विधि–विज्ञानमा अल्झेको न्याय

देश–विदेश
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — ललितपुरको भित्री बस्ती गोदामचौरमा ६ महिनाअघि भएको बलात्कार तथा ज्यान मार्ने उद्योगको घटना अहिले राष्ट्रिय सरोकारबाट ओझेल परेको छ ।

पर्याप्त प्रमाण र आधार हुँदाहुँदै ललितपुर जिल्ला अदालतले यो मुद्दाका आरोपितलाई साधारण तारिखमा रिहा गरेलगत्तै न्यायिक पद्धतिमा उठेको संशय अझै बहसमै छ । यो बहस नसेलाउँदै अहिले विधि–विज्ञान र प्रयोगशालाका कामकारबाही पनि अनौठा देखिन थालेका छन् ।


‘गोदामचौर काण्ड’ भनेर चिनिएको घटनामा पीडित युवतीको शरीरमा पाइएको विर्य, रौं, रगतसहितका १६ वटा ‘यथेष्ट प्रमाण’ प्रहरीको विधि–विज्ञान परीक्षण प्रयोगशालामा लगिएको महिनौं बितिसक्दा (घटना मंसिर २, २०७४) पनि नतिजा नआएको अन्योलमा अदालती कामकारबाही रोकिएका छन् । डीएनए प्रमाणसहितका अरू आधार पर्खेर बसिरहेको न्याय पद्धतिमा अहिले स्थिति ठिक त्यस्तै देखिएको छ, जस्तो ढिलो गरेर न्याय दिनु भनेको न्याय नदिनुसरह हो भन्ने भनाइ प्रचलित छ । न्यायिक फैसलालाई कदर गर्ने र पीडितलाई न्याय दिलाउने कुरामा प्रहरी–प्रशासनको सहयोग शून्य रहेकाले अभियुक्तहरू फरार भएको जगजाहेर भैसकेको छ भने प्रहरीकै विधि–विज्ञानले झन्डै ६ महिनासम्म परीक्षणको नतिजा नदिएको अवस्था पनि ‘असहयोगी’ बनेको छ ।

Yamaha


राज्य पद्धति र कानुनी प्रावधानमा समेत महिला हिंसा, बलात्कार वा लैङ्गिक संवेदनशीलताका कुनै घटनामा उच्च प्राथमिकता राखेर न्याय सम्पादन गरिने व्यवस्था तय भएको छ । महिला सरोकारका मुद्दामा ‘फास्ट ट्र्याक’ पद्धति अनुशरण गर्ने मुखबोली पनि आइरहेकै हो । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, महिला आयोग पनि यो मामिलामा संवेदनशील देखिने गरेका छन् । तर व्यवहारत: भने भनिए जस्तो स्थिति छैन । गोदामचौर काण्डकी पीडित २५ वर्षीया श्रीमानसहित अहिले आफ्नो जन्म–कर्मथलो छाडेर विस्थापित भएकी छन् भने पीडितका पक्षमा बोलिदिने निकायहरूले पनि घटना भुलिसकेको अवस्थामा छन् ।


विधि–विज्ञानका कामकारबाही र सुस्तताबारे प्रतिक्रिया दिने उच्च प्रहरी अधिकृत भने अहिले ‘मुलुकमा आएका चरणबद्ध निर्वाचन र अन्यान्य कारणले परीक्षणमा ढिलाइ भैरहेको’ जनाइरहेका छन् । उनका अनुसार, डीएनए परीक्षणको काम ‘समूह’मा गर्नुपर्ने हुन्छ, एउटा–एउटा गर्दा खर्चिलो हुनसक्छ । ‘तर विशेष अवस्था र प्रकृतिमा फास्ट–ट्र्याकमा काम गर्न सकिन्छ,’ तिनै अधिकृत कुरो मिलाउन खोज्दै जवाफ दिन्छन् । यथार्थमा भने डीएनए परीक्षण बढीमा ४ सातामा सम्पन्न हुनुपर्ने काम हो । डीएनए विज्ञ डा. हरिहर वस्तीका अनुसार ‘राष्ट्रिय मुद्दा भएका अवस्थामा केही सातामै परीक्षण सम्भव हुनुपर्ने’ हो ।


गोदामचौर घटनालाई नजिकबाट हेर्दै आएकी कानुन व्यवसायी विमला खड्का दर्लामीले बलात्कार र ज्यान मार्ने उद्योगको संवेदनशील घटनामा न्यायिक प्रणालीलाई नै अल्झाउने काम भैरहेको स्थिति देखेकी छन् । ‘विधि–विज्ञान परीक्षणमा ढिलाइ किन भएको हो ? यसको जवाफ दिने निकाय र जवाफदेहिता चाहियो,’ विमला भन्छिन्, ‘सामुहिक बलात्कारमा परेकी युवती अहिले पनि शारीरिक र मानसिक कठिनाइ बेहोरिरहेकी छन् । उनको स्वास्थ्य उपचारमा अहिलेसम्म ३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भएको छ ।’


करणी तथा ज्यान मार्ने उद्योगमा किटानी जाहेरीमा परेका तीन आरोपितलाई साधारण तारिखमा छाड्ने ललितपुर जिल्ला अदालतको फैसलालाई बदर गर्दै पाटन उच्च अदालतले ‘प्राप्त प्रारम्भिक प्रमाण आधारमा आरोपितलाई पुर्पक्षका लागि तत्काल थुनामा राख्ने’ फैसला दिँंदा न्यायिक फैसलाको आभाष मिलेको थियो । यो प्रकरणमा किटानी जाहेरी आधारमा ललितपुर गोदामचौरका रघु सिलवाल (३२), विशालध्वज कार्की (२०) र पवन कुँवर (२०) लाई थुनामा राखिए पनि जिल्ला अदालतले ‘किटानीमा दरो प्रमाण नभएको’ भन्दै थुनामुक्त गरिदिएको थियो । त्यसपछि आरोपितहरू फरार सूचीमा छन् । हातखुट्टा भाँचिएको र टाउकोसमेत फुटेको अवस्थामा खेतबारीमा भेटिएकी पीडित युवतीलाई साँखुको सुषमा कोइराला अस्पतालले निशुल्क ‘आठ ठाउँमा भाँचिएको हातको शल्यक्रिया’ गरिदिएको छ । यो बिचल्ली स्थिति देखेर ‘रेज एगेन्स्ट रेप’ समूहले झन्डै ३० हजार रुपैयाँको सहयोग पीडित युवतीलाई उपलब्ध गराएको छ । यो बाहेक राज्यबाट सकारात्मक दृष्टिकोणको सामान्य संकेत अहिलेसम्म देखिएको छैन ।


व्यक्तिको मानव अधिकार संरक्षण–सम्बद्र्धनका नाममा रहेका संवैधानिक निकायहरू मानव अधिकार आयोगदेखि महिला आयोगसम्म गोदामचौर जस्ता काण्डमा ‘ध्यानाकर्षण’मा मात्रै सीमित भएका हुन् कि झैं देखिन्छन् । यस्ता घटनाको फलो–अप र न्यायिक फैसलाबारे यी आयोगहरू बेखबर झैं देखिन्छन् । अथवा गोदामचौर लगत्तै आएको दरबारमार्ग बलात्कार काण्डमा जे–जस्तो चियोचर्चा र ध्यानाकर्षण भएर कार्यसम्पादन भएको देखियो, अरू घटनाका हकमा मौनता अथवा ढिलासुस्ती बढी देखिने गरेको छ । कित बलात्कार र महिला हिंसाका घटनामा पनि ‘भीआईपी कोटा’मा परेको मुद्दा भएमात्रै ध्यानाकर्षण हुने गरेको छ भनेर नजिर बस्नुपर्‍यो । होइन भने गोदामचौर प्रकरणमा भैरहेको न्यायिक ढिलाइ र विधि–विज्ञानको यो हदको ढिलासुस्तीको जवाफदेही को हुन्छ ? ६ महिनासम्म डीएनए परीक्षण हुन नसकेको बारे जवाफ दिने कसले ?
devendelhi@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७५ ०८:१३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

तस्बिरभन्दा पर कोरियाली नेता

ट्रम्प पानमुन्जोमको भन्दा पनि सम्झनयोग्य तस्बिर दिन चाहन्छन्, जसमा आफैंले कुनै समय ‘लिटिल रकेट म्यान’ उपनाम दिएका नेतासँग उनी हात मिलाइरहेका हुनेछन् ।
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — तस्बिरको महत्त्व हुन्छ । सन् १९३८ मा विश्वले तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री निभाइल च्याम्बरलेनले जर्मनका तानाशाह हिट्लरसँग हात मिलाएको, १९८५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगन र रूसी राष्ट्रपति मिखाइल गोर्भाचोव सँगै आगो तापिरहेको, २००३ मा इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनको बगदादमा लडाइएको मूर्तिका तस्बिरहरू यसका उदाहरण हुन् ।

गत शुक्रबार उत्तर र दक्षिण कोरियाको सीमामा पर्ने गाउँ पानमुन्जोमबाट दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति मुन जे इन र उत्तर कोरियाका प्रमुख नेता किम जोङ उनले हात मिलाउँदै सीमा पार गरेको तस्बिर सार्वजनिक भयो । दुई कोरियालाई विभाजित गर्ने खुट्टाको गोलीगाँठा जतिको उचाइको ‘पर्खाल’ नाघेर दक्षिणमा छिर्न उत्तरका नेता किमलाई ६५ वर्ष लाग्यो । त्यसपछि किमले थोरै समयकै लागि भए पनि हात मिलाउँदै दक्षिणका राष्ट्रपति मुनलाई उत्तरको भूमिमा पाइला टेकाए । त्यसपछि दुई नेताहरू अद्वितीय वार्ताका लागि १९८९ मा बनेको तीनतले शान्ति भवनमा प्रवेश गरे ।


‘यो भवनसम्म हिँडेर आइपुगेपछि मलाई लाग्यो, यहाँसम्म आउने किन यति गाह्रो भयो ? अखिर हामी दुईलाई विभाजित गर्ने पर्खालको उचाइ त ठूलो रहेनछ,’ उनले आगन्तुक पुस्तिकामा लेखेका छन्, ‘यहाँबाट अब नयाँ इतिहासको सुरुआत हुन्छ । त्यो इतिहास शान्तिको युगको हो ।’


द्विपक्षीय वार्तापछि शान्ति भवन बाहिर बोल्दै दुवै नेताले आफूहरूबीच कोरियाली युद्धको औपचारिक समाप्ति गर्ने सम्झौताबारे छलफल भएको बताएका थिए । त्यसपछि दुई देशले संयुक्त रूपमा जारी गरेको वक्तव्यमा भनिएको छ, ‘अब कोरियाली प्रायद्वीपमा युद्ध हुँदैन । हाम्रो साझा प्रतिबद्धता कोरियाली प्रायद्वीपलाई आणविक शस्त्रमुक्त क्षेत्र बनाउनु हुनेछ ।’


आगामी केही महिना तथा वर्षमा हुने घटनाले पानमुन्जोमका तस्बिरहरू इतिहासमा कुन हिसाबमा उल्लेख हुन्छन् भन्ने निक्र्योल गर्ने छन् । यी दुई राष्ट्रबीच १९९० को सुरुआततिर पनि शान्ति सम्झौताको प्रयास भएको थियो । तर किमका हजुरबुबा किम इल सुङले आणविक निशस्त्रीकरणमा नजाने अडान लिएपछि वार्ता भंग भएको थियो ।

हाल उत्तरका नेता किमको यति सहज रूप देख्दा उनको केही समय अघिसम्मको तानाशाही छवि बिर्सन सहयोग पुग्छ । जसले जे भने पनि होचो कदको मोटो ज्यान भएका ३५ वर्षे तानाशाह किम नै अहिले सिर्जना भएको परिस्थितिको प्रमुख पात्र हुन्, नकि दक्षिणका राष्ट्रपति मुन, अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प वा चिनियाँ राष्ट्रपति सी । तर त्यो तस्बिरले बयान गर्न नसक्ने विषय भनेको किमको मनमा के छ भन्ने नै हो ।


वासिङटनमा बसेर कोरियालाई नियाल्ने कूटनीतिज्ञहरू किमको दक्षिण कोरियामा आयोजित शीतकालीन ओलम्पिकमा भाग लिने निर्णयदेखि अहिलेसम्मको कदमलाई आणविक हतियार जोगाउने, विश्वले उत्तरमाथि लगाएका आर्थिक प्रतिबन्धहरू खुकुलो पार्ने र दक्षिण कोरिया र अमेरिका बीचको सम्बन्धमा विभाजन गराउने तिकडमबाजी भएको विश्लेषण गर्छन् । केही सैनिक प्रमुख तथा ट्रम्प प्रशासनका अधिकारीहरू भने किमको अन्तिम लक्ष्य भनेको कोरियाली प्रायद्वीपमाथि नै कब्जा गर्नु हो भन्ने विश्वास राख्छन् ।


गत डिसेम्बरमा ट्रम्पका राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार एचआर म्याकमास्टरले फक्स न्युजसँगको अन्तर्वार्तामा उत्तरले आफूसँग भएको आणविक हतियारको आडमा ‘ब्ल्याकमेल’ गरेर दुई कोरियालाई आफ्नो अधीनमा एकता गराउन खोजेको बताएका थिए । जनवरीमा तत्कालीन सीआईएका प्रमुख तथा हालका गृहमन्त्री माइक पोप्पेओले पनि उस्तै खाले प्रतिक्रिया दिएका थिए । यस्तै अमेरिकी सेनाको प्रशान्त कमाण्डका प्रमुख एडमिरल ह्यारी ह्यारिसले ‘हाउस आम्र्ड सर्भिस कमिटी’लाई किमले कोरियालाई कम्युनिस्ट प्रणाली अन्तर्गत रहेर एक गर्न खोजेको बताएका थिए ।


अहिले परिस्थितिमा परिवर्तन आएको छ । ट्रम्प किमलाई भेट्न तयार भएका छन् । पोप्पेओले किमसँग प्योङयाङमै गएर भेट गरिसकेका छन् । त्यसयता अमेरिकी अधिकारीहरूले उत्तर कोरियाबारे सार्वजनिक रूपमा मनलाग्दी टिप्पणी गर्न छाडेका छन् । ट्रम्पको पनि किमप्रतिको बोलीमा परिवर्तन आएको छ । जबकि केही समय पहिला ट्रम्पले किमका कारण उत्तर कोरियालाई पूर्णरूपमा ध्वस्त पार्ने चेतावनी दिएका थिए । अहिले तिनै किम ट्रम्पका लागि ‘खुला’ र ‘सम्मननीय’ भएका छन् ।


गत शुक्रबार पुरै विश्वले हेरेको पानमुन्जोमको फुटेज टिभी हेर्न औधी रुचाउने ट्रम्पले पनि हेरेको हुनुपर्छ । त्यस भेटवार्ता र पछिल्लो घटनाक्रमबारे ट्रम्पले निकै संयमित भएर ट्विट गरेका छन्, ‘गतवर्ष गरिएको मिसाइल प्रक्षेपण र आणविक परीक्षणपछि उत्तर र दक्षिणबीच ऐतिहासिक वार्ता भइरहेको छ । राम्रा कार्यहरू भइरहेका छन्, तर अरू कुरा समयले बताउनेछ ।’ यो ट्विट गरेको दस मिनेटमै उनले पुन: ट्विट गरे र वार्ताको श्रेय आफूलाई दिए, ‘कोरियन युद्ध समाप्त हुँदैछ । अमेरिका र अमेरिकी नागरिकले कोरियामा भइरहेको प्रगतिमा गर्व गर्नुपर्छ ।’


अमेरिका र चीनलाई पृष्ठभूमिमा राखेर दुई कोरियाबीच शान्ति सम्झौता हुनेमा आश्वस्त हुन कठिन छ । पानमुन्जोमबाट आएको संयुक्त विज्ञप्तिले पूर्ण उद्देश्य नभई उनीहरूको सोचमात्रै उजागर गर्छ । तर ट्रम्प र ह्वाइट हाउस भने यसैमा विजयभाव देखाउन उद्यत छन् । कसैले यो सन्देश प्राप्त गरेका छैनन् भने ट्रम्पको सल्लाहकार केलिआना कनवेले राष्ट्रपतिलाई मनपर्ने कार्यक्रम ‘फक्स एन्ड फ्रेन्ड्स’मा यस्तो भनेकी छन्, ‘निकै छोटो समयमै अहिले विकास भएको अवस्था र त्यसको महत्त्वबारे केही प्रतिक्रिया दिन चाँडो हुन्छ । तर यो वातावरण राष्ट्रपतिले नै बनाएका हुन् ।’


यद्यपि औपचारिक रूपमा युद्धको अन्त्य गर्दै एकतालाई प्रमुख एजेन्डा बनाउने कामको पहल दक्षिण कोरियाले गरेको हो । यसको सुरुआत २०१३–२०१७ सम्म राष्ट्रपति रहेकी पार्क गेउन हेको नेतृत्वमा भएको थियो । हालका राष्ट्रपति मुनले मे, २०१७ मा नेतृत्व लिएपछि यसलाई निरन्तरता दिँदै उत्तरको आणविक निशस्त्रीकरण पनि शान्ति सम्झौताको अभिन्न अंग हुनुपर्नेमा जोड दिएका थिए ।

ट्रम्पको लगातारको धम्की र कडा बोलीले किमलाई वार्ताको टेबुलमा ल्याउन मद्दत गर्‍यो भन्ने विषयमा कतिको सत्यता छ भन्नेबारे उत्तर कोरियाकै नेताले बाहेक अरूले केही भन्न सक्ने ठाउँ छैन । केही विज्ञका अनुसार भने किमको पहिलेदेखिकै सोच भनेको सुरुमा यथेष्ट आणविक हतियार निर्माण गरेर आफ्नो स्थिति मजबुत पार्ने अनिमात्रै विरोधीहरूसँग वार्ता गर्ने थियो ।


जे भए पनि अहिलेको अवस्थामा अमेरिका–उत्तर कोरिया वार्ता हुन्छ भन्ने देखिएको छ । सल्लाहकारहरूले जे भने पनि ट्रम्प वार्ता गर्ने पक्षमा छन् । पर्दा पछाडिभन्दा पर्दा अगाडि देखिन रमाउने ट्रम्प विश्वलाई पानमुन्जोमको भन्दा पनि सम्झनयोग्य तस्बिर दिन चाहन्छन्, जुन तस्बिरमा आफैंले कुनै समय ‘लिटिल रकेट म्यान’ उपनाम दिएका नेतासँग उनी हात मिलाइरहेका हुनेछन् ।
(न्युयोर्करबाट अनुदित)

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT