ज्युँदो बुद्धलाई जगाउने कि ?

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — सन्दर्भ यही साताको बुद्ध जयन्तीको छ । विश्वभर मानिसले बुद्धलाई शान्तिका प्रतीकका रूपमा हेर्छन् । उनीप्रति श्रद्धा गर्छन्, आस्था राख्छन् । बुद्धले चुनेको मार्ग अहिले पनि सान्दर्भिक छ । बुद्ध आफैंमा दार्शनिक हुन्, आफ्नो समयका । बौद्ध एउटा धर्म नभएर दर्शन हो । यो जुनसुकै जाति सम्प्रदायले अवलम्बन गर्न सक्छ । आफ्नो जीवनमा जोड्न सक्छ ।

अहिले विश्व अशान्त छ । त्यसको सन्तापले आक्रान्त छ । कतै जातीय युद्ध भइरहेको छ, कतै धार्मिक युद्ध । कतै कोभन्दा को शक्तिशाली भन्ने युद्ध भइरहेको छ । यी सबै युद्धले मानव सभ्यताको विकास होइन, विनाश गर्छ । तर यो कुरा विश्वका शक्तिशाली मुलुकका शासक, प्रशासकले किन बुझ्न कन्जुस्याइँ गरिरहेका छन् ? उनीहरूको दिमागभित्र कसरी विश्व जगतमा आफ्नो साम्राज्य फैलाउने भन्ने कुरा सवार छ । यसले विश्व मानव समुदायमा कलहको बीजमात्र रोप्दैन, यसको कारण विश्व अशान्तिमय बन्दैछ ।

यहाँ अहंकार ज्यादा भयो, कोही आफ्नो अहंकार छाड्न तयार छैनन् । विश्वका सामु कमजोर किन देखिने भन्ने दम्भ छ । विश्वका सबै शक्तिशाली शासक, प्रशासकले सोच्ने बेला आएको छ । अब शक्ति विश्वका प्राणी, जीव, जनावर र मानव जातिको साझा घर ध्वस्त र आतंकित पार्ने काममा खर्च नगरी सबैको साझा घर, विचार, विवेक, सिर्जनाले सजाउने काममा सारा शक्ति खर्च गरे कति जाती हुन्थ्यो † यो कुरा बुद्धले २५६२ वर्ष अगाडि सिकाएका थिए । तर विश्व मानव समुदायले बुझ्न सकेन । हरेक वर्ष बुद्ध जयन्ती धुमधामका साथ मनाइन्छ । तर व्यवहारमा अलिकति पनि बुद्ध दर्शनको पालना गरिएको छैन । कतिपय यस्ता छन्, जसले बुद्धलाई आफ्नो आराध्यदेव मानेर पुज्छन् भने उनको दर्शनलाई बौद्ध धर्मका रूपमा मान्छन् । उनीहरूले पनि बुद्धको वास्तविक मतलाई कदर गर्न सकिरहेका छैनन् । उनीहरूमा पनि सहिष्णुताको कमी छ, सत्यताको कमी छ, अनि विश्व मानव समुदायप्रति गर्ने प्रेमको कमी छ ।

Yamaha

उनीहरूले आफ्नो सीमित भूगोल वरिपरिमात्र प्रेमको भाव फैलाउनसके, सहअस्तित्वलाई स्वीकार्नसके यो पनि एक अर्थमा राम्रै पक्ष हो । तर विश्व शान्तिका लागि यतिले मात्र पर्याप्त हुँदैन । प्रत्येक नागरिकले आ–आफ्नो क्षेत्रबाट पहल गर्नु आवश्यक छ । ठूला शक्तिशाली देशहरूले साना, कमजोर देशहरूलाई हेप्ने, होच्याउने, दमन गर्ने नीति लिन हँुदैन । अहिले आफूलाई स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्रको ठूलो रक्षक भनेर दुहाइ दिने मुलुकहरू नै विश्व मानव अधिकार, शान्तिको विषयमा गम्भीर बनेको देखिँदैन । बुद्धले भनेका थिए, ‘कुनै प्राणीलाई दु:ख नदिनु ।’ अर्थात् सबैलाई समान ठानेर मानवोचित व्यवहार गर्नु, जसले गर्दा मानव जातिमा शान्ति बढ्छ । प्रेम जाग्छ, सहिष्णुता पलाउँछ ।

हुन पनि हो, मानव जातिले जस्तो व्यवहार गर्‍यो, त्यस्तै व्यवहार फिर्ता पाउँछ । तर मानव जाति मानव जातिकै संहारमा तल्लिन भयो । अनि आफैं अशान्त भयो र विश्वलाई पनि अशान्त पार्‍यो । जसका कारण विश्वमा अहिले सुरक्षाका नाममा हातहतियार, गोला, बारुद्ध, विभिन्न भयावह विस्फोटक पदार्थको निर्माण र किनबेचमा खर्बौं खर्च हुँदै आइरहेको छ । त्यो पैसा भोकमरी, गरिबी, शान्तिको लागि खर्च भए कति जाती हुन्थ्यो । तर हामीले कहिल्यै आफूभित्र सुतिरहेको बुद्धलाई जगाउने प्रयास गरेनौं । बुद्ध त ज्युँदो रूपमा हामीभित्रै छ । त्यसलाई जगाएर हामीले विश्व शान्तिको लागि एक पाइला भए पनि चाल्ने हो कि ?

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७५ ०७:३५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साहित्य, कला र संस्कृतिका कुरा

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — साहित्य, कला र संस्कृतिको कुरा गर्दा हामी सीमावारिकै परिधिभित्र रहेर कुरा गर्छाैं । सीमापारि के छ यसको खोजी गहिरिएर न हिजो गरिन्थ्यो न आज गरिन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि नेपाली साहित्य, कला र संस्कृतलाई अत्यन्तै नि:स्वार्थ भावले माया गर्ने मान्छे हिजो पनि थिए, आज पनि छन् ।

सीमापारि उनीहरू विगतमा पनि साधनारत थिए, वर्तमानमा पनि त्यतिकै सक्रिय छन् । सीमापारिका नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृतिका साधकहरूको साधना हेर्दा लाग्छ यी साधना गर्नैका लागि जन्मेका हुन् । यी बिनामूल्यको साधना विगतदेखि वर्तमानसम्म गरिरहेका छन् ।

भारतीय नेपाली साहित्य, कला, संस्कृतिको कुरा गर्दा यसको निकै ठूलो महत्त्व छ, योगदान छ । यस पंक्तिकारसँग भेटमा दुखेसो पोख्छन्– खोइ हाम्रो साधनाको मूल्य ? हाम्रा बोलीमा नेपालीपन छ, उता जुनसुकै भाषा बोले पनि मनभित्र त नेपाली भाषा नै छ । आत्मामा नेपाली संस्कृति, सभ्यताको माया छ । नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिलाई माया गर्नेहरू सीमापारि पनि छन् । हुन त यसको संख्या देश देशान्त नाघेर विश्वभरि फैलिसकेको छ । सबैले आआफ्ना स्थानमा बसेर साधनारत छन् । यो पंक्तिकारको घरमा यस्तै साहित्यिक भावना भएका जनहरूको जमघट हुने गरेको छ । सीमापारिबाट सीमावारिबाट आउनेहरूको संख्या उत्तिकै हुन्छ ।

कुनै सीमाको भन्दा भावनाको कुरो ठूलो हुन्छ । सर्जकहरूको सामीप्यपनमा हामी सीमाका कुरा, भूगोलका कुरा बिर्सिन्छौं । आफ्नो भाषा, संस्कृति, कला, साहित्यका चिन्तनमै रमाउँछौं । यसलाई कसरी माथि उचाल्ने भन्ने चिन्तन गर्छाैं । बहस गर्छाैं । बिस्तारै सिक्किम, दार्जिलिङका नेपाली भाषाका सर्जकहरूको एउटा गन्तव्य धनकुटा पनि हुने क्रममा छ ।

यसका लागि स्थानीय निकाय भनौं वा स्थानीय सरकार उनीहरूको सहजताका लागि विभिन्न भौतिक संरचना, बाटोघाटो निर्माण गर्नु आवश्यक छ । साहित्यिक क्षेत्रले पनि धनकुटाको उर्वरतालाई उजिल्याउनु आवश्यक छ । यसो हुन सक्यो भने धनकुटामा साहित्यिक गतिविधिहरू हिजोको भन्दा बढ्नेछ । देशीविदेशी साहित्यक, कला, संस्कृतिका सर्जकहरूलाई आवतजावत गर्न सजिलो पर्छ, तब स्थापना गर्न सहज हुन्छ ।

हुन त हामीकहाँ साहित्य, कला, संस्कृतिलाई सधैं अनुत्पादक क्षेत्र भनेर उपेक्षात्मक नजरले हेरिँदै आइरहेको छ । तर देशको पहिचान यसैमा छ । सरकारी निकायले यसबारेमा गम्भीर बनेर सोचेको पाइँदैन । बौद्धिक क्षेत्रले पनि यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको पाइँदैन । यो हिजोकै पुरानै सोचाइले हाम्रा कला, साहित्य, संस्कृतिको विकास हुन सक्दैन । सीमापारी नै बसेर नेपाली साहित्य, कला, संस्कृतिको साधना गर्नेहरू पनि धेरै छन् ।

त्यसमाआफ्नो सिंगो जीवन समर्पण गर्नेहरू पनि धेरै छन् । राजनीति आफ्नो ठाउँमा छ । तिनका खेलाडीहरूले आआफ्ना तरिकाले खेल खेल्लान् । तर सीमापारि र सीमावारिका मान्छेको भावनात्मक सांस्कृतिक सम्बन्ध यति गाढा छ कि त्यो कुनै पनि शक्तिले तोड्न सक्दैन । यसलाई अझै सुमधुर राख्न दुवै देशका सरकारले हिजोको साँघुरो सोचबाट माथि उठेर यस क्षेत्रको समग्र विकास कसरी हुन्छ, सोच्नुपर्छ ।

प्रतिभा जुन देशको भूगोलभित्र जन्मे पनि उसले त्यो सीमा र भूगोलका कारणले उसले त्यही देशको भूगोलभित्र सीमित भएर बस्नुपर्छ भन्ने सोच आफैंमा गलत हो । उसको देशको राष्ट्रियताले उसलाई थोरबहुत प्रभावित पार्ला तर उसको कर्मक्षेत्र त संसारको जुनसुकै भूगोल हुन सक्छ । जुनसुकै क्षेत्रका राम्रा प्रतिभाहरूले विश्वको जुनसुकै कुनामा पुगेर आफ्नो प्रतिभा तिखार्न पाउनुपर्छ भन्ने धारणा हो यो पंक्तिकारको ।

प्रतिभा खास भूगोल र सीमाभित्रका सम्पत्ति मात्र होइनन्, विश्व समुदायकै सम्पत्ति हुन् । यिनीहरूको संरक्षण विश्वले गर्नु दायित्व हो । हामीले सीमापारि बसेर नेपाली भाषा साहित्यको साधना गर्ने स्रष्टा इन्द्रबहादुर राईलाई भर्खरै गुमायौं । उनको सम्मानमा नेपाली साहित्यकर्मीहरू केहीले बाहेक शोक पनि मनाए । नेपाल सरकारले भने संवेदना विज्ञप्ति पनि निकाल्न कन्जुस्याइँ गर्‍यो । आखिर उनी भारतमा जन्मेर के भयो ? नेपाली भाषा साहित्यकै साधनामा आफ्नो सिंगो जीवन समर्पित गरेर गए । त्यो योगदानलाई सम्मान दिँदा के बिग्रिन्थ्यो नेपाल सरकारको ? सानो सोचाइको धरातलबाट अलि माथि उठेर सोच्दैनौं हामी । विश्वको परिवेशमा कसरी पाइला राख्न सक्ने होला ?

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७५ ०९:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT