन्दोलनमा पुरुषको सहभागिता जरुरी छ ।

हरेक वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस ८ मार्चमा थुप्रै महिला अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्ने संघ–संस्थाले कार्यक्रम गर्छन्, सरकारी आयोजनामा भब्य जुलुस निस्किन्छ । मन्त्रालयले त्यस दिन निकाल्ने जुलुसमा सरकारी कर्मचारीलाई उपस्थितिका लागि उर्दी जारी हुन्छ र बाध्य भएर ती कर्मचारी जुलुसमा सहभागी हुन्छन् । त्यसैले यस्ता औपचारिकताका लागि आयोजना गरिने जुलुस कर्मकाण्डी बाहेक केही होइनन् । बाध्यतावश कार्यक्रममा हुने सहभागिताले सहभागीमा कुनै परिवर्तन आउँछ भन्ने विश्वास लाग्दैन ।

तर यहाँ छोरा पुस्ताका यस्ता युवा पुरुष अभियन्ता छन्, जसले कुनै दाताको सहयोगविना प्रत्येक वर्ष आफ्नै पहलमा महिला हिंसा विरुद्ध कार्यक्रम गर्छन्, जुलुस निकाल्छन्, कविता र गीतमार्फत महिलामाथि हुँदै आएको हिंसा विरुद्ध खबरदारी गर्छन् । महिला अधिकार र उनीहरूमाथि भइरहेको हिंसा विरुद्ध खुलेर बोल्छन् र अरुलाई पनि बोल्न आह्वान गर्छन् । यस्ता कार्यक्रमले अब महिलाका सवाल महिलाले मात्रै बोल्नुपर्छ भन्ने मान्यता विस्तारै भत्किँदैछ । यो क्रम बढोस् । अग्रजहरू पथप्रदर्शक बनुन् । अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसमा मात्रै हैन, प्रत्येक दिन हिंसा विरुद्ध आवाज उठाउन र यस्तो काम घरैबाट सुरु गर्न प्रेरणा मिलोस् । शुभकामना !

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७४ ०७:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT