समृद्धिको वर्गचित्र

समृद्धिको महायात्रा सबैभन्दा पिंधबाट सुरु होस् । किनारमा पर्‍याइएकाहरूले समृद्धिको रहस्य बुझून् र त्यो उत्सवमा सहभागी बनून् ।
केशव दाहाल

काठमाडौँ — केही अगाडि कान्तिपुर कोसेलीमा कवि विनोदविक्रम केसीको शक्तिशाली कविता छापियो । समृद्धि एक कुविचार । कविता पढेपछि मनमा एउटा बीभत्स चित्र बन्यो । खण्डहरजस्तो । जस्तो कि गाउँको पाटाबारीमा समृद्धिको महाउत्सव छ ।

उस जमानाको विवाह भोजजस्तै । यज्ञ, होम र सामूहिक वैदिक मन्त्रोच्चारण छ । यता सडक शिलन्यास हुँदै छ । उता रेलका पटरी ओछ्याइँदै छन् । कान्लामुन्तिर बडेमानको पानीजहाज अडिएको छ । जहाजको गजुरमा नेपाली झन्डा फहराउँदै छ । माथि केरुङ र तल रक्सौलबाट सुलसुले रेलहरू आउँदै छन् । सुकिला मान्छेहरूको हाँसो, ठट्टा र रसरंग तीव्र छ । जयजयकार छ प्रभुको । एकै छिनपछि प्रसाद वितरण र महाभोज सुरु हुन्छ । उता बारीको पल्लो डिलमा एक हुल नांगाभुतुंगा मान्छेहरू छन् । भोका, सपनाहीन, रोगी र मैला मान्छेहरू । जस्तो कि उस जमानाको विवाह भोजमा गाउँका दलित, गरिब र अपहेलितहरू उभिन्छन् । यो केको उत्सव हो ? अकिञ्चन आँखामा प्रश्नहरू त छन् तर जवाफ छैनन् । एकै छिनपछि भोज सकिन्छ, पानीजहाजहरू हिंड्छन्, सुकिला मान्छेहरू रेलमा चडेर अर्को महायज्ञतिर हानिन्छन् र समृद्धिको महाभोज हेरेर थाकेका निर्धा गरिबहरू चिसो चुलो नजिकै त्यो रात पनि भोकै निदाउँछन् ।

प्रश्न आउँछ माथि उल्लिखित शब्दचित्रको त्यो बारी, त्यो भान्सा, ती भान्से र ती सहभागीहरू को हुन् ? छेउमा उभिएर मुख मिठ्याउनेहरू को हुन् ? खपाखप खाने र रेल चडेर सुइँकुच्चा ठोक्नेहरू को हुन् ? अथवा प्रश्न यो पनि हुन सक्छ कि समृद्धिको माहाउत्सवमा निर्धा मान्छेहरू कहाँ छन् ? एक जमाना थियो । जब चौतारीमा राजा भेटियो को रागमा दरबारमा स्तुतिगानहरू लेखिन्थे । नारायणहिटीको मूल ढोकामा उभिएर महाराजाले भन्थे, ‘अब विकासको मूल फुट्छ’ । तर कसको विकास ? कसैले यो प्रश्न गरेन । भयो के ? उनै मान्छेहरूको विकास भयो जो दरबारको गजुरलाई स्वस्ति गर्थे र तलका मान्छेहरूमाथि कोर्रा बर्साउँथे । अर्को एक दशकपछि महाराजाले फेरि कवितात्मक शैलीमा भने अब एसियाली मापदण्ड छुनुपर्छ । यो कसलाई भनेको प्रभु ? यस्तो प्रश्न कसैले गरेन । आखिर को पुगे एसियाली मापदण्डमा ? उनै साहु, महाजन, आसेपासे र हजुरियाहरू । अनि शान्तिक्षेत्र आयो र हरायो । अनि प्रजातन्त्र आयो र हरायो । अनि आए जनवाद, समाजवाद, लोकतन्त्र, गणतन्त्र र नयाँ नेपाल । ती पनि बिस्तारै शासकहरूलाई सान र निर्धाहरूलाई भुक्तमानजस्ता पो बने ।

Yamaha

शासकहरूले शब्दहरू कसरी उच्चारण गर्छन् र त्यसभित्रका निहित अर्थहरूलाई कसरी धुजाधुजा बनाउँछन्, त्यसको साक्षी हामी आफंै हौं । यस्तो पटक पटक भएको छ र त्यही इतिहासको घोडा चढेर यतिबेला हाम्रा अगाडि समृद्धि हाजिर छ । सरकार भन्छ समृद्धि आउँछ । आसेपासेहरू भन्छन् समृद्धि आउँछ । हजुरिया विद्वान्हरू भन्छन् समृद्धि आउँछ । समृद्धि माने पानीजहाज । समृद्धि माने घरघरमा ग्यासको पाइप । समृद्धि माने केरुङबाट रेल । समृद्धि माने रक्सौलबाट रेल । कतै यो समृद्धि पनि निर्धा मनुवाहरूका लागी बिष्टहरूको महाभोज नहोस् । कतै यो समृद्धि उसबेला नारायणहिटीले दिएको पञ्चायती नाराजस्तै नबनोस् । त्यसैले सोधौं र पटक पटक सोधौं महामहिमज्यू तपार्इं जे भन्दै हुनुहुन्छ कृपया दाहोर्‍याएर भनिदिनुहोस् यो कसको समृद्धि हो ?

तथ्यहरूले कहिलेकाहीं निकै अप्ठ्यारा तर्कहरू बनाउँछन् । जस्तो केही तथ्यहरू हेरौं, लोकतन्त्र स्थापनापछि अनेकौं प्रधानमन्त्रीहरू आए । तीन सयभन्दा धेरै मन्त्री बने । लगभग पाँच सय सल्लाहकार नियुक्त भए । सयौं सभासद बने । केही दर्जन राजदूत बने । केही दर्जनले सरकारी संस्थानको जिम्मेवारी पाए । प्रदेश र स्थानीय तहमा हजारौंले सत्ता समालेका छन् । यही मेसोमा सयौं गाडी आए । प्राडो, पजेरो, स्कोरपियो । विदेश यात्रा । दल र नेताहरूले लोकतन्त्रको खुब मजा लिए । आसेपासेहरूको समेत आर्थिक हैसियत फेरियो । नेताहरूलाई समृद्धि आयो । तर तराईका मुसहरहरू, चमारहरू, खत्वेहरू कता छन् ? राजी, किसान, चेपाङहरू कता छन् ? कर्णालीको भोकमरी के भयो ? वादी महिलाहरूमाथिको यौन अपराध कता पुग्यो ? किन बोक्सीको आरोपमा महिलाहरू कुटिँदै छन् ? किन बलात्कारहरू बढेका छन् ? हलिया, हरुवा, चरुवाहरूको अवस्था के भयो ? भूमिसुधार के भयो ? रोजगारी के भयो ? छुवाछूत के भयो ? नेताहरू उपचारका लागि बैंकक जान्छन् गाउँमा स्वास्थ्यचौकी के भयो ? रेलको कुरा गर्नेहरूलाई रेल पनि ठिकै होला तर सिटामोलको कुरा के भयो ? सायद समृद्धिको संकथन गर्न यी प्रश्नहरूले सघाउलान् ।

तथ्यांकहरूले भन्छन्, नेपालमा ३८.९ प्रतिशत युवाहरू छन् । उनीहरूकै तागतले राजनीतिक परिवर्तन भयो । तर के उनीहरूले परिवर्तनको मजा लिन पाए ? अहिले पनि प्रतिदिन लगभग पन्ध्र सय नेपाली युवा कामको खोजीमा बिदेसिन बाध्य छन् । हरेक वर्ष ९ लाखभन्दा धेरै युवा बालुवाको देश पुग्छन् । भारतमा निकृष्ट श्रम गर्ने युवाको तथ्यांक नै छैन । आँकडाहरूले भन्छन् कि बाहिर जानेहरूमा ८३.७ प्रतिशत पुरुष र १६.३ प्रतिशत महिला छन् । यिनीहरूमध्ये १५ वर्षदेखि २९ वर्ष उमेर समूहका युवाको संख्या ५३.८ रहेको छ । २३.३ प्रतिशत ३० वर्षदेखि ४४ वर्ष उमेर समूहका छन् । यति ठूलो श्रमशक्ति देशबाहिर जान्छ । देशमा रोजगारी छैन । उत्पादन छैन । अवसर छैन । युवा अधिकारकर्मीहरू भन्छन् हप्तामा न्यूनतम एक घण्टा पनि काम नपाउनेहरू ०.६ प्रतिशत छन् । काम गर्नेहरूले पनि थोरै कमाउँछन्, जुन कमाइले साधारण जीवन धान्न पनि पुग्दैन तर २ लाखभन्दा धेरैले राजनीतिलाई पेसा बनाएका छन् । उनीहरू अरू कुनै काम गर्दैनन् । उनीहरू लोकतन्त्र र समृद्धिको भाषण गर्छन् र हरेक वर्ष घर थप्छन् । घडेरी जोड्छन् । गाडी फेर्छन् । यो कस्तो समृद्धि हो ?

यो कसको समृद्धि हो ?
उच्चस्तरीय भूमिसुधार आयोगका प्रतिवेदनहरूले बताउँछन् कि ग्रामीण गरिब किसानहरूमध्ये २९ प्रतिशतसँग जमिन छैन । राष्ट्रिय दलित आयोग भन्छ देशका ५३ प्रतिशत दलित भूमिहीन छन् । विभिन्न कारणले प्रत्येक वर्ष कुल खेतीयोग्य जमिनको २० प्रतिशत बाँझो हुन्छ । जोताहा किसानहरू मंसिरमा धान फलाउँछन् र पुसमा भोकै पर्छन् । किसानका लागि समृद्धि कहाँ छ ? खेतमा हाड घोट्नेहरू भन्छन् ‘कति पानीजहाजको कुरा गर्छौ । चामल, नुन र तेलको पनि कुरा गर न ।’ निश्चय नै सडकको कुरा होस् तर पैदलयात्रुहरूको जीवनरक्षाको पनि कुरा होस् । बाटामा खाल्डाहरू नहुन् र स्कुले बच्चाहरूले सजिलै सडक पार गर्न पाऊन् । यस्तो होस् कि भारतसँग रेलको मात्र कुरा नहोस् बरु रोजगारीका लागि भारत पसेका बहादुरहरूको जीवन बिमा र तलबको कुरा होस् । काठमाडौंमा मनोरेल त आउला तर वाग्मती किनारका झुप्राहरूमा के होला ? यता सहरमा चकाचौंद हुँदा उता दूरदरारका रोग र भोक कसरी निदान होलान् ? समृद्धिको कुरा गर्दा मधेसको कुरा होस् । जनजातिको कुरा होस् । नाना, खाना र छानाको कुरा होस् ।

त्यसो त कुरा गरेर मात्र कतै पुगिँदैन । परिणामबिनाको गफ महत्त्वहीन हुन्छ । जस्तो कि हिजो दरबारले भनेको विकासको मूल कहिल्यै फुटेन । आखिर यो शब्द नै ओजहीन बन्यो । हामी न त एसियाली मापदण्डमा पुग्यौं न त नयाँ नेपालको एक दशकले कुनै नवीन आशाहरू जगायो । आशंका गरौं कि समृद्धिको पछिल्लो सपना पनि त्यसरी नै मर्‍यो भने के होला ? निर्वाचन भएको एक वर्षसम्म पनि स्थानीय निकायहरू अलमलमा छन् । काठमाडौंमा नयाँ सरकार बन्नासाथ आसेपासेहरू जमजमाएका छन् । उनीहरूलाई लाग्छ सत्ता आयो । अब मस्ती गरिन्छ । सुशासन छैन । अर्थमन्त्री भन्छन् पैसा पनि छैन । रेल र पानीजहाजको भाषण गर्नेहरूलाई थाहा छ कि छैन बर्खा लाग्यो अब किसानलाई मल चाहिन्छ, पानी चाहिन्छ, बीउ चाहिन्छ । चाहिने कुराहरूको जोहो नगर्ने तर सस्तो प्रचारका लागि उडन्ते कुरा गर्नेहरूले कसरी परिणाम दिन्छन् ? उनै नेता, कर्मचारी, ठेकेदार, दलाल भएको यो देशमा रातारात कुन बाटोबाट कस्तो समृद्धि आउँछ ? चिन्ता यही हो कि कतै यो मुट्ठीभर आसेपासेहरूको समृद्धि त हुँदैन ? कतै यो नयाँखाले दरबारिया राग त हुँदैन । जसको जनतासँग न त साइनो छ न त प्रेम । हामी जुन समृद्धिको कुरा गर्दै छौं, त्यो जनताको समृद्धि बनोस् । समृद्धिको महायात्रा सबैभन्दा पिंधबाट सुरु होस् । किनारमा पर्‍याइएकाहरूले समृद्धिको रहस्य बुझून् र त्यो उत्सवमा सहभागी बनून् ।

शब्दहरू निर्जीव हुन्छन् । जस्तो प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, गणतन्त्र, समाजवाद, नयाँ नेपाल यी सम्पूर्ण निर्जीव शब्दहरू हुन् । शब्दहरूलाई न्याय दिने, जीवन दिने र गतिशील बनाउने मान्छेले हो । राज्यले हो । नेताहरूले हो । त्यसैले त यो प्रश्न जायज हुन्छ कि महाशय तपाईं जुन समृद्धिको कुरा गर्नुहुन्छ, त्यो कसको समृद्धि हो ? समृद्धिको सफलताका लागि शब्दको पवित्रताले मात्र पुग्दैन । हाम्रा नेताहरूको ध्येय पनि पवित्र हुनुपर्छ । मन्दिर पुग्ने हो भने मन्दिरतिरै हिंड्नुपर्छ अन्यथा जति हिंडे पनि मन्दिर पुग्न सकिँदैन । प्रिय नेताज्यू, तपाईंको समृद्धि सुविचार बनोस् । अन्यथा यसले तिनीहरूलाई न्याय गर्दैन, जसले दरबारको गजुर देखेका छैनन् ।

ट्विटर : @dahalkeshab

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७५ ०८:४०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पहिलो पाइला

हामीलाई प्रधानमन्त्रीसँग प्रश्न गर्ने मुख्यमन्त्री चाहिएको हो । संघीय सरकारसँग बिन्तीभाउ गर्ने मुख्यमन्त्री चाहिएको होइन । तर प्रारम्भमै किन कमजोर देखिँदैछन् मुख्यमन्त्रीहरू ? जगजाहेर छ, उनीहरूको शासकीय अनुभव छैन ।
केशव दाहाल

काठमाडौँ — एउटा सानो ‘कन्ट्राडिक्सन’ छ । एउटा विचारले भन्छ, ‘दुविधा छ भने नयाँ बाटो नहिँड’ । किनभने हिँड्दै नहिँडेपछि गल्ती गर्ने सम्भावना कम हुन्छ । यसको विपरीत अर्को विचारले भन्छ, ‘जे पर्ला अगाडि बढ, आखिर गल्ती गरेरै त सिक्ने हो ।’

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका लागि पहिलो विचारको अब अर्थ रहेन । हामीले यो बाटोमा केही पाइलाहरू बढाइनै सक्यौं । मूलत: संघीयता कार्यान्वयनको हाम्रो ‘रेल’ गुडिसक्यो । जे पर्ला अगाडि बढ्ने, सिक्ने र फेरि अगाडि बढ्नेबाहेक हामीसँग अर्को उपाय रहेन । तर सिक्ने कसरी ? सिक्ने के ? सिक्नका लागि पनि क्षमता चाहिन्छ । के त्यो क्षमता हाम्रो राजनीतिमा छ ? यो आलेखको मुख्य विषय यही हो ।

सिक्ने सामथ्र्य
चैत पहिलो साता हाम्रा मुख्यमन्त्रीहरू र प्रधानमन्त्रीबीच कामका बारेमा काठमाडौंमा छलफल भयो । निश्चय नै यस्ता छलफलहरू हुनुपर्छ । तर छलफलका विषय, शैली र प्रस्तुतिमा भने दम देखिएन । छलफलको न त ‘कन्टेन्ट’ न त ‘ल्यांग्वेज’ नै प्रभावशाली थियो । हामीलाई प्रधानमन्त्रीसँग प्रश्न गर्ने मुख्यमन्त्री चाहिएको हो । संघीय सरकारसँग बिन्तीभाउ गर्ने मुख्यमन्त्री चाहिएको होइन । तर प्रारम्भमै किन कमजोर देखिँदैछन् मुख्यमन्त्रीहरू ? जगजाहेर छ, प्रदेशका मुख्यमन्त्री, मन्त्रीहरू, सभामुख, उपसभामुख र प्रतिपक्षी दलका नेताहरूको क्षमता कमजोर छ । उनीहरूको शासकीय अनुभव छैन । त्यसो त हाम्रा लागि संघीयता नै नयाँ अभ्यास हो । यहींनेर स्पष्ट गरौं, क्षमता र अनुभव कमजोर हुनु कुनै संकट होइन । संकट आफ्नो कमजोरी लुकाउनु हो । संकट नजान्नु होइन । बरु जानेको अभिनय गर्नु हो । कतै अभिनय नमिलेर हाम्रा मुख्यमन्त्रीहरू बर्बाद हुने हुन् कि ? अन्यथा प्रदेश बनाउने अनन्त सम्भावनाको उत्खनन गर्न किन अलमल ?


सम्भावनाहरूको उत्खनन गर्न या त अनुभव चाहिन्छ, या त ज्ञान र सिकाइ । सबैलाई थाहा छ कि मान्छेमा सिक्ने सामथ्र्य छ । यद्यपि कोही मान्छेहरू धेरै सिक्छन् र अब्बल बन्छन् । कोही सिक्न चाहँदैनन् र लद्दु बन्छन् । आफू विशेष हुनुको अहंकारले मान्छेलाई सिक्न दिँदैन । अध्ययन भन्छ, पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति हुने ‘स्व–कल्ड’ शक्तिशालीहरू सिक्न रुचाउँदैनन् । उनीहरू ठान्छन्, ‘म सबैभन्दा शक्तिशाली छु, त्यसैले म सबैभन्दा ज्ञानी पनि छु । मलाई सबैथोक थाहा छ ।’ आलोचकहरू भन्छन्–राजनीति गर्नेहरू सबैभन्दा धेरै अहंकारी हुन्छन् । त्यसैले उनीहरूमा सिक्ने क्षमता कम हुन्छ । पक्कै पनि ‘जानेको जस्तो गर्नु तर पटक्कै नजान्नु’ हाम्रो राजनीतिको दुर्गुण हो । हाम्रा प्रदेशका सांसद र सरकारमा पनि यो समस्या हुन सक्छ । यो समस्यालाई सुकिला ‘दौरा सुरुवाल’ ले छोपेर अगाडि बढिन्न । नजानेको कुरा सिक्ने हिम्मत गरेर मात्र प्रदेशलाई अब्बल बनाउन सकिन्छ ।


सिक्ने कसरी ? यो विषयमा प्लेटोदेखि पाउलो फ्रेरेसम्मले अनेकौं सूत्रहरू दिएका छन् । यद्यपि विद्वान्हरू भन्छन्, सिक्नका लागि ‘भोक’ चाहिन्छ । यथास्थितिलाई इन्कार गर्ने र अगाडि जाने ‘भोक’ । सूचना र ज्ञान प्राप्त गर्ने ‘भोक’ । जब मान्छे ज्ञानको महासमुद्रमा प्रवेश गर्छ तब सिक्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ । यथास्थितिमा बसेर सिकिँदैन । गतिशीलता, व्यापक प्रश्नहरूको निर्माण र म जान्दिनँ भन्ने तागतले मान्छेलाई सिकाउँछ । कसैले पनि सबै कुरा जानेको हँुदैन । तर असल नेतामा सिक्ने उदाक्त अभिलाषा भने हुनैपर्छ । केही साता अगडि एक आलेखमा डा. बाबुराम भट्टराईले उल्लेख गरेझैं, मूलत: हामीले जे जानेका छौं, त्यो थोपा हो, जे हामीलाई थाहा छैन त्यो समुद्र हो । यसको अर्थ नेताले भन्नुपर्छ ‘म जान्दिनँ । मलाई सिकाऊ । आऊ मिलेर सिकौं र अगाडि बढौं।’ यसो भन्न केको लाज ?


सिक्नका लागि विश्व अनुभवहरूको आँखीझ्याल पनि खुला छ । संसारमा अहिले संघीयता १४ प्रतिशत वा २८ देशहरूमा क्रियाशील छ । विश्व जनसंख्याको ४० प्रतिशत मानिस संघीय प्रणालीमा बस्छन् । यद्यपि सबै संघात्मक राज्यहरू सफल छैनन् । तर केही संघीय राज्यहरू निकै सफल पनि छन् । संघीयता कतै किन सफल छन् र कतै किन असफल छन् ? विश्व अनुभवहरूलाई शिष्ट ढंगले अध्ययन नगरी हामीले आफ्नो मोडेल रचना गर्न सक्दैनौं । संघीयता त्यो बेला सफल हुन्छ जुन बेला यसलाई बुझ्ने सामथ्र्य नेताहरूमा देखा पर्छ । यसको गुण निर्धारण गर्ने सामथ्र्य प्रदेश नेतृत्वमा देखा पर्छ । संघीयता राज्यको स्वरूपमा मात्र गरिएको परिवर्तन होइन । संघीयता राज्यको चरित्रमा गरिएको परिवर्तन हो । यो तथ्यलाई नबुझी हामीले संघीयतालाई सफल बनाउन सक्दैनौं । अन्यथा एकात्मक राज्यमा जनताले एउटा प्रधानमन्त्री र केही मन्त्रीहरू झेल्नुपथ्र्यो । संघात्मक व्यवस्थामा हामीले आठ वटा प्रधानमन्त्री र सयौं मन्त्रीहरू बेहोर्नुपर्ला । उनीहरूलाई जनताले किन बेहोर्ने ? यसको जवाफ नदिँदासम्म ‘प्रदेशमा जनविश्वास र गति’ आउँदैन ।

साना काम, उत्कृष्ट परिणाम
नेपाली राजनीति असाध्यै अमूर्त तर्कहरूको बैसाखीमा चलेको छ । नेताहरू ठूला तर नबुझिने कुरा गर्न माहिर छन् । हाम्रा नेताहरू देश, जनता, समृद्धि, समाजवादका अमूर्त व्याख्याहरू गर्न रुचाउँछन् । तर जब मसिनो कुरा गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ, उनीहरूको ‘ओठ–तालु’ सुक्छ । जस्तो– कुनै टीभी अन्तर्वार्तामा एकजना मुख्यमन्त्री भन्दै थिए– ‘मेरो जीवन देश र जनताका लागि समर्पित गर्छु । म मेरो प्रदेशलाई पहिलो बनाउँछु ।

जनतालाई समृद्धि दिन्छु । असल शासन मेरो प्राथमिकता हो ।’ तर यही भनाइलाई जब मसिना तर्कहरूले पुष्टि गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ, उनीसँग जवाफ हुँदैन । जस्तो– जीवन देश र जनताका लागि कसरी समर्पण गर्नुहुन्छ ? प्रदेशलाई पहिलो बनाउन गर्नुपर्ने तीनवटा कामहरू के–के हुन् ? कसरी समृद्धि प्राप्त हुन्छ ? संविधानले प्रदेशहरूलाई स्वायत्त बनाएको छ । प्रदेशमा सरकार छ । प्रदेशसभा छ । तर न त प्रदेश सरकारले काम सुरु गरेको देखिन्छ न त प्रदेशसभासँग आशालाग्दो कुनै ‘बिजिनेस’ छ । परिणाम मुख्यमन्त्री महोदय प्रधानमन्त्रीसँग भन्छन्, ‘काम देऊ, कर्मचारी देऊ, पैसा देऊ।’ आखिर औपचारिक अन्तर्वार्तामा ठूला कुरा गर्ने मुख्यमन्त्रीको ‘हावा’ यहींनेर खुस्किन्छ ।


किन यस्तो हुन्छ ? किनभने प्रदेशको स्वायत्तता र समृद्धिको खाका काठमाडौंमा बनाउने भ्रम जो छ । साना–साना कामहरूबाट परिणाम निकाल्ने कुरा हाम्रा नेताहरूले सिकेकै छैनन् । विषय विज्ञहरूसँग संवाद गर्नुभन्दा प्रधानमन्त्री र ठूला नेताहरूसँग उठबस गर्ने रहर जो छ । अन्यथा आफ्नै पार्टीका अनुभवी नेताहरूसँगै बसौं । विपक्षी दलसँग संवाद बढाऔं । प्रदेशमा विज्ञहरूको सम्मेलन गरौं । तत्काल काम थाल्नुपर्ने विषयहरूको सूची बनाऔं । शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षाका योजनाहरू अगाडि सारौं । तत्कालीन, मध्यकालीन र दीर्घकालीन रणनीति कोरौं । राजनीति गर्नेहरू आफूले गरेका कामहरूको जोडदार सूची बनाउँछन् । यो गरें, त्यो गरें । तर कामको बखान गरेर कतै पुगिँदैन । अब काम हैन, परिणाम चाहिन्छ । जनतालाई आश्वस्त गरौं कि प्रदेश सरकारले केही गर्दैछ । सिक्ने मान्छेले अमूर्त कुरा गर्दैन । साना र सरल कुराहरूबाट काम थाल्छ । तर नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा खतरनाक कुरा नै ‘अमूर्त सम्बोधन’ हो । पुराना नेताहरूले गोलमटोल कुरा गरेर ७० वर्ष बिताए । नयाँ पुस्ताले पनि उही अमूर्त भाषा, शैली र पद्धति सिक्ने हो भने के होला ?

सामथ्र्यको खोजी
मूलत: एमाले प्रादेशिक सामथ्र्यको कुरा गर्ने पार्टी हो । एमाले नै अहिले प्रदेशको शासनमा छ । तर कसरी प्रदेशहरूको सामथ्र्य निर्माण हुन्छ ? यो प्रश्नमा उसको गृहकार्य पुगेन । सिद्धान्तत: संघीय शासन प्रणालीमा संघ र एकाइहरू दुवै सबल, सक्षम र स्वायत्त हुनुपर्छ । केन्द्रलाई असाध्यै कमजोर बनाउनु पनि हुन्न ताकि केन्द्र राष्ट्रिय एकता, सामाजिक न्याय र बहुप्रान्तीय विकासका लागि प्रभावकारी बन्न नसकोस् । यता प्रदेश असाध्यै कमजोर पनि हुनुहुँदैन ताकि उसले सधैं केन्द्रको आशा गर्न परोस् । यी दुवै अवस्थाहरूमा संघीयता सफल हुँदैन । संघीयता भनेको न त कमजोर केन्द्र हो न कमजोर प्रान्त । संघीयता भनेको केन्द्र र संघ–एकाइहरूबीच स्रोत, शक्ति र साधनको तर्कसंगत वितरण पनि हो । तर प्रादेशिक स्रोतसाधन, मानवीय क्षमता, प्रादेशिक अवसरहरूलाई विचार नगरी प्रदेशहरूलाई समृद्ध बनाउन सकिँदैन । यही नै प्रादेशिक सामथ्र्यको चुरो कुरा हो ।


तर सामथ्र्य आर्थिक मात्र हुँदैन । यो मानवीय पनि हुन्छ । मानवीय स्रोत प्रभावकारी छ भने धेरै कुरा सम्भव छ । कमजोर प्राकृतिक स्रोत भएका मुलुकहरूमा पनि मानवीय स्रोतको उचित प्रयोगले परिवर्तन सम्भव भएको छ । एसियाकै सिंगापुर, इजरायल, जापान, दुबईजस्ता मुलुकहरू प्राकृतिक रूपमा कमजोर हुँदाहुँदै पनि समृद्ध छन् । यो त्यहाँको मानवीय स्रोतले आर्जन गरेको चमत्कार हो ।


विश्वले हासिल गरेका चमत्कारहरू हेर्न र रमाउनका लागि मात्र होइनन् । तिनीहरूबाट सिक्न सकिने अनेकौं पाठहरू छन् । त्यसो त हाम्रा प्रदेशहरूमा पनि राम्रा विश्वविद्यालयमा पढेका र अनुभव लिएका सक्षम युवाको समूह छ । हामीसँग विज्ञहरू छन् । ती सबैको बुद्धि, बल र बर्गतको पूरापुर सदुपयोग गर्ने नीति बनाऔं । एउटा प्रदेश र अर्को प्रदेशबाट सिकौं । एक व्यक्ति र अर्को व्यक्तिबाट सिकौं । विश्व अनुभवहरूबाट सिकौं । कामकाजी चरित्रका गहिरा संवादहरू चलाऔं । अन्यथा नसिक्ने र अलमलमा बस्ने हो भने समय तीव्र गतिमा दौडिन्छ र पाँच वर्ष पत्तै नपाई बित्छ । केही नगरी पाँच वर्ष बिताउनुभन्दा सिक्दै र अगाडि बढ्दै जानु उत्तम विकल्प हो । आखिर हिँड्नेले नै त सगरमाथा चढ्छ । हेरी बस्नेहरूका लागि त त्यो फगत तिर्सना न हो ।


ट्वीटर @dahalkeshab

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७४ ०८:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT