हामी कस्तो ‘समृद्धि’ खोज्दैछौं ?

अब हाम्रो ध्यान वैदेशिक सहायता वा दानमा होइन, वैदेशिक लगानीमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि लगानीको वातावरण सुरक्षित गर्न नीतिगत पहल सुरु गर्नु आवश्यक छ ।
मिलन पाण्डे

काठमाडौँ — समृद्धिको आआफ्नै व्याख्या होलान् र त्यो समय र परिस्थितिमा निर्भर गर्छ । बीपी कोइरालाले उनको समयमा समाजवादलाई ‘सबै नेपालीको एउटा घर होस्, घरमा एउटा दुहुनो गाई होस्, सबै नेपालीको एकहल जोतको जमिन होस्, सबैका छोराछोरीले स्कुल पढ्न पाउन्, बिरामी हुँदा सबैले औषधी गर्न सकुन्’ भनेर व्याख्या गरेका थिए ।

समय फेरिएको छ, तर हाम्रो आवश्यकता खासै फेरिएको छैन । आज आम नेपालीले खोजेको समृद्धि भनेको ‘एउटा नेपालीले दिनभरि काम गरेर आफ्नो परिवारका निम्ति शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाबारे चिन्ता नगरी वर्षमा एकचोटी आफ्नो परिवारलाई घुमाउन लानसक्ने अवस्था’ हो ।

खोक्रो समृद्धिको डर
तर समय यस्तो आएको छ, जहाँ आर्थिक ‘समृद्धि’मात्र होइन, समाजको समष्टिगत ‘संवृद्धि’ हेर्नुपर्ने रहेछ भन्ने अनुभूति विश्वव्यापी रूपमा गरिँदैछ । ‘समृद्धि’ले मोटामोटी रूपमा आर्थिक वृद्धि भन्ने बुझाउँछ भने ‘संवृद्धि’ले आर्थिक तथा सामाजिक विकासलाई बुझाउँछ । ‘वल्र्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट २०१८’ मा १५६ देशको सूचीमा नेपाल १०१ औं स्थानमा छ । भारत १३३ औं स्थानमा छ भने अर्को छिमेकी चीन ८६ औं स्थानमा छ । समृद्धिका हिसाबले तेस्रो अनि पहिलो बन्दै गरेका भारत अनि चीन पनि प्रतिवेदनको पुछारमा छन् । यो तथ्यांकले बताउँछ, आर्थिक रूपले समृद्ध हुनु र समग्रमा संवृद्ध हुनमा अन्तर छ, किनभने धनी हुँदैमा मानिसहरू खुुसी नहुन पनि सक्छन् ।

Yamaha

विगत ४० वर्षमा अमेरिकाले प्रतिव्यक्ति आय दुई गुना बढाएको छ । तर नागरिकको जीवनस्तरलाई तुलनात्मक रूपमा उकास्न सकेको छैन । पिउ रिसर्च सेन्टरका अनुसार, सन् २००० ताका नाइजेरिया, अंगोला, इक्वेटोरियल गिनी लगायत अफ्रिकन मुलुकहरू संसारकै छिटो आर्थिक वृद्धि गर्नेमा पर्थे । तर आर्थिक प्रगति गरे पनि उनीहरूले आफ्ना नागरिकलाई संवृद्ध बनाउन सकेनन् । ती देशहरूको चमत्कारी आर्थिक वृद्धिदर रहँदा–रहँदै पनि गरिबी घटेन ।

संवृद्धिका आधार
विकासका लागि पहिलो सर्त नेतृत्वको दृढता अनि स्पष्ट दूरदृष्टि हो । दूरदृष्टि सहितको दृढ नेतृत्व हुँदाहुँदै नबनेको देश विरलै कुनै छ । त्यो नेतृत्व अनि दृढता एकल पनि हुनसक्छ, सामूहिक पनि । हाम्रो जस्तो देश अनि प्रणालीमा ली क्वान युजस्ता नेता आएर विकास गर्ने सम्भावना एकदमै कम छ । त्यसैले हामीले सामूहिक नेतृत्वद्वारा एउटै दिशा अनि लक्ष्य निर्धारण गरेर अघि बढ्नुपर्छ । नेतृत्वलाई साथ दिन अनि कार्यान्वयनको पक्ष प्रभावकारी बनाउन कर्मचारीतन्त्र मजबुत हुन जरुरी छ । नेतृत्वले कर्मचारीतन्त्रमा योग्यता अनि क्षमतालाई स्थान दिने नीति अवलम्बन गरेर बलियो प्रणाली स्थापित गर्न सक्नुपर्छ । नेतृत्वको सफलताको एउटा प्रमुख सूत्र निष्पक्ष, परिणाममुखी अनि इमानदार कर्मचारीतन्त्र हो । हामी अरु हिँडेको बाटो हिँडेर संवृद्ध हुन सक्दैनौं । हामीले आफ्नै मौलिक बाटो पहिल्याउन जरुरी छ । सिद्धान्तमा भन्दा पनि प्रयोग गर्ने अनि व्यवहारमा उतार्ने नीति अनुरूप अघि बढ्नुपर्छ । हामीमा नयाँ प्रयोग गर्ने साहस जरुरी छ ।

हाम्रो भूराजनीति संवृद्धिका निम्ति एकदमै महत्त्वपूर्ण छ । हामी दुई शक्तिराष्ट्रहरूको बीचमा छौं । हामीले आफ्नो आत्मसम्मान उच्च राख्दै, उनीहरूसँग समनिकटताको सम्बन्ध राखेर अघि बढ्नुपर्छ । हामी चीन र भारत बीचको फगतको पुलमात्र बनेर संवृद्ध बन्न सक्दैनौं । हामीले भारत अनि चीनको विशाल बजार अनि विशाल जनसंख्यालाई हाम्रो संवृद्धिनिम्ति कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने रणनीति बनाउन जरुरी छ । साथै अब हाम्रो ध्यान वैदेशिक सहायता वा दानमा होइन, वैदेशिक लगानीमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि लगानीको वातावरण सुरक्षित गर्न नीतिगत पहल सुरु गर्नु आवश्यक छ । आर्थिक सहायता प्राय: विकासमा भन्दा पनि व्यवस्थापकीय खर्च, सल्लाहकारको खर्च आदिमा जान्छ र धेरै–थोरै भागमात्र विकासमा खर्च हुन्छ । तसर्थ हामीले ‘उद्यमशील तथा उत्पादनशील’ समाज बनाउन नेतृत्व गर्न जरुरी छ ।

हामीले अपनाउने विकासको कार्यक्रम अनि नीति दूरगामी तथा समय–सापेक्ष हुन जरुरी छ । साथै जनजीविकासंँग सम्बन्धित काम पूरा गर्दै आत्मविश्वास बढाउँदै बढ्नुपर्छ । विकास ‘रिभुलुसन’बाट प्राप्त हुने प्रक्रिया होइन, यो ‘इभोलुसनेरी’ प्रक्रिया हो । त्यसैले हामीले विकासको यात्रा नागरिकसँंग जोडिएको मुद्दाबाट सुरुवात गर्न जरुरी छ । किसानको लागि बेलामै बिउ, विद्यार्थीको निम्ति समयमै पुस्तक, दुर्गमको स्वास्थ्यचौकीमा सिटामोल, खाल्डाखुल्डी पुर्नु, हरियाली फर्काउनु, सफा सहरका निम्ति अग्रसरता लिनु पनि विकास हो । यस्ता विकासका गतिविधिले ठूलो योजनाका निम्ति आत्मविश्वास भर्छ । ठूलठूलो गफमात्र गर्ने तर ससानो कुराबाट सुरुवात नगर्ने हो भने फेरि पनि हामी कहीं पुग्न सक्ने छैनौं ।

दीर्घकालीन संवृद्धिको आधार ‘पपुलिस्ट’ नारा अनि कार्यक्रमले तय गर्न सक्दैन । हामी क्षणिकको लोकप्रियताको निम्ति दीर्घकालीन लाभ गुमाउने गर्छौं । हामी ज्येष्ठ नागरिकको मतका लागि वृद्धभत्ता बढाउँदैछौं, तर हामीले उनीहरूको स्वास्थ्यमा ध्यान दिएका छैनौं । हामीले आरक्षण भनेर विभिन्न जातीय समूहलाई कोटा दिएका छौं, तर पिछडिएको वर्गलाई अगाडि ल्याउनेबारे गहन रूपले सोचेका छैनौं । हामीले महिला नेतृत्वलाई ३३ प्रतिशत छुट्याएका छौं, तर दलहरूले महिला नेतृत्वमा ल्याउन कदम चालेका छैनन् । हामीले विकास भन्दै अन्धाधुन्द सडक खनेका छौं, तर ती सडकका उद्देश्यबारे प्रस्ट छैनौं । हामीले संवृद्धि भनेका त छौं, तर दक्ष जनशक्ति जस्ता संवृद्धिका पूर्वाधारबारे चासो दिएका छैनौं । अब हामीले अल्पकालीन नीति होइन कि दीर्घकालीन योजना बनाउन जरुरी छ ।

स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार जस्ता विषय संवृद्धिका जग हुन् । अब हामीले यी विषयमा संरचनागत रूपमा नै परिवर्तन गरेर संवृद्धिलाई संस्थागत गर्ने दिशा तय गर्न जरुरी छ । कृषि, पर्यटन अनि बिजुली हाम्रो संवृद्धिका ‘पिल्लर’ हुन् । इजरायलमा करिब ३ प्रतिशतमात्र मानिस कृषिमा संलग्न छन्, तर पनि त्यहाँको ९५ प्रतिशत कृषिको माग धानेका छन् । कृषिप्रधान देश नेपालमा करिब ६५ प्रतिशत नेपाली कृषिमा संलग्न छन्, तर पनि प्रतिवर्ष ३० अर्बको चामल अनि १० अर्बको तरकारी आयात गर्नुपरेको छ । हामीले हाम्रो यो कमजोरी पहिल्याउन जरुरी छ ।

भनिन्छ, एकजना पर्यटक आउनु भनेको ४ जनाले रोजगारी पाउनु हो । ४ जना छाडौं, १ जनाले रोजगारी पाउने माहोल बनाउन सकियो अनि लक्ष्य अनुरुप सन् २०२० मा हामीले १५ लाख पर्यटक भित्र्याउन सक्यौं भने १५ लाख नेपालीले रोजगारी पाउनेछन् । यो हाम्रो चुनौती हो । हाम्रा खोलाहरू ‘सेता सुन’ हुन् । हामीले अब बिजुलीमा लगानी प्राथमिकतासाथ गरी १० वर्षमा थप १० हजार मेगावाट बिजुली निकाल्नुपर्ने अवसर अनि चुनौतीपूर्ण छ ।

कुनै पनि विकास–उन्मुख देशको राष्ट्रिय गौरवको योजना एउटा वा दुइटा हुनुपर्छ । हाम्रोमा प्रत्येक नेताका आफ्नै राष्ट्रिय गौरवको योजना छन्, जसले गर्दा हामी ‘फोकस’ हुन सक्दैनौं, अनि कुनै पनि योजना सफल हुन सक्दैन । अब हामीले एउटा वा दुइटा योजनामा फोकस गर्न जरुरी छ । जुन नेपालको विकासमा कोशेढुंगा सावित होस् । यी सबैका निम्ति स्थिर सरकार आवश्यक पर्छ ।

पाण्डे विवेकशील साझा पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:४६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

एउटा विद्यार्थीको ‘नोट अफ डिसेन्ट’

शिक्षा
मिलन पाण्डे

काठमाडौँ — बेलायतको एउटा स्कुलले एक छात्राको अभिभावकलाई पत्र लेख्छ, ‘तपाईंकी छोरी पढ्न सक्दिनन् । उनमा एकाग्रता छैन । चली मात्र रहन्छिन्, एक ठाउँमा बस्नै सक्दिनन् ।’ परिवारलाई पिर पर्छ अनि उनकी आमाले छोरीलाई डाक्टरकोमा लान्छिन् ।

धेरैचोटि जाँचेपछि डाक्टरले एक्लै कुरा गर्ने भनेर आमालाई बाहिर निकाल्छन् र नजिकै रेडियो बजाएर छोरीलाई त्यहीँ छोडिदिन्छन् । बाहिर पुगेको केही बेरपछि डाक्टरले आमालाई पर्दाबाट बिस्तारै चियाउन भन्छन् । आमाले बिस्तारै पर्दा उघारेर हेर्दा छोरी रेडियोको धुनमा नाचिरहेको देख्छिन् । डाक्टरले मुस्कुराउँदै आमालाई भन्छन्, ‘तपाईंकी छोरी बिरामी होइन, उसमा अर्कै प्रतिभा छ । उसलाई नृत्यको विद्यालयमा लैजानुस् ।’ आमाले छोरीलाई नृत्य स्कुलमा लान्छिन् । एउटा साधारण स्कुलले असफल घोषित गरेको ती छात्रा विशिष्टीकृत विद्यालयमा भर्ना भएपछि सफलता चुम्न सक्छिन् । अहिले ती छात्राले नृत्यको ठूलो कम्पनी चलाएकी छन् । जिलियन लायन एउटा ठूलो नामा मात्रै बनेको छैन, दाम पनि उत्तिकै कमाउँछिन् उनी । यो घटना पहिलो पटक थाहा पाएपछि मेरो मनमा प्रश्न उब्जियो, ‘यदि जिलियन हाम्रो समाजमा अनि यही शिक्षा प्रणालीमा जन्मिएकी भए के बन्थिन् होला ?’
्म २५ वर्षदेखि यही शैक्षिक प्रणालीमा पढ्दै छु अनि करिब १० वर्षदेखि पढाउँदै छु । मेरो भोगाइ र बुझाइ भन्छ, यो शिक्षा प्रणालीले हाम्रो विद्यार्थीलाई मद्दत गरिरहेको छैन । यसले विद्यार्थीलाई शिक्षित बनाइरहेको छैन । शिक्षा भनेको आफूले सिकेको कुरालाई व्यवहारमा उतार्नु हो । हामीले बिरुवामा पानी हाल्नुपर्छ भनेर पढेका छौं तर हाम्रा बगैंचाका बिरुवा पानी नहालिएकाले मर्छन् भने के हामीलाई शिक्षित भन्न मिल्छ ? मैले धेरै विद्यार्थी देखेको छु जसले कम्प्युटर विषयमा १०० मा ९८ ल्याएका छन् । तर उनीहरूलाई कम्प्युटर राम्ररी खोल्न अनिबन्द गर्न पनि आउँदैन । हामीले पढेको कुरा खाली सैद्धान्तिक मात्र भयो, व्यावहारिक भएन । जीवन उपयोगी हुन सकेन ।
हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा प्रमुख ३ आधारभूतसमस्या छन् :

अव्यावहारिक शिक्षा
धेरै वर्षपछि हालै म आफ्नो गाउँ गएको थिएँ । गाउँ जाँदै गर्दा मेरो १२ कक्षा पास गरेकी बहिनीले धानलाई देखाउँदै, ‘यो के हो ?’ मैले भनें, ‘यो धान हो र यसलाई मिलमा लगेर कुटेपछि चामल बन्छ ।’ उनले अचम्म पर्दै सोधिन्, ‘चामल नै फल्ने होइन र ?’ काठमाडौँको निजी विद्यालयमा पढेकालाई धान र चामलबारे थाहा छैन । प्रत्येक पटक हामी नेपाल कृषिप्रधान देश हो भनेर पढाउँछौं तर त्यति कुरा पनि बुझाउन सकेका रहेनछौं । हाम्रो शिक्षा खालि पास भएर जागिर खाने सर्टिफिकेट मात्र बनेको छ । दु:ख त कति बेला लाग्छ भने, हाम्रो देशमा वातावरणमा विद्यावारिधि गरेका कैयौं विज्ञ छन् तर यस विषयमा एक शब्द पनि बोल्दैनन् । सडक बिग्रँदा इन्जिनियरहरू चुप छन् अनि वकिलहरूलाई हाम्रो शिक्षा प्रणालीले न्यायालयको रक्षामा उभिन सिकाएको छैन ।

कलालाई महत्त्व नदिनु
मैले विज्ञान पढ्नु पछाडिको मुख्य कारण मेरो एसएलसीमा डिस्टिङ्सन आउनु थियो । पढाइमा राम्रो भएका मानिसहरूले ‘कमर्स’ वा ‘आर्ट्स’ पढ्नुहुन्न भन्ने बुझाइ छ । हाम्रो शिक्षा प्रणालीले हामीलाई सधैं डाक्टर, इन्जिनियर बन्नुपर्छ भनेर सिकाउँछन् । तर पढेर सफल कलाकार वा खेलाडी बन्न सकिन्छ भनेर सिकाएन । हामी घोकन्ते शिक्षामा दीक्षित छौं । रचनात्मकता अनि कलात्मकतालाई हाम्रो शिक्षाले स्थान दिएको छैन ।
हाम्रो शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो समस्या यही हो ।
त्यसैले हाम्रा सफल राजनीतिज्ञ, पत्रकार, कलाकारले पनि पहिले विज्ञान पढेर पछि विषय परिवर्तन गरेको पाइन्छ । यदि हाम्रो शिक्षा प्रणालीले सिर्जनालाई स्थान दिन्थ्यो भने आज अब्बल विद्यार्थीको पहिलो प्राथमिकता कलाहुन सक्थ्यो ।

गल्ती गर्न नपाउने प्रणाली
सन् १९३९ मा वेन्डल जोन्सनले आयोवा विश्वविद्यालयमा २२ जना अनाथ विद्यार्थी मार्फत एउटा प्रयोग गरेका थिए । ११–११ जना को दुइटा समूहमध्ये आधालाई सकारात्मक तरिकाले माया गरेर सिकाइयो अनि आधालाई नकारात्मक तरिकाले गाली गरेर सिकाइयो । प्रयोगको अन्त्यमा सकारात्मक तरिकाले सिकाइएका विद्यार्थीहरूले राम्रो गरे अनि नकारात्मक तरिकाले व्यवहार गरिएका विद्यार्थीले खासै सुधार गर्न सकेनन्, बरु केहीले त बोल्नै छाडे ।
हामी पनि नकारात्मक तरिकाले सिकाउँदै छौं । हामी कुनै विद्यार्थीले जानेन भने सिकाउनुको साटो गाली गर्छौं । हामी प्रेरित गर्नुको सट्टा ‘तैंले सक्दैनस्’ भन्छौं । हाम्रो यही व्यवहारले नै हाम्रा विद्यार्थी असफल बन्दै छन् किनकि हामीले अनुशासनको नाममा सजाय दिने प्रणाली रोजेका छौं । हाम्रो अनुशासन प्रणालीले राम्रो गराउनेभन्दा पनि नराम्रो गरेपछि सजाय दिने काम गर्दै छ । हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा विद्यार्थीहरू गल्ती गर्न डराउँछन् । गल्ती गर्न डराउनु भनेको सिक्नु वा प्रयोग नगर्नु हो जसले गर्दा विद्यार्थीले रचनात्मक शक्ति गुमाउँदै जान्छन् ।

शैक्षिक पुनर्निर्माण
हाम्रो शिक्षा प्रणाली टालटुल मात्र गरेर सुध्रनेवाला छैन । हाम्रो शैक्षिक प्रणालीको जगैबाट पुनर्निर्माण गर्न जरुरी छ । जसका लागि देशमा हुँदै गरेको राज्य व्यवस्थासँगै एउटा विज्ञ टोली बनाएर शिक्षा प्रणालीका सम्पूर्ण पाटा केलाउन जरुरी छ । जसमा मुख्य यी तीन पाटाहरूमा व्यापक छलफल अनि संरचनात्मक सुधार नै आवश्यक छ ।

शिक्षक
शिक्षकहरूको आफ्नै पेसागत समस्या छ । तलब सुविधा पर्याप्त नभएकाले राम्रा विद्यार्थीले शिक्षणलाई रोजाइको विषय बनाउन सकेका छैनन् । निजी विद्यालयको हकमा त शिक्षकहरूमाथि श्रम शोषण नै भएको छ । तसर्थ शिक्षकले पाउन पर्ने सुविधा दिलाउने नीति लिनुपर्छ ताकि शिक्षकले आफ्नो आधारभूत आवश्यकताबारे सोच्न नपरोस् । साथै, शिक्षकहरूको स्तर उन्नतिबारे सम्बन्धित पक्षले ध्यान दिनुपर्छ । शिक्षकहरूलाई समयसमयमा ‘अपडेट’ अनि ‘अपग्रेड’ गरिन जरुरी छ ।
शैक्षिक क्षेत्रको परिवर्तनको सुरुआत शिक्षकहरूबाटै हुन जरुरी छ । शिक्षकले एक्लै शिक्षा प्रणाली परिवर्तन गर्न नसक्लान् तर आफैंलाई त परिवर्तन गर्न सक्छन् नि ? एउटा सफल शिक्षक त्यो हो जसले आफ्ना विद्यार्थीलाई आफ्नो लक्ष्यतर्फ उन्मुख गर्न सक्छन् ।

विद्यालय
हालको परिस्थितिमा विद्यालयहरूले वर्ग विभाजनमा मलजल गर्ने काम गर्दै छ । निजी विद्यालयमा पढ्नेहरू विद्यालयको गाडी चढी पढ्न जान्छन् । अनि आफ्नै वर्गका साथीसँग कुरा गर्छन् र आफ्नै संसार बनाउँछन् । त्यस्तै यता सरकारी विद्यालयमा पनि एउटै वर्गका विद्यार्थीहरू पढ्छन् र आफ्नै समूहमा रमाउँछन् । यसरी हाम्रो समाजमा बिस्तारै ठूलो खाडल पैदा हुँदै छ । हाम्रो संस्कृति, चाडपर्व, रहनसहनलाई एकआपसमा सञ्चार हुन रोकिँदै छ । जसले गर्दा, हाम्रो समाजमा अर्को प्रकारको वर्ग विभाजन हुँदै छ ।
हाम्रोजस्तो समाजमा शिक्षा अनि स्वास्थ्यमा व्यापारीकरण हुनु हुँदैन । झन् राजनीतिकरण त हुनु हुँदै हँुदैन । तसर्थ, शिक्षाको जिम्मा सरकारले नै लिनुपर्छ । सरकारी विद्यालयको स्तर उन्नति गर्नैपर्छ । पूर्वाधार अनि शिक्षकको स्तर उन्नतिमा व्यापक लगानी आवश्यक छ । सरकारी विद्यालयको बारेमा आम नागरिकको धारणा परिवर्तन गर्न केही ठोस योजनाहरू ल्याउनैपर्छ । सरकारी विद्यालयमा विद्यार्थी आकर्षित गर्दै अब निजी विद्यालयको संख्या बिस्तारै घटाउँदै केही समयपछि, अहिलेका निजी विद्यालयलाई गैरनाफामूलक संस्थाका रूपमा स्थापित गरिनुपर्छ । यसको कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण छ । तर यस कदमको विकल्प छैन ।

पाठ्यक्रम अनि परीक्षा
विद्यालय शिक्षामा उत्कृष्ट देश फिनल्यान्डमा केही वर्षयता विषयगत पढाइ हटाउँदै चाहिएको शीर्षकमा मात्र पढाउन थालिएको छ । अर्थात्, अब तपाईंले भूगोल, इतिहास, रसायनशास्त्रका सबै पाठ पढ्नु पर्दैन । आफूले छानेको विषयको चाहिएको पाठ पढ्न सक्नुहुन्छ । यो शिक्षा जगत्मा ठूलो क्रान्ति हो । अब नेपालमा पनि यस्तो शिक्षा प्रणाली अपनाउनुपर्छ ताकि, ‘मैले यो सबै किन पढिरहेको छु ?’ भन्ने उत्तर विद्यार्थीले खोज्न नपरोस् ।
विद्यार्थीलाई केही मौलिक विषयमा आफ्नै भाषामा पढ्न प्रेरित गरिनुपर्छ । सामाजिक शिक्षाजस्तो विषयमा त विद्यार्थीले आफ्नो मनको भाव आफ्नै भाषामा व्यक्त गर्न पाउनुपर्छ । अझ यस्ता विषयमा त झन् नेपालीभन्दा पनि मातृभाषामा विद्यार्थीलाई आफूलाई व्यक्त गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । साथै, पाठयक्रममा व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ, ताकि विद्यार्थीले घोक्नेभन्दा पनि बुझ्न सकून् अनि व्यवहारमा उतार्न सकून् ।
प्रत्येक प्रश्नपत्रको माथि ‘विद्यार्थीलाई सकेसम्म आफ्नै शैलीमा उत्तर लेख्न प्रेरित गरिन्छ’ भनिएको हुन्छ तर हाम्रो प्रणालीले विद्यार्थीबाट घोकेको उत्तरै माग्छ । हाम्रो परीक्षा प्रणालीले समेत विद्यार्थीमा कति ज्ञान छ भनेर जाँच्नेभन्दा पनि कसले कति घोकेको छ भन्ने जाँच्ने गरेको छ । तसर्थ, हाम्रो परीक्षा प्रणालीमा नै व्यापक सुधार आवश्यक छ । अब विषयगत परीक्षासँगै प्रयोगात्मक परीक्षा पनि लिइनुपर्छ । परीक्षामा लेख्ने मात्र विधि नभई अन्य विधि पनि अपनाउन जरुरी छ । वर्षभरि पढाएर परीक्षा लिनेभन्दा पनि एउटा शीर्षक सकिएपछि परीक्षा लिनुपर्छ । अनि कक्षा ५ सम्म कुनै पनि प्रकारको परीक्षा लिइनु हुन्न ।
हेर्नुस् त, हाम्रा केही नाम चलेका ठूला विद्यालयले कक्षा १ मा भर्ना गर्न परीक्षा लिने गरेको । त्यो निकै गलत काम हो । १ कक्षामा पढ्नेलाई जिन्दगीको पहिलो खुड्किलामै असफल बनाउने शिक्षा प्रणालीले उसलाई भविष्यमा सफल बनाउन सक्दैन ।
पिटर डायमान्डिसका अनुसार सन् १९०० देखि २००० सम्म जति परिवर्तन भयो अब त्यति परिवर्तन सन् २०१६ देखि २०२२ सम्ममा हुनेछ । अब संसार हाम्रो गतिभन्दा धेरै छिटो कुद्दै छ । तसर्थ, हाम्रो शिक्षा प्रणालीले हाम्रा सन्ततिलाई सफल बनाउन सक्दैन भन्ने बुझ्न अब ढिलो गर्नु हुन्न । अहिले हामीले खोजेको समृद्धिको यात्रा शिक्षा प्रणालीमा परिवर्तन ल्याएर मात्र सम्भव छ । शिक्षामा परिवर्तनबिना समृद्धि सम्भव छँदै छैन ।

प्रकाशित : फाल्गुन १२, २०७४ ०९:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT