हामी कस्तो ‘समृद्धि’ खोज्दैछौं ?

अब हाम्रो ध्यान वैदेशिक सहायता वा दानमा होइन, वैदेशिक लगानीमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि लगानीको वातावरण सुरक्षित गर्न नीतिगत पहल सुरु गर्नु आवश्यक छ ।
मिलन पाण्डे

काठमाडौँ — समृद्धिको आआफ्नै व्याख्या होलान् र त्यो समय र परिस्थितिमा निर्भर गर्छ । बीपी कोइरालाले उनको समयमा समाजवादलाई ‘सबै नेपालीको एउटा घर होस्, घरमा एउटा दुहुनो गाई होस्, सबै नेपालीको एकहल जोतको जमिन होस्, सबैका छोराछोरीले स्कुल पढ्न पाउन्, बिरामी हुँदा सबैले औषधी गर्न सकुन्’ भनेर व्याख्या गरेका थिए ।

समय फेरिएको छ, तर हाम्रो आवश्यकता खासै फेरिएको छैन । आज आम नेपालीले खोजेको समृद्धि भनेको ‘एउटा नेपालीले दिनभरि काम गरेर आफ्नो परिवारका निम्ति शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाबारे चिन्ता नगरी वर्षमा एकचोटी आफ्नो परिवारलाई घुमाउन लानसक्ने अवस्था’ हो ।

खोक्रो समृद्धिको डर
तर समय यस्तो आएको छ, जहाँ आर्थिक ‘समृद्धि’मात्र होइन, समाजको समष्टिगत ‘संवृद्धि’ हेर्नुपर्ने रहेछ भन्ने अनुभूति विश्वव्यापी रूपमा गरिँदैछ । ‘समृद्धि’ले मोटामोटी रूपमा आर्थिक वृद्धि भन्ने बुझाउँछ भने ‘संवृद्धि’ले आर्थिक तथा सामाजिक विकासलाई बुझाउँछ । ‘वल्र्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट २०१८’ मा १५६ देशको सूचीमा नेपाल १०१ औं स्थानमा छ । भारत १३३ औं स्थानमा छ भने अर्को छिमेकी चीन ८६ औं स्थानमा छ । समृद्धिका हिसाबले तेस्रो अनि पहिलो बन्दै गरेका भारत अनि चीन पनि प्रतिवेदनको पुछारमा छन् । यो तथ्यांकले बताउँछ, आर्थिक रूपले समृद्ध हुनु र समग्रमा संवृद्ध हुनमा अन्तर छ, किनभने धनी हुँदैमा मानिसहरू खुुसी नहुन पनि सक्छन् ।

Yamaha

विगत ४० वर्षमा अमेरिकाले प्रतिव्यक्ति आय दुई गुना बढाएको छ । तर नागरिकको जीवनस्तरलाई तुलनात्मक रूपमा उकास्न सकेको छैन । पिउ रिसर्च सेन्टरका अनुसार, सन् २००० ताका नाइजेरिया, अंगोला, इक्वेटोरियल गिनी लगायत अफ्रिकन मुलुकहरू संसारकै छिटो आर्थिक वृद्धि गर्नेमा पर्थे । तर आर्थिक प्रगति गरे पनि उनीहरूले आफ्ना नागरिकलाई संवृद्ध बनाउन सकेनन् । ती देशहरूको चमत्कारी आर्थिक वृद्धिदर रहँदा–रहँदै पनि गरिबी घटेन ।

संवृद्धिका आधार
विकासका लागि पहिलो सर्त नेतृत्वको दृढता अनि स्पष्ट दूरदृष्टि हो । दूरदृष्टि सहितको दृढ नेतृत्व हुँदाहुँदै नबनेको देश विरलै कुनै छ । त्यो नेतृत्व अनि दृढता एकल पनि हुनसक्छ, सामूहिक पनि । हाम्रो जस्तो देश अनि प्रणालीमा ली क्वान युजस्ता नेता आएर विकास गर्ने सम्भावना एकदमै कम छ । त्यसैले हामीले सामूहिक नेतृत्वद्वारा एउटै दिशा अनि लक्ष्य निर्धारण गरेर अघि बढ्नुपर्छ । नेतृत्वलाई साथ दिन अनि कार्यान्वयनको पक्ष प्रभावकारी बनाउन कर्मचारीतन्त्र मजबुत हुन जरुरी छ । नेतृत्वले कर्मचारीतन्त्रमा योग्यता अनि क्षमतालाई स्थान दिने नीति अवलम्बन गरेर बलियो प्रणाली स्थापित गर्न सक्नुपर्छ । नेतृत्वको सफलताको एउटा प्रमुख सूत्र निष्पक्ष, परिणाममुखी अनि इमानदार कर्मचारीतन्त्र हो । हामी अरु हिँडेको बाटो हिँडेर संवृद्ध हुन सक्दैनौं । हामीले आफ्नै मौलिक बाटो पहिल्याउन जरुरी छ । सिद्धान्तमा भन्दा पनि प्रयोग गर्ने अनि व्यवहारमा उतार्ने नीति अनुरूप अघि बढ्नुपर्छ । हामीमा नयाँ प्रयोग गर्ने साहस जरुरी छ ।

हाम्रो भूराजनीति संवृद्धिका निम्ति एकदमै महत्त्वपूर्ण छ । हामी दुई शक्तिराष्ट्रहरूको बीचमा छौं । हामीले आफ्नो आत्मसम्मान उच्च राख्दै, उनीहरूसँग समनिकटताको सम्बन्ध राखेर अघि बढ्नुपर्छ । हामी चीन र भारत बीचको फगतको पुलमात्र बनेर संवृद्ध बन्न सक्दैनौं । हामीले भारत अनि चीनको विशाल बजार अनि विशाल जनसंख्यालाई हाम्रो संवृद्धिनिम्ति कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने रणनीति बनाउन जरुरी छ । साथै अब हाम्रो ध्यान वैदेशिक सहायता वा दानमा होइन, वैदेशिक लगानीमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि लगानीको वातावरण सुरक्षित गर्न नीतिगत पहल सुरु गर्नु आवश्यक छ । आर्थिक सहायता प्राय: विकासमा भन्दा पनि व्यवस्थापकीय खर्च, सल्लाहकारको खर्च आदिमा जान्छ र धेरै–थोरै भागमात्र विकासमा खर्च हुन्छ । तसर्थ हामीले ‘उद्यमशील तथा उत्पादनशील’ समाज बनाउन नेतृत्व गर्न जरुरी छ ।

हामीले अपनाउने विकासको कार्यक्रम अनि नीति दूरगामी तथा समय–सापेक्ष हुन जरुरी छ । साथै जनजीविकासंँग सम्बन्धित काम पूरा गर्दै आत्मविश्वास बढाउँदै बढ्नुपर्छ । विकास ‘रिभुलुसन’बाट प्राप्त हुने प्रक्रिया होइन, यो ‘इभोलुसनेरी’ प्रक्रिया हो । त्यसैले हामीले विकासको यात्रा नागरिकसँंग जोडिएको मुद्दाबाट सुरुवात गर्न जरुरी छ । किसानको लागि बेलामै बिउ, विद्यार्थीको निम्ति समयमै पुस्तक, दुर्गमको स्वास्थ्यचौकीमा सिटामोल, खाल्डाखुल्डी पुर्नु, हरियाली फर्काउनु, सफा सहरका निम्ति अग्रसरता लिनु पनि विकास हो । यस्ता विकासका गतिविधिले ठूलो योजनाका निम्ति आत्मविश्वास भर्छ । ठूलठूलो गफमात्र गर्ने तर ससानो कुराबाट सुरुवात नगर्ने हो भने फेरि पनि हामी कहीं पुग्न सक्ने छैनौं ।

दीर्घकालीन संवृद्धिको आधार ‘पपुलिस्ट’ नारा अनि कार्यक्रमले तय गर्न सक्दैन । हामी क्षणिकको लोकप्रियताको निम्ति दीर्घकालीन लाभ गुमाउने गर्छौं । हामी ज्येष्ठ नागरिकको मतका लागि वृद्धभत्ता बढाउँदैछौं, तर हामीले उनीहरूको स्वास्थ्यमा ध्यान दिएका छैनौं । हामीले आरक्षण भनेर विभिन्न जातीय समूहलाई कोटा दिएका छौं, तर पिछडिएको वर्गलाई अगाडि ल्याउनेबारे गहन रूपले सोचेका छैनौं । हामीले महिला नेतृत्वलाई ३३ प्रतिशत छुट्याएका छौं, तर दलहरूले महिला नेतृत्वमा ल्याउन कदम चालेका छैनन् । हामीले विकास भन्दै अन्धाधुन्द सडक खनेका छौं, तर ती सडकका उद्देश्यबारे प्रस्ट छैनौं । हामीले संवृद्धि भनेका त छौं, तर दक्ष जनशक्ति जस्ता संवृद्धिका पूर्वाधारबारे चासो दिएका छैनौं । अब हामीले अल्पकालीन नीति होइन कि दीर्घकालीन योजना बनाउन जरुरी छ ।

स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार जस्ता विषय संवृद्धिका जग हुन् । अब हामीले यी विषयमा संरचनागत रूपमा नै परिवर्तन गरेर संवृद्धिलाई संस्थागत गर्ने दिशा तय गर्न जरुरी छ । कृषि, पर्यटन अनि बिजुली हाम्रो संवृद्धिका ‘पिल्लर’ हुन् । इजरायलमा करिब ३ प्रतिशतमात्र मानिस कृषिमा संलग्न छन्, तर पनि त्यहाँको ९५ प्रतिशत कृषिको माग धानेका छन् । कृषिप्रधान देश नेपालमा करिब ६५ प्रतिशत नेपाली कृषिमा संलग्न छन्, तर पनि प्रतिवर्ष ३० अर्बको चामल अनि १० अर्बको तरकारी आयात गर्नुपरेको छ । हामीले हाम्रो यो कमजोरी पहिल्याउन जरुरी छ ।

भनिन्छ, एकजना पर्यटक आउनु भनेको ४ जनाले रोजगारी पाउनु हो । ४ जना छाडौं, १ जनाले रोजगारी पाउने माहोल बनाउन सकियो अनि लक्ष्य अनुरुप सन् २०२० मा हामीले १५ लाख पर्यटक भित्र्याउन सक्यौं भने १५ लाख नेपालीले रोजगारी पाउनेछन् । यो हाम्रो चुनौती हो । हाम्रा खोलाहरू ‘सेता सुन’ हुन् । हामीले अब बिजुलीमा लगानी प्राथमिकतासाथ गरी १० वर्षमा थप १० हजार मेगावाट बिजुली निकाल्नुपर्ने अवसर अनि चुनौतीपूर्ण छ ।

कुनै पनि विकास–उन्मुख देशको राष्ट्रिय गौरवको योजना एउटा वा दुइटा हुनुपर्छ । हाम्रोमा प्रत्येक नेताका आफ्नै राष्ट्रिय गौरवको योजना छन्, जसले गर्दा हामी ‘फोकस’ हुन सक्दैनौं, अनि कुनै पनि योजना सफल हुन सक्दैन । अब हामीले एउटा वा दुइटा योजनामा फोकस गर्न जरुरी छ । जुन नेपालको विकासमा कोशेढुंगा सावित होस् । यी सबैका निम्ति स्थिर सरकार आवश्यक पर्छ ।

पाण्डे विवेकशील साझा पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

राम्रा खेलाडी कति राम्रा व्यवस्थापक ?

द गार्डियन

लन्डन — चेल्सीको सेन्ट लुक चर्चमा साताअघि आयोजित एक शोकसभामा रस विलकिन्सले आफ्ना पिता (रे विलिकिन्स) बारे बोले । त्यस कार्यक्रममा इंग्लिस फुटबलले पछिल्लो ४० वर्षमा देखेका सबै प्रमुख नाम थियो । त्यसक्रममा रसले फुटबलबारे निकै साँचो तर उत्तिकै तीतो सत्य अगाडि सारे ।

उनले भने, ‘फुटबलले हामीलाई बुवाबिना पनि बाँच्न सिकायो । तर बुवा भने फुटबलबिना बाँच्न सक्नुभएन ।’ खेलाडीका रूपमा निकै लामो र सफल जीवनपछि पनि रे विलकिन्स फुटबलमै कायम रहे । इंग्ल्यान्डका पूर्व कप्तान रेको हृदयघातका कारण निधन भएको थियो ।

खेलाडी जीवनयताका २० वर्षमा रे विलिकिन्स फुलहम, क्विन्स पार्क रेन्जर्स र जोर्डनको राष्ट्रिय टिमका प्रशिक्षक बने । अनि चेल्सीसँगै वाटफोर्ड, मिलवाल, एस्टन भिल्ला र इंग्ल्यान्डको यू–२१ टिममा पनि व्यवस्थापक रहे । तर कुनै पनि टिममा उनी सफल रहेनन् । सहकर्मी कार्लो एन्सेलोट्टीको सहायकका रूपमा उनले छोटो समय चेल्सीमा राम्रैसँग बिताए । चेल्सीले पहिलोपल्ट लिग र कप जितेको थियो, कप डबलका रूपमा । तर स्टानफोर्ड ब्रिजमा उनी केही महिनाको अन्तरमै बर्खास्तगीमा परे ।

एन्सेलोट्टीको पूराका पूरा टिम हटाइएको थियो । सन् २०१५ मा उनले अन्तिम पटक आफ्नो जागिर गुमाए । एस्टन भिल्लाले पनि उनको पूरा टिमलाई नै बर्खास्त गरेको थियो । चलाख, प्रभावशाली, सटिक यी सबै गुण थियो, रेमा । त्यसैले उनी ड्ेरसिङ रूमका नेता पनि थिए । सफल खेलाडीपछि क्लब व्यवस्थापनमा आउन उनलाई कुनै समस्या थिएन । तर खेलाडीका रूपमा सफल हुनु एउटा तथ्य हो भने व्यवस्थापकमा उत्तिकै सफल हुनु अर्को तथ्य हो ।

अझ भनौं, कोही खेलाडीको स्तर हेरेर त्यो भविष्यमा कस्तो व्यवस्थापक हुने हो, त्यो पनि अनुमान गर्न सकिन्न । रेको शोकसभामा साँच्चै चिनिएका धेरै अनुहार थिए । त्यसमध्ये केही व्यवस्थापकका रूपमा राम्रै रहे । जस्तै, एन्टोनियो कोन्टे, रोय हडसन, केभिन किगान, ग्लेन हडल । यस्ता अनुहार पनि थिए जसले व्यवस्थापकका रूपमा आफूलाई प्रमाणित गर्न सकेनन् । भलै, खेलाडी छँदा उनीहरू गज्जब थिए । जस्तो, जियानफ्रान्को जोला, जोन होलिन्स, ब्रायन रोब्सन र पिटर रिड ।

यी आठ जनाको खेलाडी छँदाको समय र व्यवस्थापनमा बिताएका पल तुलना गर्ने हो भने कुनै प्रकारको निचोड नै निकाल्न सकिन्न । सन् १९७४ मा फर्केर हेर्ने भने त्यति बेला ग्लास्गोमा प्रतिसाता ४० पाउन्ड पाउने एक पूर्व सेन्ट फरवार्डले पछि गएर इंग्लिस फुटबलकै सबैभन्दा सफल व्यवस्थापक हुनेछ भनेर कसैले सोचेका थिए होलान् त ? उनी थिए, सर एलेक्स फर्गुसन । त्यति बेला उनी इस्ट स्टर्लिङसायरमा ‘पार्टटाइम’ प्रशिक्षक थिए ।

त्यति बेला वेस्ट ह्यामका लागि अन्तिम सिजन खेलिरहेका बबी मुरलाई फुटबल व्यवस्थापकमा निकै कमजोर हुनेछ भनेर कसले अनुमान गर्न सकेको थियो होला र ? स्टेफन जेरार्ड र फ्रान्क लाम्पार्ड पनि अहिलेसम्म फुटबलमा गज्जब नै गरेका हुन् । उनलाई जागिर दिन नचाहने फुटबल मालिक को होला र ? दुवैले इंग्ल्यान्डका लागि सयौं ‘क्याप’ जिते । अनि फुटबलमा जति उपाधि र सफलता थिए, लगभग ती सबैलाई प्राप्त पनि गरे । दुवै रे विलकिन्स जत्तिकै खेलाडी थिए ।

पछिल्लो समय टीभी पण्डितका रूपमा उनीहरू दुवैले फुटबलको स्तरीय विश्लेषण गरेका छन् । अहिले उनीहरू फुटबल व्यवस्थापनको पहिलो खुडकिलोमा छन् । उनीहरूलाई खेलाडी छँदा समर्थन गर्नेहरू पनि मख्ख छन् । तर उनीहरूको परीक्षा बाँकी नै छ, भविष्यमा चाँडै के हुने भने त्यो कसैले टुंगो लगाउन सक्दैन । जेरार्डले छोटै समय भएपछि लिभरपुलको उमेर समूहको टिम सम्हालेका छन् । हालै मात्र उनले रेन्जर्सको प्रस्ताव स्विकारे । यस क्रममा उनको बाक्लै चर्चा पनि भयो । लाम्पार्डले पनि पछिल्ला केही अन्तर्वार्तामा आफूमा पनि व्यवस्थापक हुने सपना रहेको बताएका थिए । त्यसैले उनी यूएईएफएको प्रो–कोचिङ लाइसेन्स कोर्स गर्दै छन् । अनि चेल्सीको एकेडेमीमा ‘इन्टर्नसिप’ पनि गरिसकेका छन् । राम्रा खेलाडीका लागि राम्रा उदाहरण बन्ने गर्छन् जिनेदिन जिदान । निकै सफल खेलाडी जीवनपछि जिदान सुरुमा रियल म्याड्रिडका दोस्रो रोजाइको टिमका प्रशिक्षक बने । त्यसयता उनले सिंगो बेर्नाबेउ नै सम्हाले ।

त्यसमा पनि उनी उत्तिकै सफल रहे । यस्तोमा उनी रियलको इतिहासमै सबैभन्दा सफल प्रशिक्षक बन्ने बाटोमा छन्, जोस भिलालोग्ना, म्यागुएल मुनोज र भिन्सेन्ट डेल बोस्कीभन्दा पनि सफल । यतिमा मात्र सबै पूरा हुँदैन । जिदान मात्र होइन, उदाहरण दिन त ग्यारी नेभिल पनि छन् । लाम्पार्ड र जेरार्डकै पुस्ताका खेलाडी हुन्, नेभिल । हडसनले पनि नेभिलको योग्यता देखेर उनलाई सन् २०१२ तिर इंग्लिस टिममा आफ्नो सहायक बनाए ।

त्यसको तीन वर्षपछि नेभिलले भ्यालेन्सियाको हेड–कोचको प्रस्ताव स्विकारे । क्लबका सिंगापुरे व्यावसायिक मालिक पिटर लिमका साथी थिए उनी । त्यति बेला टिम ठीकै थियो, तर राम्रो लयबाट गुज्रिरहेको थिएन । नेभिललाई स्पेनी भाषा आउँदैन थियो, न त उनले कहिल्यै ला लिगामा खेलेका थिए । उनलाई क्लबमा साथ दिन भाइ फिल नेभिल भने थिए । चार महिनाको बिर्सनलायक समयपछि उनी भ्यालेन्सिया छाड्न बाध्य रहे । निकै खराब रह्यो उनको अनुभव ।

जेरार्डले पनि कहिल्यै स्कटिस फुटबलमा खेलेनन् । नेभिलले जस्तै उनी त्यस्तो स्थानमा जाँदै छन्, जहाँ उनको आफ्नो भाषासँग मिल्दो भाषा बोलिन्छ । ग्लास्गोमा उनले सानो न सानो भुल गर्नुपर्छ, सबैको आँखा उनमै केन्द्रित हुनेछ, त्यसमा शंका नगरे हुन्छ । उनी त्यहाँ त्यस विन्दूमा चिप्ले, त्यो शिखरबाट खसेको जस्तै हुनेछ र त्यसले दिने चोट पनि गहिरो नै हुनेछ । यता लाम्पार्ड भने जेरार्डले त्यहाँ के कस्तो गर्ने हो, त्यसलाई खुबै चाख लिएर हेरिरहेको हुनेछन् ।

रिचार्ड विलियम्स –द गार्डियन

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT