कोमिन्ताङकै बाटोमा कांग्रेस

कांग्रेसलाई हिजोकै संघर्षका गाथा गाउँदै ठिक्क छ । जनता हिजोको इतिहास हैन, भोलिको भविष्य निर्माणकर्ताको खोजीमा छन् ।
सुदर्शन आचार्य

काठमाडौँ — जनमतका माध्यमद्वारा पूर्ण बहुमतको सरकार निर्माणसँगै कांग्रेसलाई निकै पछाडि छाडेर वाम एकताको इतिहासले सम्भावित लामो वेगका साथ पाइला अगाडि बढाउँदैछ ।

राजनीतिले अचम्मैसँग कोल्टे फेरेको आजको अवस्थामा जनमत र विगतको समीक्षा गर्दै अघि बढ्नुपर्ने कांग्रेस भने पुरानै मनोविज्ञानको बन्दी भएर इतिहासले त्यागेको सानो तत्त्वमा रूपान्तरण हुँदैछ ।

जसका कारण विश्व इतिहास विपरीत नेपालमा जनताको मतबाटै शासन व्यवस्थामा वामपन्थीहरू स्थापित बन्न पुगेका छन् । कांग्रेसलाई भने हिजोकै संघर्षका गाथा गाउँदै ठिक्क छ । जनता हिजोको इतिहास हैन, भोलिको भविष्य निर्माणकर्ताको खोजीमा छन् । जनता अबको २०, ३०, ५० र सय वर्षपछिको नेपाल कस्तो हुने, कुन दल र कुन नेताको भिजनले कस्तो बनाइने त्यसको खोजीमा छन् । तर कांग्रेस नेतृत्व जनमत र इतिहासको समीक्षासँगै भविष्यका बारे गम्भीर बहस र रचनात्मक छलफल गर्न तयार देखिएको छैन । गुण र दोषका आधारमा सबल प्रतिपक्षको भूमिकामा देखा पर्नुपर्ने कांग्रेस पार्टीभित्रको सानो समूह लिएर उल्टै विचारको बहस गर्नेउपर पाखुरा सुर्कंदैछ ।

Yamaha

कांग्रेस निर्वाचन समीक्षासँगै भावी रणनीतिबारे छलफलको नाटक मञ्चन गर्दैछ । छलफलकै क्रममा विशेष महाधिवेशनको माग उठेको छ । महासमिति बैठक बोलाउँदा सोही बैठकको बहुमतले विशेष महाधिवेशनमा जाने निर्णय लिई पो हाल्ने हो कि भन्ने संशय पार्टी नेतृत्वलाई भएको देखिन्छ । नेतृत्वदायी पदमा रहँदा लगभग संसारका धेरै मान्छेले दृष्टि गुमाउँछन् । तर अपवाद पार्टी र लोकतन्त्रका खातिर पदत्यागको इतिहास कांग्रेसमै थियो । २०१५ सालको आमनिर्वाचन पूर्व चुनाव हाँक्न बीपी कोइरालाको आवश्यकता देखेका सुवर्ण शमशेरले २०१२ साल माघमा आफैं निर्वाचित भएको पार्टी सभापति पद २०१४ सालमा विशेष महाधिवेशनद्वारा त्यागेर बीपीलाई सुम्पिए । २०४६ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनको नेतृत्व गर्न पुगेका सर्वोच्च कमाण्डर गणेशमान सिंहले प्रधानमन्त्री पदप्रतिको आशक्ति देखाएनन् र सन्तनेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई उक्त पद सुम्पिए । तर आज पार्टी लट्टाइबाट चुँडिएको चङ्गा बन्दा पनि नेतृत्व छाड्न शेरबहादुर देउवा तयार छैनन् । सँगै दुनियाँ पुस्तकका ठेली कण्ठस्थ पार्ने प्रदीप गिरीहरू सभापति देउवालाई सल्लाहै दिंँदैनन् ? या उनीहरूको सल्लाह देउवाले ग्रहण गर्दैनन् ?

पार्टी नेतृत्वमा रहेका देउवा इतर दुइटा समूह कांग्रेसमा क्रियाशील छन् । नेताहरू रामचन्द्र पौडेल, कृष्णप्रसाद सिटौला, प्रकाशमान सिंह र अर्जुननरसिंह केसीको एउटा समूह र युवा नेताहरू गगनकुमार थापा, गुरुराज घिमिरे र प्रदीप पौडेलको अर्को समूह छ । पहिलो समूहभित्र देउवाको हातबाट पार्टी फिर्ता ल्याउँदा पुन: आफैंभित्र नेतृत्व कसले लिने भन्ने चालबाजी देखिन्छ । उक्त समूहले रसातलमा पुग्नलागेको पार्टीलाई जोगाउने अभियानलाई प्राथमिकता दिनुपथ्र्यो ।

तर चिन्ता आफ्नो स्थानको देखिन्छ । यो स्थितिको प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने देउवालाई नै हो । दोस्रो समूह जसमा युवा नेताहरू छन्, उनीहरूको चाहना देउवादेखि रामचन्द्र पौडेल हुँदै अर्जुननरसिंह केसीसम्मबाट अब पार्टी चल्दैन भन्ने छ । तर यी सबै नेताबाट नेतृत्व खोसेर आफ्नै हातमा ल्याउने तागत यो समूहले कम्तीमा आजका मितिमा राख्दैन । तसर्थ यी दुबै समूहबीच साझा एजेन्डासहित साझा सहमति खोज्न पर्ने आवश्यकता छ ।

व्यक्तिका कारण आज कांग्रेसको चौतर्फी बदनाम भइरेहको छ । आफैं सम्भ्रान्त परिवारको छोरा भएकाले धनी थिए, कांग्रेस सभापति सुवर्ण शमशेर । उनी बाहेक कांग्रेसका सुशील कोइरालासम्मका सभापतिको कुनै बन्द–व्यापार, उद्योगधन्दादेखि होटल, हाइड्रोसम्म कहीं पनि साझेदारी थिएन । तर आजका सभापतिबारे बजारमा हुने गरेका चर्चाको जवाफ फर्काउने र खण्डन गर्ने उच्च नैतिकता कांग्रेस कार्यकर्तासँग छैन । मुहानै धमिलो भएपछि कार्यकर्ताले पानी सफा छ भन्दा पनि कसले पत्याउने ? कांग्रेसजस्तो ‘मास बेस्ड’ पार्टीमा नेताको हरेक विषयमा जनताको चासो रहनु स्वाभाविक हो ।

प्रतिपक्ष कांग्रेस कमजोर हुँदा सत्तापक्षले बाटो बिराउँछ । सत्तापक्ष आवश्यकताभन्दा बढी बलियो र प्रतिपक्ष नाम मात्रको बन्नपुग्दा मुलुक स्वयं भयानक संकटको भुमरीमा पुग्छ । मुलुकको समृद्धि नत उग्र नाराबाट सम्भव छ, न प्रतिपक्षले जवाफदेहितापूर्ण कर्तव्य छोडेर नै । समृद्धिका लागि प्रतिपक्षबाट रचनात्मक सहयोगको जरुरी छ भने सत्तापक्षबाट कर्तव्यबोधको । पक्ष–प्रतिपक्ष दुबैले धरातल बिर्संदा मुलुक पुन: अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिकेन्द्रको खेलमैदान हुनबाट रोक्न सक्ने क्षमता हामीमा रहन्न । यसको बोध सत्तापक्षसँगै मूलत: कांग्रेसका दोस्रो र तेस्रो पुस्तामा हुन जरुरी छ । किनकि पहिलो पुस्ता अर्थात् पार्टी नेतृत्व सुन्न, मान्न र कार्यान्वयन गर्न तयारै छैन ।

कमजोर प्रतिपक्ष हुँदा लोकतन्त्रको भविष्यसम्ममै टड्कारो रूपमा प्रश्न उठ्न सक्छ । तसर्थ सभापति शेरबहादुर देउवालाई अभिभावकीय भूमिकामा सीमित पारेर कांग्रेसले सामूहिक भावनामा चल्ने नयाँ नेतृत्व चयन गर्दै पार्टी रूपान्तरण गर्न जरुरी छ । अन्यथा यथास्थितिमै चलाउन खोज्दा २० औं वर्ष चीनमा शासन गरेको कोमिन्ताङकै हालतमा जानबाट कांग्रेसलाई कसैले रोक्न सक्दैन ।

sacharya.pcn@gmail.com

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७५ ०८:१६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

परिवर्तनको पूर्वसन्ध्यामा कांग्रेस

कांग्रेसमा यही नेतृत्व कायम रहँदासम्म संस्थापन पक्षका नेताले जत्ति नै रफ्फु भरे पनि कार्यकर्ताको मन भने फाटिनै रहनेछ ।
सुदर्शन आचार्य

काठमाडौँ — प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था स्थापनार्थ सङ्गीन कालखण्डमा संघर्षकै मैदानबाट जन्मिएर स्थापित नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिक युगमा भने असक्षम नेतृत्वका कारण साँघुरो बन्दैछ ।

प्रजातान्त्रिक समाजवादको सैद्धान्तिक आधार निर्वाचनमा होमिँंदा २०१५ सालमै दुई तिहाइ सिटमाथि विजय हासिल गर्न सफल कांग्रेस अहिलेको हारमा वाम गठबन्धन हुनुलाई मुख्य आधार मान्दैछ । स्थानीय निर्वाचनमा वाम गठबन्धन बनेकै थिएन तथापि पराजय बेहोर्नुपरेको सामान्य ज्ञानबाट देशदुनियाँ बेखबर छन् भन्ने कालीदासरूपी मान्यता स्थापित गर्न खोज्दैछ, कांग्रेस नेतृत्व । नेतृत्वकै अदूरदर्शिताका कारण पार्टीले पराजय बेहोर्नुपरेको तथ्य अब कसैबाट छिपेको छैन । पार्टी हारको समीक्षा सञ्चार माध्यममा धेरै भए । पार्टी तहमै समीक्षाका लागि जुट्नुपर्छ र जुट्दैछ कांग्रेस ।

पार्टीमा नीति र नेतृत्वउपर विहङ्गम बहस जरुरी छ । ‘आफू निर्वाचनमा हार्ने, दोष मलाई दिने’ भन्नेजस्ता ओँठे जवाफ दिएर एक्लिंँदै गएको कांग्रेस अब त्यही मान्यताबाट चल्न सक्दैन । कांग्रेस चल्न विचारमाथि व्यापक बहस हुन जरुरी छ । खासगरी पार्टीमा युवा आकर्षित रणनीति अख्तियार गर्न आवश्यक छ । हिजो कपुरस्थल राज्यकी राजकुमारी अमृत कौरलाई सत्याग्रही बनाए गान्धीले । गान्धीको अहिंसावादी नेतृत्व बुझेरै आएकी थिइन्, उनी । ‘राजनीतिमा दु:खैदु:ख छ, सोच’ भन्दा गान्धीलाई कौरले जवाफ फर्काइन्, ‘बुझेरै आएकी हुँ ।’ आज पार्टी नेतृत्वले भोग्दै आएको सुखसयलका कारण न पार्टीमा दु:ख गर्न कोही युवा तयार छन्, नत दु:ख गर्नुपर्छ भनेर नेतृत्वले सिकाउन जरुरी ठानेको छ । नेतृत्वलाई हेरेर कांग्रेसमा लाग्दा रातारात करोडपति बनिन्छ भन्ने सन्देश कार्यकर्ता पंक्तिमा प्रवाहित भएको छ । कांग्रेसको परिवर्तन यही र यस्तै नेतृत्वबाट कसरी सम्भव होला !

सरकार सञ्चालनबारे टिकाटिपपणी गरिहाल्ने बेला भएको छैन । तर वाम गठबन्धन सरकारले दुई तिहाइ नै पुर्‍याउन गरेको कसरत हेर्दा कांग्रेसका लागि आगामी दिन झनै असहज हुने निश्चितप्राय: छ । कांग्रेस सेरेमोनियल राष्ट्रपतिको पक्षमा छ । गठबन्धनको सरकार संविधान संशोधन गरेर कार्यकारी राष्ट्रपतिको बाटोमा जान खोज्दैछ भनेर पूर्वानुमान लगाउन कठिन छैन । अर्कोतिर लामो समयसम्म सरकार सञ्चालन गरेको कांग्रेस र त्यसका नेता–कार्यकर्तालाई एकपछि अर्को भ्रष्ट करार गर्दा पब्लिकले पत्याउनेसमेत स्थिति छ । यसैको सेरोफेरोमा कांग्रेसका दुई–चार थान नेतालाई छाडी बाँकीलाई भ्रष्टाचाररूपी तक्मा भिराएर राजनीतिक तहबाटै विमुख बनाइने सम्भावना उत्तिकै छ ।

अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगजस्ता निकाय प्रधानमन्त्री मातहत ल्याउने तयारी त्यसको डिजाइन अन्तर्गत हुँदैछ भनेर बुझ्न थालिएको छ । यी र यस्ता एजेन्डामा कांग्रेस बेखबरझैं देखिन्छ । २००३ सालको मजदुर हडताल, २००३ सालकै प्रथम सत्याग्रह, २००७ सालको क्रान्ति, दिल्ली सम्झौता, दोस्रो सत्याग्रह, २०१४ सालको भद्र अवज्ञा आन्दोलन, २०१५ सालको आमनिर्वाचन, २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन, २०४२ सालको सत्याग्रह, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२–६३ को आन्दोलन हुँदै संविधान निर्माणसम्ममा कांग्रेस नेतृत्वले प्रभावकारी र नेतृत्वदायी भूमिका खेल्यो । ठूला संघर्ष र परिवर्तनमा नेतृत्वदायी भूमिका कांग्रेसले खेल्न सक्नुमा उसको नेतृत्वप्रतिको जनआस्था र विश्वास नै प्रमुख कारण थियो । तर आजको नेतृत्वप्रति रत्तिभर विश्वास छैन, कार्यकर्ता र जनमानसमा नेतृत्वको रवाफी शैली हेर्दा कार्यकर्ता स्वयंले आफू दोस्रो/तेस्रो श्रेणीको नागरिक भएको महसुस गर्नुपर्ने अवस्था छ । यही नेतृत्व कायम रहँदासम्म संस्थापन पक्षका नेता प्रदीप गिरी वा बालकृष्ण खाँणले जत्ति नै रफ्फु भरे पनि कार्यकर्ताको मन भने फाटिनै रहनेछ ।

वाम विचारधारा बोक्ने शक्तिको विकल्पमा कांग्रेस बाहेक वैकल्पिक प्रजातान्त्रिक धार अरू बनिसकेका छैनन् । त्यसैले कांग्रेस पार्टीलाई नै सुधारको बाटोमा लैजान जरुरी छ । अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिको ठूलो हिस्साले लोकतान्त्रिक आवरणको पार्टी कांग्रेस भएकाले उसैलाई समर्थन गर्दै आएको छ । तर आजको युगको नेतृत्व मौजुदा नेतृत्वबाट सम्भव छैन भन्ने नै हो । पार्टीमा भविष्य बोकेका युवाले टुलुटुलु हेरेर बस्ने समय हैन यो । केन्द्रीय समिति वा महासमिति जुनसुकै वैधानिक फोरम किन नहुन्, परिवर्तनका लागि भरपर्दो तरिकाले आवाज नउठाउने हो भने संघर्षका समयमा जन्मिएको ऐतिहासिक, जेठो पार्टी भन्दैमा कांग्रेस चल्दैन ।

सरकारलाई सही दिशानिर्देश गर्न होस् वा मुलुकलाई समृद्धितिर लैजान प्रतिपक्षको भूमिका प्रभावकारी हुन जरुरी छ । तर दुई–चारवटा नियुक्तिमा भागबन्डामा खोजेर रमाउने बाहेक यो नेतृत्वले थप प्रभावकारी काम गर्छ भन्नेमा विश्वास लिने आधार देखिँदैन । पार्टीमा आफ्नो भविष्य देखेका गगनकुमार थापादेखि गुरुराज घिमिरेसँगै माथिल्लो पुस्ताका कृष्णप्रसाद सिटौलादेखि प्रकाशमान सिंहसम्मले एकपटक सम्भावित अधिनायकवाद (चाहे त्यो मुलुकमा वा पार्टीभित्र) विरुद्ध युवा विद्यार्थी र तरुणलाई संगठित र विचारले सुसज्जित गर्ने बेला आएको छ । पार्टीलाई रूपान्तरणका निम्ति वैधानिक मञ्चमा लिखित दस्तावेज लिएरै पुग्ने बेला आएको छ । पार्टी भित्रको राजनीतिक परिवर्तनका लागि ठोस कदम गगनकुमार थापाले भन्दै आएझैं हाताहाती चाल्ने बेला आएको छ ।

कांग्रेस पार्टीले आफू सुध्रिएको सन्देशमात्रै दियो भने भोलि चुनाव अवश्य जित्छ । एउटा जीवन्त पार्टीका लागि एउटा निर्वाचनमा बेहोरेको हार वा जितले खासै फरक पार्दैन । फरक त त्यो पार्टी सुध्रन कत्तिको तयार हुन्छ भन्नेमा भर पर्छ । कांग्रेस नेतृत्वले बुझ्न जरुरी विषय भनेको अब इतिहास भट्याउने भनेको कलेज र स्कुलमा शिक्षकले हो । जनताका बीचमा देखाउनलायक नेता र मुलुक परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्ने विचार प्रवाह नगरी धरै छैन । जनता र कार्यकर्ताले कांग्रेससँग गरेको अपेक्षा पनि त्यही हो ।

भरपर्दो नेतृत्व पाए कार्यकर्ता अझै दु:ख उठाउन तयार छन् । जसरी दोस्रो विश्वयुद्धको सङ्कटको घडीमा ब्रिटेनका प्रधानमन्त्री चर्चिललाई जनताले साथ दिए । उनको आह्वानलाई पत्याए । किनकि सुन्दर भविष्य चर्चिलले निर्माण गर्छन् भन्ने विश्वास बेलायती जनतामा थियो । राजनीति भनेको मूलत: संस्कारको परिवर्तन पनि हो । कांग्रेस पार्टीको नेतृत्वदायी भूमिकामा रहनुभएका शेरबहादुर देउवाले ७० वर्षदेखि बोक्दै आएको संस्कारमा अब परिवर्तन सम्भव छैन । उहाँले निर्वाचन गरेर गणतन्त्रको स्थायित्वसँगै सङ्घीयता कार्यान्वयनमा पुर्‍याएको योगदानका लागि धन्यवाद दिने हो । परिवर्तन त अब बाँकी कांग्रेसमा हुन जरुरी छ । कांग्रेसले समय–सापेक्ष विचार दिए पुग्छ । बाँकी संगठन आफैं बन्छ । वाम गठबन्धन सरकारबाट हुने गलत क्रियाकलापबाट प्रत्यक्ष राजनीतिक फाइदा कांग्रेसलाई नै पुग्ने हो । कांग्रेस ‘मास बेस्ड’ पार्टी भएकाले पार्टी नेतृत्वमा ‘फेस भ्यालु’ भएकै व्यक्ति चयन गर्न जरुरी छ । कांग्रेसभित्रै भविष्य खोज्ने युवा पुस्ताले समयमै बुझ्न जरुरी छ, जोरजबर्जस्त रूपमा पार्टीमाथि हावी हुँदै आएको अधिनायकवादी सोचलाई परास्त गर्ने क्षमता नराख्ने हो भने हिजो ख्याल–ख्यालमा चुनावी नारा बनाइएको अधिनायकवाद भोलि साँच्चिकै नआउला भन्न सकिन्न । त्यतिबेला पार्टीको आह्वानलाई पत्याइदिने समेत कोही रहने छैनन् ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७४ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT