ईपीजीमा महिला मुद्दा

उषा थपालिया

काठमाडौँ — नेपाल र भारतबीच प्रगाढ र निकटतम सम्बन्ध रहेको दुवै देशका आधिकारिक व्यक्तिहरूले प्राय: दोहोर्‍याइरहन्छन् । यो सम्बन्धलाई अथ्र्याउन अरू उपमा पनि जोडिने गरेका छन् । दुई देशबीच कायम ‘रोटीबेटीको सम्बन्ध’ दुवै पक्षबाट अरूभन्दा बढी प्रयोग हुने शब्दावली पर्छ ।

सीमा जोडिएका बासिन्दा बीचको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा भौगोलिक समानतालाई निकटतम सम्बन्धको आधार–स्तम्भ मान्ने गरिएको छ । यसै आधारमा दुई देशका नागरिकबीच हुने गरेको वैवाहिक सम्बन्धले अन्तरदेशीय भावनात्मक सम्बन्ध बढाउन टेवा पुर्‍याएको विश्लेषणका आधारमा ‘रोटी’संँग ‘बेटी’ पनि जोडिन थालेको हो । लगभग १८ सय ५० किलोमिटर खुला सिमानाले द्विदेशीय नागरिक बीचको अन्तरघुलनलाई अझ सहज बनाएको टिप्पणी यस क्रममा बढी उल्लेखनीय मानिन्छ । तर ‘रोटी’सँंगै जोडिएको ‘बेटी’ सम्बन्धलाई जति सकारात्मक ढंगबाट मात्र व्याख्या गरिन्छ, त्यति नै पूर्ण सकारात्मक अवस्था व्यावहारिक तहमा पाइन्न ।

वैवाहिक सम्बन्धसंँगै निम्तिने कतिपय नकारात्मक पक्षहरूका कारण दुई देशका सम्प्रदायबीच उत्पन्न तिक्त सम्बन्ध बेला–बेला उजागर भैरहने गरेको छ । सुमधुर र भावनात्मक नाता जोड्ने वैवाहिक सम्बन्ध गम्भीर फौजदारी अपराधमा परिणत हुने गरेको दृष्टान्त पनि यसबाट अलग छैन । दहेज प्रथाका कारण नेपालका तराई भेगकै महिला अवर्णनीय शारीरिक तथा मानसिक हिंसा खेप्न बाध्य छन् । यस क्रममा ज्यानै गुमाउन विवश महिलाको संख्या पनि घट्नसकेको छैन । वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरेर भारतलाई कर्मभूमि बनाएका नेपाली महिलाका दर्द झन् धेरै छन् । तर नेपाल र भारतबीच चर्चा र बहस गर्ने सयौं ‘गम्भीर सवाल’का अगाडि महिलाका यी समस्याले स्थान पाउने स्थिति विलकुलै देखिन्न र भइरहेको पनि त्यही छ । महिला हिंसाका अनेक विधि र तरिकाको आयात–निर्यात दुवै देशका लागि दु:खद स्थिति हो । हत्या, अपहरण, बन्धकी, बलात्कार, प्रज्वलनशील पदार्थको प्रयोग आदिबाट पुर्‍याइने कष्टजस्ता जघन्य अपराधमा नेपालको दक्षिणी भूभाग र भारतको साइनो देखिन्छ । महिला हत्या, हिंसाका अपराधीलाई अपराध कर्म गर्न जति सजिलो छ, दुई देशबीच खुला सिमानाका कारण अपराधपछि बेपत्ता हुन पनि त्यति नै सजिलो अवस्था छ । नेपालमा गम्भीर अपराध गरी भारत पस्ने र भारतमा अपराध गरी नेपाल पस्ने सहज स्थितिले अपराधीलाई पक्रन र मुद्दा अघि बढाउन समस्या रहेको देखिँदै आएको छ ।

Yamaha

विभिन्न प्रयोजनका लागि ठूलो संख्यामा नेपाली चेलीबेटी भारततर्फ बिक्री भैरहेको यथार्थ द्विदेशीय सम्बन्धको एक कुरूप पक्ष हो । यो समस्या समाधानका लागि विभिन्न सामाजिक संघ–संस्था क्रियाशील रहे पनि वर्षेनि नेपालबाट भारत बेचिने चेलीबेटीको तथ्यांक घट्नसकेको देखिँदैन । अहिले पनि हरेक वर्ष ५ देखि ७ हजार नेपाली बालिका/किशोरी/युवती भारत बेचिने गरेको आंँकडामा पाइन्छ । तीमध्ये सबैभन्दा बढी अर्थात १० देखि २० लाख युवती यौन व्यवसायका लागि भारतका विभिन्न कोठीमा बन्धक बनाइएको प्रतिवेदनहरूमा भेटिन्छ । जवान र स्वस्थ रहिन्जेल भोगविलासको साधन बनाइने ती युवती एचआईभी संक्रमितको बिल्ला भिरेपछि भने वेदना, कुण्ठा, हतास र निराशाजन्य अवस्थामा नेपाल फर्काइने गरेका छन् । त्यसपछि ठूलो संख्याका नेपाली बालिका र किशोरी ज्यान जोखिममा रहने भारतीय सर्कस पेसामा जबर्जस्ती संलग्न गराइएको तथ्य भेटिन्छ । यस बाहेक अहिले सौन्दर्यको विश्वव्यापी मार्केटमा विभिन्न प्लाष्टिक सर्जरीका लागि आवश्यक ‘स्किन’ आपूर्तिमा धेरैवटा भारतीय कम्पनीको दबदबा रहेको खुलेको छ । स्किनका लागि भारतीय कम्पनीहरूको प्राथमिकतामा नेपाली युवती पर्ने गरेको धेरैवटा अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाले उल्लेख गरेका छन् ।

नेपाली युवतीलाई भारतबाटै साउदी अरब, मलेसिया, हङकङ, रूस, पाकिस्तान, युएई तथा अन्य खाडी मुलुक पठाउन नेपाली तथा भारतीय एजेन्टहरू सक्रिय रहँदै आएको तथ्यप्रति दुवै देशका सरोकारवाला अनभिज्ञ छैनन् । महिलालाई रोजगार अनुमति नभएको मुलुकमा अवैधानिक ढंगबाट पठाउँदा नेपाली युवतीले भोग्नुपरेका हन्डरको फेहरिस्त निकै लामो छ, अझ कतिपयको अवस्था अज्ञात देखिन्छ । मानव तस्करी लगायतका अपराध नियन्त्रणका लागि नेपाल–भारत सुरक्षा अधिकारीहरूको बैठक हुँदै आए पनि समस्या समाधानका लागि ती बैठक प्रभावकारी हुनसकेको पाइँदैन ।

यी बाहेक नेपाल र भारतबीच ठूला सवालका कारण पर्ने असरबाट पनि सबैभन्दा धेरै नेपाली महिला पीडित हुने गरेका छन् । भारतीय नाकाबन्दीको असरबाट समग्र नेपाली प्रताडित भए पनि महिलाले भोगेको कष्ट पुरुषको तुलनामा निक्कै गम्भीर थियो । ग्यास आउँछ कि भन्दै सडकमा लामबद्ध सिलिन्डरलाई बिरामी कुरेभन्दा चर्को गरी कुर्ने महिला नै थिए । त्यस्तै भारतले बनाएको उच्च बाँधका कारण नेपालको तराई क्षेत्र हरेक वर्ष डुबानग्रस्त हुन्छ । डुबानबाट हुने गरेको मानवीय र भौतिक क्षतिले धेरै समयसम्म ती क्षेत्रलाई तहसनहस बनाउँछ । यसबाट निम्तिने पीडाबाट समेत मूल रूपमा महिला नै पीडित भएको स्पष्ट देखिन्छ । अधिकांश युवा वैदेशिक रोजगारीमा रहेका कारण तराई मधेसका धेरै घरपरिवारको दायित्व महिलामाथि केन्द्रित छ । अनायास आउने बाढीका कारण वृद्धवृद्धा, बालबालिका, पशुचौपाया, अन्नबाली सबैको ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने अभिभारा केवल महिलाको टाउकोमा थुप्रिन्छ । एकल ज्यान बचाउनसमेत धौधौ पर्ने अवस्थामा सबैको देखभाल चानचुने होइन । बाढीका बेला गर्भवती, सुत्केरी तथा नवजात शिशुको समस्या झन् चोटिलो बन्ने गर्छ ।

नेपाल र भारतबीच विद्यमान ठूला भनिएका समस्यासमेत कैयौं बहस, छलफलपछि पनि समस्याकै रूपमा रहिरहेका छन् । महिला सवाल त अहिलेसम्म बहसको विषय पनि बन्नसकेको छैन । दुवै देशले समाधानका लागि तत्काल कदम चाल्नुपर्ने धेरै अन्तरदेशीय समस्या महिला सवाल अन्तर्गत जेलिएका छन् । नेपाली महिला यसबाट बढी पीडित भैरहेकाले विषय–वस्तुको उठान नेपालकै जिम्मेवारीको कुरा हो । तर नेपालले न उच्चस्तरीय भ्रमणको सिलसिलामा, न मन्त्रीस्तरीय बैठकका क्रममा, नत कूटनीतिक तहबाटै महिला समस्यालाई अहिलेसम्म उठाएको देखिन्छ । भारतसंँग जोडिएको नेपाली महिलाका सबै खाले समस्या निराकरणका लागि नेपाल–भारत बीचका सन्धि पुनरावलोकन गर्न गठित ईपीजी सरहकै संयन्त्र आवश्यक देखिन्छ । दुवै देशका विषयविज्ञ समूहको अध्ययन, अनुसन्धानबाट निस्कने आधिकारिक तथ्यका आधारमा तयार प्रतिवेदनले देखाएका समस्या समाधानका लागि दुवै पक्ष कटिबद्ध भए दुईदेशीय सम्बन्धबीच रहेका महिला सवालका नकारात्मक पक्ष निराकरण हुने बाटो खुल्नेछ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७५ ०८:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ट्राफिक व्यवस्थापनमा नागरिक दायित्व

कसैको ओठमा मुस्कान नहराऊन्, खुसी नलुटिऊन्, अभिभावकका सपना अन्धकारमा परिणत नहोऊन् ।
मुकुन्द मरासिनी

काठमाडौँ — सडक विकासको प्रमुख पूर्वाधार हो । कुनै पनि सहरको सुन्दरता व्यवस्थित ट्राफिक व्यवस्थापनले मात्र देखाउँछ । सडक संकटकालीन अवस्थाको निकास र राष्ट्रिय एकताको विकास पनि हो । सडकमा आतंक कुनै एकजना मूर्ख व्यक्तिका कारणले हुने हैन, उनान्सयजना असल व्यक्तिको मौनताले हुने गर्छ ।

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको जनसंख्या करिब २५ लाख छ । राजधानीमा रोजगार, व्यापार–व्यवसाय लगायत विभिन्न सिलसिलामा अस्थायी बसोबास गर्नेको जनसंख्या ४० लाखभन्दा बढी छ । यहाँको सडकको लम्बाइ भने १ हजार ५ सय किमिमात्र छ । दैनिक साना–ठूला गरी ९ लाखभन्दा बढी सवारी साधन उपत्यकाको सडकमा गुड्ने गर्छन् । दैनिक करिब २० देखि ३० लाखसम्म मानिसले उपत्यकाको सडक प्रयोग गर्छन् । उपत्यकाको सडक फुटपाथमा माग्नेदेखि करोडको सवारी साधन चढ्नेसम्मका लागि साझा थलो हो । तर जिम्मेवारीमा कुनै फरक छैन ।

पार्किङ स्थलसम्म जाने वा राख्ने फुर्सद छैन, सडकमै गाडी तेस्र्याउँछन् । बालुवा, गिट्टी, छड, रड, इँट्टा, मोटर ग्यारेज अस्तव्यस्तसंँग सडक छेउमै । जुलुस, धर्ना सडकमै । २०७४/७५ को फागुन मसान्तसम्म मात्र सडक अवरोध हुनेगरी १ सय ९४ पटक सडकमा जुलुस निस्कियो । १० मिनेट सडकमा सवारी रोकिँंदा कहाँसम्म प्रभाव पर्छ, कसैले सोचेका छौं ? चौडा सडक, सडक बत्ती, चिल्ला सवारी साधनले मात्र ट्राफिकको समस्या समाधान हुने हैन । हामीले सडक प्रयोग गर्ने संस्कृतिमा सुधार र परिवर्तन नल्याएसम्म यस्ता समस्या भइनै रहन्छन् । सडक संस्कृति विकास भएमात्र ट्राफिक व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ ।

सडकको सर्वमान्य नियम भनेकै आफूभन्दा अगाडिकालाई पहिला जानदिने र आफू पछि जाने हो । तर हामीमा बाटोमा कुनै सानो ठाउँ छ भने पनि अगाडि नै जाने प्रवृत्ति छ । अझ बायाँबाट लेन मिचेर उछिन्दा त सर्वश्रेष्ठ नै भएको सम्झिन्छौं । सबैभन्दा बढी सडकमा गल्ती गर्नेमा मोटरसाइकल चालकहरू पर्छन् । आर्थिक वर्ष २०७४/७५ को फागुन मसान्तसम्ममा मात्र १ लाख ३ हजार ९ सय २८ मोटरसाइकल चालक सवारी नियम पालना नगरेको कसुरमा कारबाहीको दायरामा परेका छन् । त्यही अवधिमा २ हजार ५ सय ८५ वटा मोटरसाइकलका चालकले सवारी दुर्घटना घटाएका छन् । मृत्यु हुने चालक १ सय २७ मध्ये ६७ जना मोटरसाइकलका चालक हुन् । नेपालमा सडक दुर्घटनाका कारण वार्षिक २ हजारभन्दा बढी मानिसको ज्यान जान्छ । यसमा ८० प्रतिशत युवा हुन्छन् ।

ट्राफिक व्यवस्थापन गर्न तीन मुख्य कुरामा विशेष जोड दिइन्छ– १) बाटोको वैज्ञानिक रेखाङ्कन २) कानुनको कडा कार्यान्वयन ३) सडक सचेतना । मुख्य विषय सडक सुरक्षा सम्बन्धी जनचेतना वृद्धि नै हो । यसमा कसैको मुख ताक्नु पर्दैन । तर चेतना भएर पनि पालना नगर्नु हाम्रो कमजोरी हो । अहिलेको मुख्य समस्या पनि यही हो । एक–एक व्यक्तिबाट निर्मित समाज पनि एक–एक जनाबाटै सुधार गर्नुपर्छ । त्यसैले सडक नियमको पूर्ण पालनाका लागि हामीले प्रण गर्न जरुरी छ । आफ्नो कारणले अरूलाई समस्या हुनुहुँदैन भन्ने बुझ्नुपर्छ । प्रहरी देख्दामात्र सडक नियम अनुशासन पालना गर्ने प्रवृत्ति हटाउनु आवश्यक छ । दुर्घटना जहाँ पनि हुनसक्छ । कामना गरौं, बिनाकरण कसैको ओँठमा मुस्कान नहराउन्, खुसी नलुटिउन्, अभिभावकका सपना अन्धकारमा परिणत नहोउन् ।

पैदल यात्रीले उपलब्ध जेब्राक्रसिङ तथा आकाशे पुलबाट मात्र बाटो काट्ने, सडकमा राखिएका संकेतहरूको चालक तथा परिचालकले पूर्ण पालना गर्ने, पहिला आउनेलाई जानदिने र आफू जाने, जथाभावी सडकपेटी तथा सडक छेउमा पार्किङ भुलेर पनि नगर्ने, बायाँतर्फको लेन हमेसा खुल्ला राख्ने, बायाँतर्फबाट बाटोमा ओभरटेक नगर्ने पद्धति बसाउनुपर्छ । कसैले सडक नियमको पालना गरेको छैन भने सवारी नम्बरसहित टोल फ्रि नम्बर १०३ मा जानकारी गराइदिने जिम्मेवारी सम्पूर्ण नागरिकबाट निर्वाह गरे सवारी आवागमनमा सहजता र सुविधाको महसुस हुनेछ । त्यसले एक जिम्मेवार नागरिक भएको गर्व पनि दिलाउनेछ । उल्लिखित कार्य गर्न कसैले कसैको मुख ताक्न, समय कुर्न र लगानी गर्नु पर्दैन ।

मरासिनी महानगरीय ट्राफिक प्रहरी महाशाखाका प्रहरी नायब उपरीक्षक हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७५ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT