मोदीको नेपाल भ्रमणमा चिनियाँ दृष्टि

बेइजिङ डायरी
त्रिपक्षीय आर्थिक विकासलाई बढाउन चीन, नेपाल र भारतका नेताहरू एकै ठाउँ उभिएर ट्रान्स हिमालयन क्षेत्रको कुनै परियोजना उद्घाटन गरे त्रिदेशीय आर्थिक करिडोर बढेको मानिनेछ, प्रा. हुको विचार छ ।
चेतनाथ आचार्य

बेइजिङ — वैशाख २८ र २९ गते भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालको भ्रमण गरे । प्रधानमन्त्री भएपछि मोदीको यो तेस्रो नेपाल भ्रमण थियो । जनकपुरमा उनले मिथिला पोसाक लगाए भने मुस्ताङ पुगेर त्यहीँको स्थानीय टोपी लगाए । त्यसो त मोदी स्थानीय परिवेश अनुसार आफूलाई उपस्थित भएर सद्भाव बटुल्न खप्पिस मानिन्छन् ।

वैशाख १५ मा चीनको उहानमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङसँग अनौपचारिक भेटवार्ता गरेका मोदीले चिनियाँ संस्कृति र खानाको सक्दो गुणगान गाएर सीको मन जित्ने प्रयास गरे । भारत र चीनको सम्बन्ध गंगा र याङ्से नदीजस्तै भनी दुई सभ्यताको विम्ब पनि प्रयोग गरेका थिए ।


अढाई वर्षअघि नेपालमाथि नाकाबन्दी लगाएर अन्तर्राष्ट्रिय समाजमा ठूलै बदनामी कमाएका मोदीको नेपाल भ्रमणलाई ‘पाप पखाल्ने’ प्रयत्न भनी सामाजिक सञ्जालमा उल्लेख गरिएको छ ।


भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको नेपाल भ्रमणलाई अर्को छिमेकी मुलुक चीनले कसरी हेरेको छ त ? यस सम्बन्धमा केही चिनियाँ थिङ्कट्याङ्कले सन्तुलित ढङ्गले प्रतिक्रिया व्यक्त गरेका छन् । चिनियाँ समसामयिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध अध्ययन संस्था ‘सीआईसीआईआर’का एसिया तथा ओसियानिक विभागका निर्देशक प्रा. हु सिसेङ भन्छन्, ‘मोदीले तीन–तीन पटक नेपाल भ्रमण गर्नुको मुख्य उद्देश्य नेपालसँग सम्बन्ध सुधार गर्न नै हो । सत्तामा आएपछि नेपालसँगको सम्बन्ध बिगारेको आरोप मोदीमाथि विपक्षी दलले लगाउँदै आएका छन् । त्यसमाथि उनले नेपालमाथि नाकाबन्दी लगाएपछि उनको चर्को आलोचना भारतमा भयो । अर्को वर्ष हुने निर्वाचनमा विपक्षी दलको आरोप र जनताको आलोचनाबाट बच्न उनी नेपालसँग सम्बन्ध सुधार गर्न चाहन्छन् ।’ सीआईसीआईआर चिनियाँ राज्य परिषद अन्तर्गत रहेको प्रख्यात थिङ्कट्याङ्क हो । यसले चिनियाँ परराष्ट्र नीति बनाउने काम गर्छ । प्रा. हु सिसेङ चीनमा नेपाल र भारतसँगै दक्षिण एसिया विज्ञका रूपमा चिनिन्छन् । उनले सन् १९९० मा नयाँदिल्लीमा २ वर्ष हिन्दी भाषा अध्ययन गरेका थिए । यसर्थ उनी भारतीय पत्रपत्रिकामा आएका समाचारहरूलाई पनि नियमित विश्लेषण गर्छन् ।


प्रा. हु भन्छन्, ‘यदि नयाँदिल्लीले नेपालबारे साँच्चै असल छिमेकीपनको नीतिलाई अँगाल्ने अभ्यास गरेको हो र नेपालको विकासमा रचनात्मक सहयोगी भाव राख्नुपर्ने सोचाइ ल्याएको हो भने यसले ढिलो–चाँडो नेपालमा फैलिएको भारतीय नकारात्मक इमेजमा सुधार ल्याउनेछ ।’


भू–राजनीतिक अवस्थामा नेपाल दुई ठूला आर्थिक शक्तिबीच रहेको उल्लेख गर्दै दुवै मुलुकसँगको सफ्टवेयर र हार्डवेयर कनेक्टिभिटीबाट नेपालले यथेष्ट फाइदा लिनसक्ने उनको विचार छ । विशेषगरी नेपालसँगको आपसी सञ्जालबाट चीन र भारतले पनि फाइदा लिनसक्ने उनी औँल्याउँछन् ।


अर्को छिमेकी मुलुकबाट उच्चस्तरीय भ्रमण भइरहँदा नेपाली जनताले उच्चस्तरीय चिनियाँ भ्रमणको पनि अपेक्षा गरेको कुरा चीनलाई जानकारी भएको प्रा. हु बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘विशेषगरी चिनियाँ उच्चस्तरीय नेताले अन्य छिमेकी मुलुकको भ्रमण गरिसकेको र सीपीसीको १९ औँ महाधिवेशनपछि चीन नयाँ युगमा प्रवेश गरेको अवस्थामा चिनियाँ उच्चस्तरीय नेताले नेपाल भ्रमण गर्न अपरिहार्य छ ।’ यसका लागि काठमाडौँले राजनीतिक तयारी गर्नुपर्ने बताउँदै उनी भन्छन्, ‘उच्चस्तरीय चिनियाँ नेतृत्वको नेपाल भ्रमणले चीन र नेपाल बीचको सहकार्यमा मात्र नभई क्षेत्रीय स्तरमै बहुआयामिक सहकार्यका लागि वातावरण सिर्जना गर्नेछ । विशेषगरी चीन, नेपाल र भारत बीचको त्रिदेशीय सहकार्यको वातावरण पनि बन्नेछ भन्ने लाग्छ ।’


२ वर्षअघि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले चीन भ्रमणका बेला चीनले चीन, नेपाल र भारत त्रिदेशीय आर्थिक करिडोरको कुरा उठाएको थियो । नेपालका परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले वैशाखमा चीन भ्रमण गर्दा चिनियाँ परराष्ट्रमन्त्री वाङ यीले पनि चीन, नेपाल र भारत त्रिदेशीय आर्थिक करिडोरको कुरा गरेका थिए । चीनले प्रस्ताव गरेको यो नयाँ अवधारणा हो । चीनको प्रस्तावमा नेपालले समर्थन जनाइसकेको छ भने भारत मौन छ । त्रिपक्षीय भने पनि अहिलेसम्म यो विषयमा चीन र नेपालबीच मात्र कुराकानी भएको छ । औपचारिक रूपमा भारतसँग नत चीनले यो विषय उठाएको छ, न नेपालले ।


मोदी र सीबीच उहानमा भएको अनौपचारिक भेटवार्तामा पनि चीन, नेपाल र भारत त्रिदेशीय सहकार्यको कुरा उठेको पाइएन । उक्त भेटमा नेपाल प्रसङ्गमा कुराकानी भए/नभएको कुनै पनि कुरा चिनियाँ सञ्चार माध्यममा आएको छैन । त्रिदेशीय सहकार्य भएकाले यो आर्थिक करिडोर कार्यान्वयन तीनवटै मुलुकको समन्वयमा मात्र सम्भव हुनेछ । यसका लागि तीनै मुलुक उपस्थित साझा मञ्चमा बहस हुन जरुरी छ ।


त्रिपक्षीय आर्थिक विकासलाई बढाउन चीन, नेपाल र भारतका नेताहरू एकैठाउँ उभिएर ट्रान्स हिमालयन क्षेत्रको कुनै परियोजना उद्घाटन गरे त्रिदेशीय आर्थिक करिडोर बढेको मानिने प्रा. हु बताउँछन् । मोदी भ्रमणका बेला प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएका क्षेत्रहरूमध्ये नेपालको पूर्वाधार विकास तथा नेपाल–भारत भौतिक कनेक्टिभिटीमा भारतको संलग्नता र नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा भारतीय लगानी वृद्धिले नेपालको आर्थिक, सामाजिक विकासमा टेवा पुग्ने र यसले चीन र भारतबीच पनि सहकार्य गराउने उनी स्पष्ट पार्छन् ।


चीन र भारतजस्तो उदीयमान बृहत अर्थतन्त्रबीच रहनु नेपालका लागि अद्वितीय अवसर रहेको चिनियाँ विज्ञहरू ठान्छन् । अन्य राष्ट्रलाई यस्तो अवसर नभएको भन्दै प्रा. हु भन्छन्, ‘नेपालले मात्र चीन र भारतबाट फाइदा लिने होइन, ट्रान्स हिमालयन कनेक्टिभिटीबाट चीन र भारतले पनि प्रशस्त लाभ लिनेछन् ।’ यदि नेपालको विकासमा चीन र भारत सहयोगी बन्न सकेनन् अथवा एकअर्काका लागि अवरोध बने भने नेपालको विकास नै त्यागिने उनको विचार छ । नयाँ युगमा विकास भनेकै प्रतिस्पर्धा नभई सहकार्य हो भन्ने कुरालाई सबैले बुझ्नुपर्ने बताउँदै भूराजनीतिक अवस्थाले नेपाललाई फाइदै–फाइदा भएको उनको निचोड छ । उहानमा भएको सी र मोदीको भेटले पनि छिमेकी विकासमा सहकार्य गर्ने कुरामा सहमति भएको उनले बताए ।


नेपालमा चिनियाँ लगानीलाई भारतले अवरोध पुर्‍याइरहेको चिनियाँ बुझाइ रहेको छ । २ वर्षअघि प्रधानमन्त्री ओलीको चीन भ्रमणपछि प्रा. हुले कान्तिपुरलाई अन्तर्वार्ता दिँदै नेपालका ठूला नदीहरू भारतले ओगटेको र नेपालमा चिनियाँ लगानीलाई भारतले अवरोध पुर्‍याइरहेको बताएका थिए । अहिले मोदीको भ्रमणमा अरुण तेस्रोको समुद्घाटनलाई भने उनले सकारात्मक भनेका छन् । उनले भने, ‘जलविद्युत तथा अन्य पूर्वाधारका क्षेत्रमा नेपालमा चिनियाँ र भारतीय लगानी भित्रिनु सकारात्मक हो र यसले नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ ।’


भूराजनीतिक अवस्था र मोदीको नेपाल भ्रमणका विषयमा चीनको हपेइ प्रान्तस्थित हपेइ विश्वविद्यालयमा स्थापित नेपाल अध्ययन केन्द्रका निर्देशक चाङ सुपिनले भने निकै कडा प्रतिक्रिया व्यक्त गरे । हाल अमेरिकामा भिजिटिङ प्रोफेसरका रूपमा रहेका चाङले भने, ‘नेपालले भारत विरुद्ध चाइना कार्ड र चीन विरुद्ध भारतीय कार्ड खेल्नु हुँदैन । दुवै देशबाट सकेसम्म फाइदा लिनु नेपालको बुद्धिमत्ता हुनेछ ।’ नेपालका विगतका सरकार प्रमुखहरूले निर्वाह गरेको भूमिकालाई उनले संकेत गर्दै यस्तो टिप्पणी गरेका हुन् ।


चीन र भारत बीचको अद्वितीय भूराजनीतिको फाइदा उठाउन नेपालले भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, रेलवे, सडक सञ्जाल, विमानस्थल निर्माण लगायत क्षेत्रमा आफूलाई केन्द्रित गर्नसके काठमाडौँ दक्षिण एसियाकै ब्रसेल्स बन्ने धारणा चाङ व्यक्त गर्छन् । बेल्जियमको राजधानी ब्रसेललाई युरोपियन युनियनको राजधानी मानिन्छ ।


लेखक चिनियाँ अन्तर्राष्ट्रिय रेडियो (सी.आर.आई.) नेपाली सेवा, बेइजिङमा विदेशी विशेषज्ञका रूपमा कार्यरत छन् ।
chetnath@ymail.com

प्रकाशित : जेष्ठ २, २०७५ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घरेलु उद्योगमा जोड दिऊँ

किन नेपाली बजारमा भारत र चीन, फिलिपिन्स र थाइल्यान्डका ढक्की र कार्पेट आयात गर्ने ? हाम्रै घरेलु सामानले बजार भर्न सकिन्न ?
श्यामवदन श्रेष्ठ

काठमाडौँ — अनुभवीहरूको कथन छ– नेपाल सुनको खानीमा अवस्थित छ । सिर्फ खाँचो छ, देख्न सक्ने आँखा र सुन्न चाहने कान । उदाहरणको रूपमा काठमाडौंका नेवार जातिले प्रयोग गर्दै आएका परालको सुकुललाई लिऊँ । उपत्यकाका किसानहरू धानबाली भित्र्याएपछि बाँकी भएको पराल घरको कोठा, चोटा र बुइंँगलमा ओछ्याउन घरकै महिलाले सुकुल बुन्छन् ।

माटोले लिपेका भुइँ छोप्न र न्यानो पार्न यी सुकुल प्रयोग गर्थे । परालको सुकुल न्यानो र स्वास्थ्यकर हुन्छ भनी भर्खर सुत्केरी भएका महिलालाई सुताउँथे । जन्मदेखि मृत्युपर्यन्त परालबाट बुनेका वस्तु प्रयोग गर्थे ।


पूर्वी भेगका पहाडी जिल्लाका गुरुङहरू वरिपरि जंगलमा पाइने सिस्नोबाट धागो निकाली अल्लोको कपडा बुन्छन् । हिन्दु धार्मिक ग्रन्थ रामायणमा समेत अल्लो कपडाको सुन्दरता, दरिलोपन र टिकाउ हुने भनी प्रशंसा गरिएको पाइन्छ । त्यस्तै पश्चिम तराईका थारुहरूले गुँदबाट आकर्षक मान्द्रो बुनी घर–आँगनमा ओछ्याउँछन् । विवाह गरी दुलही भित्र्याएपछि त्यही मान्द्रो चटाइ पूजाकोठामा ओछ्याएर आफ्नो सांस्कृतिक रिवाज पुरा गर्छन् । अर्कोतिर तराईमा दिदी–बहिनीहरूले ढकिया बुनी विवाहअघि आफ्नो सीपको प्रदर्शन गर्छन् । साथै विशेष सामाजिक पर्वजस्तै पूजापाठ, शिशु जन्म, विवाह वा मर्दापर्दा यी ढकिया अनिवार्य हुन्छन् । सामान ओसार–पसार र भण्डारण गर्न यी ढकिया नभई कामै चल्दैन । बाह्रौ शताब्दीदेखि नेपालको ग्रामीण भेगमा घरेलु उद्योग सुरु भएको इतिहास छ । अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अभिलेखहरू नेपाली कागजमा लेखिएका प्रमाणहरू सरकारी अफिसमा ठेलीका ठेली फाइलहरू जताततै भेटिन्छन् । बाँस त नेपाली जनजीवनको अभिन्न अंग नै हो । बाँसको चोयाबाट तयार गरिएका डोका, डाला, नाङ्ला, भकारीदेखि विभिन्न थरीका ढक्कीहरू नभई जीवन चलाउन मुस्किल हुन्छ ।


प्राकृतिक रेशाजन्य अन्य नेपाली वस्तुहरू हुन्– मकैको खोसेलाबाट बनेका चकटी, कपासबाट बुनिएका खेस तथा कोगती कपडा, केतुकेबाट तयार डोरी, दाम्लो आदि पटेरबाट बुनिएका बान्तर । सरदार जातिको चटाइ, सनपाटबाट तयार राजवंशीहरूको डोरी वा झोला वा गुन्द्री आदि अनगिन्ती वस्तुहरू छन् ।


माथि उल्लेखित वस्तुहरू विभिन्न जनजातिका महिला एवं पुरुषहरूको सिपालु हातले निर्माण गरिएका सांस्कृतिक उत्पादनहरू हुन् । हाम्रा पुर्खाहरूले बुद्धिमतापूर्वक अफ्नै थातथलोमा उपलब्ध रेशाजन्य कच्चा पदार्थ जुन बोटबिरुवाका बिभिन्न भागजस्तै पात, फूल वा डाँठ वा जराबाट बनाइएका कलाकृति अत्यन्त फाइदाजनक ढंगले बनाएका हुन्छन् । आफ्नो रीतिरिवाज र धर्म अनुसार घर–घरमा हातबाट बनाइएका सुन्दर वस्तु हुन् । चलनचल्तीमा ल्याइएका यस्ता वस्तु वैज्ञानिक ढंगले तयार गरिएको हुन्छ । स्वास्थ्यकर पनि हुन्छ । किनकि यी वस्तु प्रकृतिसंँग तादात्म्य भाव राख्छन् । सिपालु हातहरू हिमाल, पहाड, कन्दरा र तराई–मधेस जताततै पाइन्छन् । तर यी कलात्मक हस्तसीप विस्तारै लोप हुने स्थितिमा छन् । आधुनिकीकरणको नाममा यी वस्तु प्लास्टिक र मानव निर्मित अप्राकृतिक वस्तुले ओगट्न थालेका छन् भने उचित मूल्यांकन र इज्जत नदिँदा यी सिपालु हातहरू विदेशिन बाध्य छन् । अनि सरकारी/गैरसरकारी एवं अन्तर्राष्ट्रिय संघ/संस्थाहरूमा यस्ता वस्तु सम्बन्धित ज्ञानको कमीले गर्दा पनि यसको विकास हुने क्षेत्र संकुचित भएको छ । यही हो, प्राकृतिक रेशाजन्य सांस्कृतिक उत्पादनको आजको वस्तुस्थिति ।


धार्मिक पर्व एवं संस्कृतिसंँग जोडिएका यी वस्तुको जगेर्ना गर्न भन्नु आफ्नो परम्परा र पुर्खाको चिनारी अनि आफ्नै पहिचानको संरक्षण गर्नु हो । यसका लागि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ।


१. कच्चा पदार्थको उपलब्धता : पराल, छ्वाली, लोक्ता, जंगली सिस्नु, पटेर, मोथा, गुँद, भोर्ला, भिमल, बाँस, बेत, निगालो, गाँजा, केतुके आदि नेपालमा प्रशस्त पाइने यी कच्चा पदार्थ हुन् । कतिपय यी वस्तु जंगली अवस्थामा पाइन्छन् भने कति त कृषि उपजको खेर गएको भाग हुन् । अनि कति त औद्योगिक विकासको लागि खेती गर्न पनि सकिन्छ । यी रेशाजन्य विभिन्न वनस्पतीय कच्चा पदार्थ हिमाली भेगदेखि तराईको फाँट जताततै छन् । परन्तु हामी नेपालीले यी वस्तुको महत्त्व बुझ्ने प्रयास गर्नसकेका छैनौं कि ?


२. सीपयुक्त हातहरू : उद्योग फस्टाउन आवश्यक अर्को पाटो हो, सिपालु हातहरूको । परम्परागत रूपमा प्रयोग हुने यी साधारण वस्तु सिपालु हात र सजग दिमागको मिलन भएपछि कलात्मक वस्तुमा परिणत हुन्छन् । भनिन्छ, ‘बुझ्नेलाई श्रीखण्ड, नबुझ्नेलाई खुर्पाको बिँड’ । ४० प्रतिशत बेरोजगारीको मारमा परेका जनता नेपालमा छन् भन्ने समाचार बेलाबखत प्रकाशित हुन्छ । साथै नेपाली महिला एवं पुरुष कामको खोजीमा विदेशमा भौंतारिएर दिनको १/२ लास देश भित्रिन्छ । अझै सिपालुहरू घर–घरमा काम नपाएर वा बजार नपाएर अल्मलिएका हुन्छन् । काम गर्न इच्छुकहरूको मात्र खोजी गर्ने हो भने लाखौं भेटिन्छन् । अनि कति सामान बनाउने ? किन नेपाली बजारमा भारत र चीन, फिलिपिन्स र थाइल्यान्डका ढक्की र कार्पेट आयात गर्ने ? हाम्रै सामानले बजार भर्न सकिन्न ?


३. लगानी : कच्चा पदार्थ आफ्नै गाउँ–ठाउँमा उपलब्ध छ, सिपालुहरू पनि छन् । यी सांस्कृतिक वस्तु हातबाट बनाइन्छन् । ठूलठूला मेसिनरीको खासै जरुरी हुन्न । थोरै पुंँजीबाट काम थाल्न सकिन्छ । साना घरेलु उद्योगहरू खोल्ने वातावरण मात्र भए पुग्छ ।


४. प्रविधि एवं मेसिनरी : हामीकहाँ अझै पनि कताकति परम्परागत रूपमा बुन्ने विधि विद्यमान छ । विभिन्न प्रकारका बुनाइको लागि आवाश्यक ज्यावल अथवा साधारण मेसिनरी जस्तै– तान आदि स्थानीय बजार वा नेपालमा नै उपलब्ध छ । प्रविधिमा समय सुहाउँदो परिवर्तन गर्न सकियो भने वस्तु उत्पादन छिटो, छरितो र स्तरीय हुन्छ । त्यस्ता प्रविधि एवं मेसिनरीका लागि अनुभवीहरू एवं उद्यमीहरूसँंग सहकार्य गर्नु वेश हुनेछ ।


५. बजार : अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषय हो– बजारको उपलब्धता र खोजी । विदेशी पर्यटकहरूले मनपराउने भूमि हो, नेपाल । अप्राकृतिक, मानव निर्मित अनि वातावरण दूषित बनाउने वस्तु र संसारदेखि वाक्क भएका ती पर्यटक संस्कृतिले ओतप्रोत आफ्नै अस्तित्व बोकेका प्राकृतिक वस्तुहरूदेखि मक्ख पर्छन्, आनन्द प्राप्त गर्छन् र किन्छन् पनि । सिर्फ हामीले ग्राहकको चाहना बमोजिम अचेलको जीवन सुहाउँदो सामान उत्पादन गर्नुपर्छ । अनि वातावरण सजग पढेलेखेका नवजवान नेपालीहरू पनि आफ्नै संस्कृतिसँंग मिल्दोजुल्दो यस्ता प्राकृतिक वस्तु देखेर आल्हादित हुन्छन् र किन्न लालायित हुन्छन् । त्यसैले प्राकृतिक रेशाजन्य वस्तुको भविष्य सुनौलो छ, उज्यालो छ र देश विकासका लागि हरतरहले मद्दतगार पनि ।

प्रकाशित : जेष्ठ २, २०७५ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्