लोकतन्त्र, हिन्दुत्व र स्वराजको मोह

‘हिन्द स्वराज’, ‘ग्राम स्वराज’, ‘सर्वाेदय’ र ‘रामराज्य’ को नारामा उदाएको गान्धीवादले लोकतन्त्रको जगमा हिन्दुत्वको नाममा फैलिएको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा भाजपाको फासीवादलाई ब्याडको काम गरेको त थिएन ?
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — ‘लोकतन्त्रको कुनै पनि प्रयोगले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्छ ।’ ‘लोकतन्त्रबारे विमर्श’ गर्ने क्रममा चिन्तक प्रदीप गिरीले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्ने मत राखेको देखेर मनमा केही प्रश्न उठेका छन् ।

राजनीतिक लोकतन्त्रबारे छलफल गर्दा धेरैजसो माक्र्सवादी पारामा विश्लेषण गर्न रुचाउने गिरीको पछिल्लो भनाइले भने लोकतन्त्रबारे उठेका प्रश्नको उत्तरभन्दा बेसी सवाल उठाएको छ । विश्वमै लोकतन्त्रको आवरणमा एक नश्ल, एक धर्म, एक वर्ण, एक वर्ग, एक संस्कृति, एक समुदायको एकाधिकारले राष्ट्रवाद र फासीवादको अभ्यास गर्नथालेको बेला गान्धीको ‘हिन्द स्वराज’ कसरी लोकतान्त्रिक र मानवीय उत्तर हुनसक्छ, प्रश्न गहन र व्यापक देखिन्छ । ‘हिन्द स्वराज’, ‘ग्राम स्वराज’, ‘सर्वाेदय’ र ‘रामराज्य’को नारामा उदाएको गान्धीवादले लोकतन्त्रको जगमा हिन्दुत्वको नाममा फैलिएको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा भाजपाको फासीवादलाई ब्याडको काम गरेको त थिएन ? अध्ययनयोग्य छ ।

गान्धीवाद र त्यसको हिन्द स्वराजबाट प्रभावित भएर भारतमै नेपाली कांग्रेस पार्टी निर्माण भएको कारणले त्यसको वैचारिक प्रभाव अझै हुनु अनौठो होइन । कांग्रेसका एक संस्थापक नेता बीपी कोइरालाले ‘गान्धीवाद : चिन्तन र चर्चा’मा गान्धीवादलाई अहिंसा र विकेन्द्रीकरणसँगै अध्यात्मवादका रूपमा सैद्धान्तीकरण पनि गर्न भ्याएका थिए । त्यही वादबाट प्रभावित विश्लेषक सीके लालले पनि एक्काइसौं शताब्दीको नेपाली राजनीतिलाई हाँक्न बुद्धसँगै गान्धी पनि चाहिएको तर्कका साथ लेखेका थिए, ‘गान्धीको अहिंसा, सत्याग्रह र ग्राम स्वराजमा आधारित ‘रामराज्य’ नौलो नेपालको परिकल्पनाका लागि दरिलो आधार बन्न सक्छ ।’ सवाल के हो भने भारतमा सामाजिक रूपमा ‘वर्ण–व्यवस्था’, राजनीतिक रूपमा ‘रामराज्य’ र आर्थिक रूपमा ‘ट्रस्टिसिप’को गान्धीवादी दर्शनले भाजपाको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा फासीवादको सिद्धान्तको भूमिका त खेलेको होइन ? खेलेको भए त्यस्तो वाद र त्यसको राजनीतिक तन्त्र कसरी एक्काइसौं शताब्दीको नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक प्रयोगका लागि विचारणीय हुनसक्छ ?

Yamaha

‘रामराज्य‘ या हिंस्रक राज्य ?
गान्धीले प्रस्तुत गरेको ‘ट्रस्टिसिप’को आर्थिक नीति र मोदीले लागु गरिरहेको ‘क्रोनी क्यापिटालिजम’ (चाकर पुँजीवाद) को अर्थनीतिबीच तुलना गर्दा गान्धीवादी आर्थिक दर्शनको धोती खुस्किन्छ । अध्येता ब्रजरंजन मणिका अनुसार, ट्रस्टिसिपको मतलब हो : सम्पत्तिशाली वर्ग (ह्याब्स) ले समाजका सबै सम्पत्तिलाई कब्जामा लिँदै सिंगो समाजको हितमा काम गर्नेछ भन्ने अर्थनीति । चाहे नेहरूको ‘समाजवादी अर्थनीति’ होस् या मोदीको क्रोनी क्यापिटालिजम, तिनले पनि सम्पत्तिशाली वर्गलाई नै पोस्दै सम्पत्तिहीनलाई आश्वासनको पोकोमात्रै बाँडेको तथ्य जगजाहेर छ । यस्तो अवस्थामा नेपालमा पनि ‘ट्रस्टिसिप’ वा समाजवादी अर्थनीति वा क्रोनी क्यापिटालिजमले कुन वर्ग/वर्ण/लिंगको आर्थिक समृद्धि प्रत्याभूत गर्छ, जोकोहीले पनि अनुमान गर्न सक्छ ।

गान्धीले उठाएको ‘रामराज्य’को राजनीतिक दर्शनले पनि उच्चवर्गीय प्रभुत्व (अथोरिटोरियनिजम) को अभ्यास गर्छ । रामराज्यमा शासकले स्थायी भावका साथ सँगै वर्ण–व्यवस्था र पितृसत्तालाई एकसाथ रक्षा गर्छ । त्यस्तो राज्यमा लोकतान्त्रिक समाजमा जस्तो शंबुकको हत्या गर्ने वा सीतालाई घरबाट निकाल्ने व्यक्ति वा शासकलाई सजाय दिन सकिँदैन, नत त्यस्ता जनविरोधी काम गर्ने सरकारलाई नै हटाउन सकिन्छ । उच्चवर्गीय प्रभुत्वको अभ्याससँगै वर्ण–व्यवस्था र पितृसत्ताको रक्षा हुने राज्यमा हिंसा र अहिंसाबीच कुनै ‘लक्ष्मणरेखा’ नै हुँदैन । अछूत शंबुकको हत्या सनातनी अहिंसा हुन्छ भने घरबाट सीताको निष्काशन वैदिक धर्मको पालना हुन्छ ।

गान्धीको सामाजिक दर्शन हिन्दुवाद (हिन्दुइजम) र त्यसको वर्ण–व्यवस्थामा डुबेको छ । आफ्नो सम्पादनमा निस्कने ‘योङ इन्डिया’ साप्ताहिकमा उनले स्मृति–पुराण, अवतारवाद, पुनर्जन्म, मूर्तिपूजा, गोरक्षासँगै वर्ण–व्यवस्था र वर्णाश्रमप्रति अटल निष्ठाबारे खुलेआम घोषणा गरेका थिए । ‘मोहनदास करमचन्द गान्धी’बाट ‘महात्मा गान्धी’ बनाइएपछि लेखेको लेखमाला पनि उनले स्पष्ट शब्दमा दाबी गरेका थिए, ‘वर्णको अर्थ हो : मानिसको जन्म हुनुभन्दा अगावै उसको पेसाको निर्धारण । वर्ण–धर्मको अर्थ हो : प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो पुर्खाको वंशानुगत व्यवसाय र पेसाको धर्म वा कर्तव्य पालना गर्नु । पैतृक व्यवसाय र पेसा अँगालेर व्यक्तिले आफ्नो जीविका चलाउनु ।’ उनले थप लेखका थिए, ‘वर्ण–व्यवस्थाको उद्देश्य हो : प्रतिस्पर्धा र बराबरी गर्ने प्रवृत्तिलाई रोक्नु तथा वर्ग–संघर्षलाई रोक्नु । म वर्ण–व्यवस्थामाथि विश्वास गर्छु, किनभने यसबाट मानिसहरूका कर्तव्य र व्यवसाय निर्धारण हुन्छ ।’

गान्धी र जन्मजात श्रम विभाजन
गान्धीवादले वर्ण–व्यवस्था र जन्मजात श्रम विभाजनमा कुनै शोषण, असमानता तथा व्यक्तिगत–सामाजिक विकासमा बाधा देख्दैन, बरु जतिसुकै अमानवीय र दासतापूर्ण भए पनि मज्जासँग निष्ठापूर्वक पूर्वजका पेसा अँगालेर बस्नुपर्ने मान्यता राख्छ । गान्धी त सबै उन्नतिको मूल र स्वराजको बीउसमेत जात–व्यवस्थामै रहेको दाबी गर्थे । जात–व्यवस्थालाई समाजको प्राकृतिक व्यवस्था मान्ने गान्धीका लागि त्यसमा विशिष्ट खालको सत्ता–शक्तिको ढाँचा रहेको जिकिर गर्थे । उनी धार्मिक आवरण दिइए तापनि उन्नति र स्वराजका लागि उपयोग गर्न सकिने दाबी गर्थे । कतिसम्म भने जात–व्यवस्थालाई नष्ट गर्नु र पश्चिम युरोपेली सामाजिक व्यवस्था अँगाल्नु भनेको हिन्दुहरूले वंशानुगत पेसाको सिद्धान्त त्याग्नु हो, जुन जात–व्यवस्थाको मुटु हो । यस्तो वंशानुगत सिद्धान्त त्यागियो भने समाजमा अव्यवस्था फैलिन्छ, ब्राह्मण शूद्रमा फेरिन्छ भने शूद्रचाहिँ ब्राह्मणमा † यसरी उनले सामाजिक लोकतन्त्र र शोषणविहीन समाजका लागि जात–व्यवस्था समाप्तिको पक्षमा आवाज उठाउनेहरूलाई पनि ठाडै विरोध गरेका थिए ।

एकाध विचार र उदाहरणका आधारमा गान्धीलाई हरिजन वा अछूत वा दलितका मसिहाका रूपमा पेस गर्ने काम नभएको होइन । पक्कै पनि उनले हिन्दु धर्म र समुदायको नाममा राममोहन रायदेखि दयानन्द सरस्वती र विनायक दामोदर सावरकर जस्ता सांस्कृतिक राष्ट्रवादीहरूले वकालत गरेको हिंसक हिन्दुत्व र साम्प्रदायिकताको विरोध पनि गरेका थिए । तर गान्धीवादको मुख्य आधार हो, वर्ण र जात व्यवस्थासँग जोडिएको धर्म संस्कृतिको पोषण । त्यसको पक्षमा जन्मजात श्रम विभाजनको गौरवगान । समाजमा अछूत र महिलामाथि जारी विभेद, हिंसा, क्रूरताको बेवास्ता तथा सार्वजनिक र शाब्दिक रूपमा अहिंसाको वकालत । काल्पनिक उदारता, मानवीयता र सामाजिक सद्भाव, वर्णाश्रमी भारतमाता र आध्यात्मिकताको गुणगान ।

त्यसको विपरीत ध्रुव हो : पश्चिमी सभ्यता, आधुनिकता, संसदीय लोकतन्त्र, विज्ञान–प्रविधि र भौतिकतालाई ‘शैतानी शक्ति’को रूपमा अर्थ्याउँदै विरोध ।

गान्धीका विचारको प्रवाह र जीवन–दर्शनसँगै हिन्द स्वराजको दर्शनको सार खिच्दै अध्येता मणि लेख्छन्, ‘उनको सबैभन्दा ठूलो महत्त्वाकांक्षा थियो : वर्ण–व्यवस्थालाई त्यसको शुद्ध प्राचीन रूपमा भारतमा पुन:स्थापित गर्नु तथा फेरि एकपटक संसारमा शान्तिपूर्ण तरिकाले आफूलाई लागेको अद्भुत, सार्वकालिक र सार्वभौमिक व्यवस्थाको झण्डा गाड्नु । विज्ञान, विवेकवाद, लोकतान्त्रिक समाजवाद विचारधारा, वैज्ञानिक इतिहास र आधुनिकताका सबै पक्षको प्रभाववश उभारमा आएका सामाजिक उथलपुथल, अराजकता र प्रतियोगिताबाट जतिसक्दो त्यति वर्णाश्रमी भारतमाताको रक्षा गर्नु गान्धीको मिसन थियो । उनको देशभक्ति र आजादीको आन्दोलन त्यही महाअभियानको हिस्सामात्रै थियो ।’

गान्धीवादको कोखबाट गोड्सेको जन्म
यही मिसन र महत्त्वाकांक्षालाई बुझियो भने हिन्द स्वराजको नाममा उठाएका आत्मनिर्भर गाउँ, कुटिर उद्योग, ग्राम पञ्चायत, ग्राम स्वराजजस्ता गान्धीवादी नाराको असलियत खुल्छ । त्यस नाराले परिकल्पना गरेको सांस्कृतिक–आर्थिक–राजनीतिक व्यवस्था र दर्शनलाई क्रान्तिकारी ठान्नुअघि गरिब, दलित र महिलाको नजरले त्यसको चिरफार गर्ने जमर्काे गरियो भने ‘महात्मा’को ‘आत्मा’ केमा बसेको रहेछ, त्यसको पनि रहस्य उद्घाटन हुन्छ । गान्धीवादी आर्थिक प्रशासनिक विकेन्द्रीकरणको नाममा उभ्याउन खोजिएको हिन्द स्वराजको भव्य संरचनाको ‘स्व’भित्र अछूत वा नीच (हरिजन) जात र महिलासँगै गरिब पर्छन् कि पर्दैनन्, हिन्दुत्ववादीहरूले पराया र विदेशी आक्रान्ता ठान्ने गरेका इस्लाम धर्मावलम्बी मुसलमान पर्छन् कि पर्दैनन्, यस्ता प्रश्नले स्वराजको नाममा हुने ब्राह्मण र वैश्यहरूको लामो शासनको राज पनि खोल्छ । र नेपाल र भारतको सन्दर्भमा शासनमा आरुढ चाकर पुँजीवादमा गान्धीले वकालत गरेजस्तै आत्मसंयमी हुनुपर्ने चाहिँ सवर्ण र सम्भ्रान्त पुरुषहरूले हो कि तन्नम अवर्ण पुरुष र महिलाहरूले हो ? यस्तो प्रश्नले पनि गान्धीवादी आत्मसंयम र सदाचारको पोल पनि खोल्छ ।

यसको अर्थ हो, गान्धीवादी हिन्द स्वराजले उत्तरभन्दा बेसी प्रश्न उठाएको छ । जम्माजम्मीमा गान्धीको सांस्कृतिक–आर्थिक–राजनीतिक दर्शन, त्यसको प्रचारले हिन्दुत्वलाई प्रश्रय दिएको तथ्य हेक्का राख्नलायक छ । कुनै शंका छैन, भारतमा भाजपा र त्यसको नेतृत्व गर्ने मोदीको अगुवाइमा जारी हिन्दुत्व नै भारतीय फासीवाद हो, जसले दलित, महिला र मुसलमानलाई परायाकरण मात्रै गर्ने होइन, ठूलो शत्रु नै ठान्छ र उनीहरू विरुद्ध हिंसाचार गर्छ । हिन्दी, हिन्दुत्व र हिन्दुस्थानसँगै भारतमाताको नाममा उनीहरूबाट जारी हिंसक हिन्दुत्वको अभ्यास हेर्दा एक होइन, सयौं नाथुराम गोडसेहरू निर्माणमा गान्धीवाद स्वयम् कम दोषी नभएको निष्कर्षमा पुगिन्छ । हिन्दु धर्ममा कुनै हिंसा, शोषण र अनाचार नभएको झुठो दाबी गर्ने र आम मानिसमा सहमति (कन्सेन्ट) निर्माण गर्ने गान्धी आफै हिन्दुत्ववादी गोड्सेको हिंसाको सिकार हुनु कुनै संयोगमात्रै पक्कै होइन । गान्धीले जिन्दगीभर वर्णाश्रम–वर्ण–व्यवस्था र जात–व्यवस्थासँगै अहिंस्रक हिन्दुवादसँग सालनाल गाँसिएको हिन्द स्वराजको जुन सारका साथ वकालत गरे, त्यो लोकतान्त्रिक छैन, मानवीय त पटक्कै छैन । त्यही अलोकतान्त्रिक र अमानवीय हिन्द स्वराजको सार र रूप नेपालका लागि कसरी वामपन्थी र माक्र्सवादी हुन सक्छन् ?

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७५ ०८:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘छोरी बचाऊ’ अभियान चाहिन्न

डा. अरुणा उप्रेती

काठमाडौँ — ‘छोरी बचाउ अभियान’ बडो राम्रो कार्यक्रम रहेछ । यसले मानिसलाई छोरीलाई जन्म दिन प्रेरित गर्नेछ ।’ केही नेताले यसो भनेको सुन्दा रोउँ कि हासुँ हुन्छ । यो अभियान मलाई जंगलमा ‘बाघ र गैंडा बचाउँ’ अभियान थालनी गरे जस्तो लाग्न थालेको छ ।

‘दाइजो दिनुपर्ने भएकाले छोरी भएमै गर्भमै पहिचान गरी पतन गराउँछन्। छोरीले आमाबुबाको काजकिरिया गर्न सक्दैनन्, त्यसैले छोरीको सहारा हुँदैन, छोराको चाहिन्छ’ भन्ने जस्ता तर्क समाजमा अनेक सुनिन्छन्। त्यसैले छोरी जन्मँदै २० हजार रुपैयाँ राखी उनको नाममा खाता खोलीदियो भने आमाबाबुले छोरी बचाउने प्ररेणा लिनेछन् भन्नेजस्ता (कु)तर्क दिएर नेताहरू लोकप्रिय हुन खोजेका छन् । सामाजिक, सांस्कृतिक, कानुनी र धार्मिक संस्कार परिवर्तन नगरेर उनीहरू किन ‘छोरी बचाऊ’ जस्तो हास्यास्पद अभियान चलाउन अघि सरे होलान् ? बुझिनसक्नु छ । भारतको उदाहरण हेरेरै नेताहरूले बुझ्नुपर्ने थियो– यसरी पैसा दिएर गरिने ‘छोरी बचाऊ’ अभियान काम लाग्दैन ।

गरिबीको कारणले मानिसहरूले लिंग पहिचान गरेर छोरीको गर्भपतन गराउँदैनन् भन्ने हेक्का नेताहरूलाई किन नभएको होला ? भ्रूणको लिंग पहिचान गरेर गर्भपतन गराउने काम प्राय: मध्यमवर्गीय र उच्च मध्यमवर्गीयले गर्छन्, किनभने उनीहरू आफ्नो ‘अंश र वंशको रक्षा’ गर्नुपर्छ भन्ने धार्मिक भावनाले पीडित हुन्छन् । भारतको धनी र शिक्षित राज्य गुजरातमा समेत छोराहरूको तुलनामा छोरीहरूको जन्म अनुपात कम छ। ती ठाउँमा मानिस धनी छन्, शिक्षित छन्, भारत सरकारको ‘बेटी बचाओ’ अभियानको लागि दिएको २ हजार भारुको उनीहरूलाई केही वास्तै हुँदैन । आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने जाट समुदाय बस्ने हरियाणामा पनि छोरीहरू गर्भमै फ्यालिन्छन् । दिल्ली र महाराष्ट्र जस्ता शिक्षित ठाउँमा पनि छोरीहरू छन् भने गर्भपतन गरिन्छ । भारतको ‘बेटी बचाऊ’ अभियान पूर्णत: असफल भएको छ । त्यस्तै अभियान नेपालमा पनि लागु गर्न खोज्दा कसरी सफल होला, नेताज्यू ?

केरलामा महिलाप्रति अवहेलना र अपमान अन्य राज्यमा जस्तो हुँदैन, त्यहाँ छोरीको चाहनाले गर्भपतन हुँदैन । त्यसैले त्यहाँ छोरीहरूको जन्म बढी हुन्छ । मेरो सम्पत्तिको अब कसले रक्षा गर्ला भन्ने अनावश्यक छटपटाहट छ। त्यहीकारण उनीहरू गर्भवती श्रीमती वा बुहारीलाई अस्पताल वा क्लिनिक लगरे गर्भको लिङ्ग पहिचान गराउँछन्। अनि, छोरा भए उनीहरूको अनुहारमा १० इन्चको मुस्कान ल्याउँछन् र छोरी भए औंसीको रातजस्तो अँध्यारो अनुहार लगाउँछन्। अनि, नेपालमा गर्भपतन गराए समुदायले थाहा पाउँछन् भनेर सीमापारि गएर धेरै पैसा तिरेर, महिलाको ज्यान नै खतरामा पारेर गर्भपतन गराउँछन्। र, फर्किएपछि नारी दिवसका बेला ठूलो स्वरले भन्छन्– ‘अब बेटी बचाऊ’ अभियान सुरु गर्नुपर्छ ।

दिगो सामाजिक विकास, धार्मिक संस्कारमा परिवर्तन, कानुनी परिवर्तन नगरी सञ्चालन गरिएका यस्ता अभियानको कुनै काम छैन। भारतमा कतिजना डाक्टरको त रोजीरोटी नै भ्रूण पहिचान गरेर, गर्भपतन गराएबाट चल्छ । भ्रूणको लिङ्ग पहिचान गर्न हुँदैन भन्ने कानुन त पुरानो टालो जस्तोगरी फालिएको छ । भ्रूण पहिचान गर्दा डाक्टरहरूले मुखले केही भन्दैनन्, तर छोरा भए ठिक र छोरी भए गलत भन्ने संकेत गर्छन् । आमाबाबुले कुरा बुझिहाल्छन् र गर्भ राख्ने वा हटाउने सल्लाह सुरु गरिहाल्छन् । भारतमा जस्तै नेपालमा पनि त्यही चलन छ । एक वर्षअघि नेपालमा विभिन्न अस्पतालमा गएर ६ महिनाको तथ्यांक हेर्दा मैले के पाएँ भने हरेक प्रसूति गृहमा छोराको जन्म बढी भएको छ । नेपालगन्जको एक अस्पतालमा एकजना स्त्रीरोग विषेषज्ञले भनेको सुनियो, ‘यही अस्पतालमा कार्यरत डाक्टर र नर्स त लिंग पहिचान गराउँछन् तर यहाँ गर्भपतन गराउँदैनन् । उनीहरू कि भारत कि निजी क्लिनिकमा गएर गर्भपतन गराउँछन् र गर्भ तुहियो भनी केही दिन छुट्टी लिन्छन् ।’

त्यसैले यहाँ तबसम्म ‘छोरी बचाऊ’ अभियान काम लाग्दैन जबसम्म महापुराण भन्ने धार्मिक गुरुले छोरीको पनि अधिकारबारे बोल्न सुरु गर्दैनन्। जबसम्म सरकारी कर्मचारीले संविधानअनुसार आफ्ना सन्तानलाई नागरिकता दिन पाउने महिला अधिकारको रक्षा गर्दैनन्। जबसम्म राजनीतिक नेताहरूले छोरी पाउँदा उदास अनुहार बनाएर बस्न छाड्दैनन्। जबसम्म स्वास्थ्यकर्मीले पनि छोरीको जन्म भए मातापितालाई सानो स्वरमा ‘छोरी भएकी छिन्’ भन्न र छोरा भए ठूलो मुस्कानसहित बधाई दिन छाड्दैनन्। के यस्ता संस्कार नबदलेसम्म ‘छोरी बचाऊ’ अभियान सफल होला ? पटक्कै विश्वास छैन । ‘छोरी बचाऊ’ अभियान होइन, नागरिकसरह संविधानप्रदत्त अधिकार चाहिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT