कांग्रेस, कमिनिस्ट र केमिस्ट्री

समय रेखा
अहिले कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्री देशको राजनीतिकमात्र होइन, जगत हेर्ने दृष्टि भएको छ । चीन र भारतसँग गरिने सम्बन्धमा कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्रीले काम गर्छ । यो केमिस्ट्री केही साझा शब्दावलीमा भेटिन्छ । ती हुन्, समाजवाद र लोकतन्त्र ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — एउटा छलफलमा भाग लिएको थिएँ, केही समय पहिले । दुई दलले ढपक्कै ढाकेको नेपाली राजनीतिलाई म एक साहित्यकार, साहित्य सिद्धान्तमा चाख राख्ने अनि यी कुनै दलमा नजोडिएको मानिसले कसरी हेर्छु भन्ने प्रश्न आउँदा म राम्ररी झस्केंँ ।

मलाई मनपर्ने दुईजना विश्व प्रसिद्ध पश्चिमी वाम विचारका सिद्धान्तवादी र व्याख्याता केम्ब्रिजका रेमन्ड विलियम्स र अमेरिकाका फ्रेडरिक जेमिसनलाई जोडेंँ मैले, अनि यताका मानिसका पनि कुरा राखेर इतिहासको चित्र खिच्ने प्रयत्न गरेंँ । मलाई थाहा छ, नेपालमा जनताका इतिहास ज्यादै थोरै छन् । त्यो इतिहास साधारण गाउँले वा बजारमा बस्ने कविहरूले रचेका साधारण कविता, सवाइ अथवा गीत र लोकवार्ताबाट खोज्नुपर्छ । म सानै छँदा कांग्रेस र कमिनिस्टको कविता मेरा एक दाइ कवि पहलमान सुवेदीले रचेर सुनाएको अहिले पनि कण्ठै आउने हुनाले त्यसलाई लिएँ, अनि विचार प्रस्तुत गरेंँ । यो छोटो आलेख लगभग त्यही प्रस्तुति हो । मलाई थाहा भयो, कांग्रेस र कमिनिस्टले बनिएको नेपालको आधुनिक इतिहासबारे हामीले खासै यताबाट सोचेका रहेनछौं । अहिले खोज्दा धेरै कुरा भेटिन्छन् ।

नेपालको राजनीतिकमात्र होइन, झन्डै चेतनाकै कलेवर कांग्रेस र कमिनिस्ट अनि तिनको केमिस्ट्रीले बनिएको रहेछ भनेर थाहा पाउनु कुनै ठूलो कुरा होइन रहेछ, बुझ्दैछौं । तर त्यसको इतिहासभित्रको सन्दर्भले आधुनिक नेपालको इतिहासमा के अर्थ राख्छ, खुट्याएका रहेनछौं । आश्चर्य के छ भने यो केमिस्ट्री अनुभव गरिआएको अनि यो केमिस्ट्रीलाई जीवन र जगत हेर्ने दृष्टि बनाएको कुरा लिएर लेखिएका ग्रन्थ र आलेखहरू त्यति पढ्न पाइंँदैनन् । यही क्रममा खोजी गर्दा मैले अनुभव गरेको हुँ । यो केमिस्ट्री भनेको मेरोनिम्ति रेमन्ड विलियम्सले वर्गीकरण गरेको प्रतीकात्मक संस्कृति हो, अनि उनले नै भनेको भौतिक संस्कृति पनि हो ।

Yamaha

अहिले सिधै धन र पुँजीले अमूक सिद्धान्त र आचरणलाई सिधै खाइदिएको अवस्था हो । अथवा नेपालको कांग्रेस र कमिनिस्टसँग जोडिएको संस्कृति भौतिक हो र प्रतीकात्मक पनि हो । अर्का विचारक जेमिसन इतिहासलाई पनि मानिसको मनसँग जोड्छन् । इतिहासको राजनीतिक अवचेतन मन हुन्छ । नेपालको इतिहासमा कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्रीले बनेको अवचेतन सबैभन्दा बलियो भएर बसेको छ । जेमिसन इतिहासलाई हेर्दा पाठहरू, वर्णनहरू अनि तिनका कथालाई हेर्नुपर्छ भन्ने मान्छन् । इतिहासको राजनीतिक अवचेतना त्यसैमा देखिन्छ, ती भन्छन् । जटिल जस्तो लागे पनि कुरा सजिलो छ । आधुनिक नेपालको इतिहास हेर्ने कोणहरू अनेकौं हुन्छन्, तर कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्रीलाई हेर्दा अर्को कोण खुल्छ । साधारण उदाहरण छन् ।

बालक वयदेखि मैले कांग्रेस र कमिनिस्टको सहउच्चारण सुनेर आएको हुँ । म सानै छँदा कवि पहलमान सुवेदीले रचेको कवितामा कांग्रेस र कमिनिस्टकै नाम थियो । तिनले भनेको कुरा गाउँका शिक्षा प्राप्त नगरेका मानिसको बोली र विश्लेषण थियो । तर अहिले तिनले रचेको कविता एउटा महत्त्वपूर्ण शव्दको ‘आर्काइभ’ भएको छ । मैले दाजुले र अरूले भनेका श्लोकहरू टिपेर बँचाएका केही पाठहरू सम्झेको हुँ । यस्ता गाउँले कविहरूका रचना र अरू केही पाठ भए संकलन गरेर राख्नु अति आवश्यक छ ।

म लेख छोटो भएकोले कवि पहलमानले म बालकै हुँदा रचेर सुनाउँदै हिंँडेका केही श्लोकहरू यहाँ राख्छु । यी श्लोकबाट नेपालको आधुनिक वा सात सालदेखि यताको इतिहासमा कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्री कसरी गाउँ–गाउँसम्म पुगेको रहेछ भन्ने थाहा हुन्छ । यो सात वा आठ सालतिर रचेको पहलमानको कवितामा उनले विश्वेश्वर र मातृकाको रूपकजन्य चित्रण गरेका छन् । राणा ‘नृप’हरूका विशाल तोप पनि तोडेर कसरी विश्वेश्वर कोइराला निस्के अनि पछि कांग्रेस कसरी फँस्यो भन्ने वर्णन गरेका छन्, पहलमानले । ती भन्छन्, कमिनिस्ट भनेको मोहिनी रूप हो, जसको आकर्षणमा भुङ्ग्रिएर कांग्रेस युवा सकिन्छ । उनले भनेको यो साधारण बुझाइको कुरा आज आएर पाठ गर्दा त्यसमा हास्य रस निस्किन्छ, तर त्यो कविताले दुई कुरा देखाउँछ । पहिलो, नेपालमा कांग्रेस र कमिनिस्ट केमिस्ट्री पुरानो हो र दोस्रो, यो केमिस्ट्री नेपाली साधारण ग्रामीण समाजसम्म व्याप्त थियो । कविताका केही हरफ यस्ता छन् :

‘विश्वेश्वररूपी साउँ अक्षर भयो, मात्रारूपी मात्रिका/ पार्छन् खलबल राजधानी नृपको ब्राह्मण यी हुन् पात्रिका/.....पहिले जन्म हुँदै ठूला नृपकुमार मोहन शमशेरजी ता/ जसको जन्म दिने अगम् नृप ठूला श्री चन्द्र शमशेर पिता/ बन्दुक पर्वत, तोप पर्वत, ठूला संगीन पर्वत भए/ यी पर्वतहरू तोडी एक शूरमुनि विश्वेश्वरै वीर गए/ बन्दुक पर्वत, तोप पर्वत ठूला थिए हुकुम पर्वत/ यो पर्वतकन तोड्नलाई सजिलै कसको थियो वर्गत/ कांग्रेसमतकन हुर्कियो यदि भने यो बांँध्छ भारी अइन्/ हाने तापनि बज्रले समयमा पार्दिन्छ बज्रै मइन्/ आयु छैन परन्तुसम्म यसको देखिन्छ मृत्यु छिटो/... प्राक्तन् फेर सुरु गर्छ कर्म अघिको खुप् लाग्छ, त्यो काममा/ हाँस्तै मोहिनी आउंँछिन् युवकका सामु अंगाडिमहां/ कांग्रेसै रूपी हो, अनि पछि तहांँ कम्निष्ट रूप मोहिनी/ एकदिन मोहिनीका परेर बसमा भुङ्ग्रिन्छ कांग्रेस पनि ।’

यो एक नेपालका किसान सवाल्टर्न कविको सात–आठ सालतिरको कांग्रेस–कमिनिस्टको सहयात्रा, सहइतिहास र सहकर्मको वर्णनमा आजको इतिहास पनि प्रतिध्वनित हुन्छ । कांग्रेस नेताहरूले अहिले मिटिङहरूमा तीन घन्टा लामा ‘फिलिबस्टर’ वा केही कुरा नभनेका भाषणले इतिहासले दिएको एउटा बलियो चुनौती बुझाउंँछ ।

तर त्यो दलको सामथ्र्य विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको विचार र दर्शन हो, जसलाई बुझ्नुपर्ने कांग्रेसको निम्ति ठूलै चुनौती हो । विश्वेश्वरको साहित्यका पात्रहरूले सूक्ष्म रूपले खोजेको मुक्ति वा स्वतन्त्रताको अर्थ नखुट्याई, उनले भनेको मेलमिलापको अर्थ केवल राजासँग वार्ता गर्नेमात्र बुझेर पछि कांग्रेसका गिरिजाप्रसाद कोइरालाले माओवादी छापामारसंँग गरेका सम्झौता र कांग्रेसले कोल्टो फेरेको राजनीतिलाई त्यही दर्शनको रूपान्तरण हो भन्ने नखुट्याई, सहज कुरा गरिबस्नु कांग्रेसको अस्तित्ववादी समस्या हो । अर्कोतिर कमिनिस्टले नेपालको इतिहासलाई अत्यन्तै उथल–पुथल गरेर खेलेका हुन् । ती क्रान्तिकारी भए, संसदवादी भए, कति राजावादी भए, कति संसारमै नाम कमाएका बलिया छापामार भए, हतियार लिए, बिसाए अनि भने, तरेको पुल भत्कियो, जाने ठाउँ छैन । फेरि भने, अब मिल्ने बेला भयो । यसरी नेपाल कमिनिस्ट पार्टी नाम फेरि इतिहासबाट झिकेर एमाले र माओवादी नामधारी ठूला कमिनिस्ट दलहरू एक भए । चिन्हहरू, वा ‘आइकनोग्राफी’का आकारमा सम्झौता भए ।

यो पाठ पढ्ने जसले पनि भोगेको र जानेको कुरा हो, यो केमिस्ट्री । उमेर फरक हुन्छन्, झन् राम्रो । हामीले राजनीतिमा कांग्रेस र कमिनिस्ट भनेर चिनिन चाह्यौं । हामी साहित्यकार कि कांग्रेस कि कमिनिस्ट भनेर लेख्न मनपराउने धेरै भयौं । पञ्चायतको ३० वर्षे एकतन्त्री शासन पद्धतिमा कांग्रेस र कमिनिस्टको कुरा नै उच्चारण भइरह्यो । विद्यार्थी संघहरू कांग्रेस र कमिनिस्टकै नाममा खुले र चुनाव लडे । हामी सत्र सालपछि कलेजतिर पसेका विद्यार्थी कांग्रेस र कमिनिस्ट नै भयौं । झन्डै ज्यानै गुमाउनुपरेका कथा छन् । अन्त लेखेकै छौं । गायकहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए ।

चित्रकारहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । साहित्यिक पत्रिका चलाउनेहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । डाक्टरहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । पछि पञ्चायतको दबदबा भएको बेला प्राध्यापकहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट हुन छोडेनन् । बत्तीस सालमा बीसी मल्ल कांग्रेस पक्षका प्राध्यापक संघका अध्यक्ष भए । बीचमा पञ्चायतले बोली दबाइदियो । सम्वत् २०४३ सालमा डीपी भण्डारी साहसपूर्वक प्रजातान्त्रिक समूहका प्राध्यापक समूहबाट अध्यक्ष भए ।

पटक–पटक कमिनिस्ट समूहका पनि प्राध्यापक संघ भए । छ्यालीस सालपछि यो द्वैत धर्म, यो कांग्रेस र कमिनिस्ट हुने चलन सहज रूपले यान्त्रिक भयो । कर्मचारी, प्राध्यापक, शिक्षक, अनि अदालतका मानिस कांग्रेस र कमिनिस्ट दलका भए । वलिकलहरूको बार एसोसियसन कांग्रेस र कमिनिस्ट भयो । पत्रकारहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । पछि गएर, अहिले पनि हालत त्यही छ, कांग्रेस र कमिनिस्ट हुने होड भयानक चलेको अवस्था हो । साना दलका पनि केही संगठन भए, तर कांग्रेस र कमिनिस्टको द्वैतशक्ति यति बलियो भयो र छ कि साना दलहरू त्यो हिसाब–किताब, त्यो इतिहासको ‘एल्गोरिद्म’भित्र पस्नै सकेनन् । अहिले पनि समस्या छ, तिनलाई ।

अहिले कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्री देशको राजनीतिकमात्र होइन, जगत हेर्ने दृष्टि भएको छ । चीन र भारतसँग गरिने सम्बन्धमा कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्रीले काम गर्छ । यो केमिस्ट्री केही साझा शब्दावलीमा भेटिन्छ । ती हुन्, समाजवाद र लोकतन्त्र । आचरणमा, धन र भागबन्डा मोहमा साम्य देखिनुमा पुंँजीको युग देखिन्छ । अहिले एकअर्कालाई यी दुई राजनीतिक शक्तिले जेजसरी प्रस्तुत गरे पनि नेपाली आधुनिक इतिहासको यो केमिस्ट्री नबुझी अर्थ लाग्दैन । भविष्य हेर्नुछ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:५४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एब्सट्रेक्ट सोसियोलिजम

सिउँडी
‘समाजवादलाई अमूर्त शैलीमा अभिव्यक्त गर्न खोजेको हुँ मैले ।’ यो पेन्टिङको मूल शीर्षक नै ‘समाजवाद’ हो । एब्सट्रेक्ट सोसियोलिजम ।
विमल निभा

काठमाडौँ — अमूर्त कला प्रदर्शन कक्षमा एक मन्त्री, दुई पुलिस म्यान र केही दर्शकहरूका मूर्त उपस्थिति थियो । सबै कला अवलोकन कार्यमा व्यस्त थिए । सम्पूर्ण वातावरण नै एउटा गहकिलो ह्यान्डस्केपमा परिणत भएको थियो ।

रातो, निलो, कालो, हरियो, सेतो इत्यादि (र कलाकार जस्तै सबै) । एकाएक मन्त्रीज्यू एउटा ठूलो साइजको पेन्टिङनेर टक्क अडिए । र अत्यन्त भावगम्भीर मुद्रामा नियाल्न थाले । त्यसकारण अरुहरूका ध्यान पनि त्यस दिशातर्फ एकत्रित भयो ।

‘यो के हो ?’ मन्त्री उवाच् ।
‘यो मेरो पेन्टिङ हो, हजुर ।’ एक फ्रेन्चकट दाह्री अघि बढेर मन्त्रीसमिप उभियो ।
‘ए, पेन्टिङ..... ।’
‘हो, मेरो नयाँ पेन्टिङ हो, हजुर ।’
‘केही बुझिएन त, रेखाहरू केरमेर–केरमेर र रंग जथाभावी पोतिएको ।’ मन्त्रीले आफ्नो चिउँडोमा हात लगे, ‘कस्तो पेन्टिङ हो यो ?’
‘हजुर, यो एब्सट्रेक्ट आर्ट हो । यसलाई अनुभूत गर्न कलर, लाइन, फर्म र पर्सपेक्टिभमा समग्र दृष्टि दिनुपर्छ । अन्यथा बुझ्न सम्भव छैन ।’ अमूर्त कलाकार विन्ती भावमा निहँुरिएर बुझाउन थाले, ‘एब्सट्रेक्ट आर्ट यस्तै
हुन्छ, हजुर ।’

‘हुँ, एब्सट्रेक्ट आर्ट ।’
‘हजुर, एब्सट्रेक्ट आर्ट ।’
‘के बनाउन खोज्नुभएको हो, तपाईले ?’ मन्त्रीको आँखा कलाकारको अनुहारमा खोपियो, ‘के हो यो ?’
यो सुनेर कलाकारको अनुहार खुम्चियो । केही बेरको मौनता । त्यसपछि आफ्नो व्याख्या प्रस्तुत गर्न उनले मुख खोले । र दाह्री हल्लाएर भने, ‘हजुर, समाजवादलाई अमूर्त शैलीमा अभिव्यक्त गर्न खोजेको हुँ मैले । यो पेन्टिङको मूल शीर्षक नै ‘समाजवाद’ हो । एब्सट्ेरक्ट सोसियोलिजम । यसको थिम अलिकति पोलिटिकल छ । समाजवाद कलाको माध्यम हुनसक्छ । अमूर्त कलाको माध्यम । यो मैले प्रमाणित गर्न खोजेको हुँ हजुर ।’

‘हु, एब्सट्रेक्ट सोसियोलिजम....।’
‘हजुर, एब्सट्रेक्ट सोसियोलिजम ।’
‘यो खतरा सूचक खप्पर र असन बजारको हुलजस्तो के हो नि ?’ मन्त्रीज्यू गहिरिएर पेन्टिङ हेर्न थाले, ‘यताबाट चारखुट्टे कुर्सी देखिन्छ र अर्काे कोणबाट कुनै किङ कोबराको उत्तेजित फणा । कस्तो समाजवाद बनाउनुभएको हो, तपाईले हँ ?’
‘हजुर....।’
‘मलाई त एकदमै मेरो चित्रझैं लाग्यो हजुर ।’ मन्त्रीसँगै एटेन्सन मुद्रामा उभिएको पुलिस म्यानले कलाकारको कुरा काटेर भने, ‘के हतियार बोकेको हवल्दार होइन र ?’
‘होइन, होइन ।’

‘अहिले यो कुनै नयाँ दरबारजस्तो पो देखियो त, तर गहिरिएर हेर्दा हाम्रो छिमेकी भारतको नक्साजस्तो पनि लागिरहेछ मलाई, के हो यो ?’ मन्त्रीज्यूको प्रश्नमाथि प्रश्न जारी थियो, ‘कहिले बगिरहेका कोशी, गण्डकी र महाकाली पनि देखापर्छ भने कहिले अमेरिकी नासाबाट प्रक्षेपित कुनै उपग्रह, हँ, कस्तो खाले समाजवाद हो यो ?’
‘यो समाजवाद होइन ।’ पुलिस म्यानले फेरि मुख खोलेर टिप्पणी गरे, ‘यो कुनै अर्कै चीन हो, हजुर ।’

‘अब भने कलाकार गम्भीर बने । र निधारमा तीन धर्साे पारेर पुलिस म्यानतिर हेर्न थाले । त्यसपछि तुरुन्तै मन्त्रीतर्फ फर्केर भने, ‘हजुर, यो समाजवादको विलकुलै एब्सट्रेक्ट रूप हो । हाम्रो समाजवादको जुन मोडल अस्तित्वमा छ, त्यसलाई क्यानभासमा उतार्ने भरसक्य प्रयत्न हो मेरो । यसलाई टेक्निकल टर्ममा एब्सट्रेक्ट एक्सप्रेसिनिजम भनिन्छ । अर्थात् अमूर्त अभिव्यञ्जनावाद । हामीकहाँ समाजवाद जुन स्टेजमा छ, त्यसको प्रतिनिधित्व गर्न चाहेको हो, पेन्टिङले ।’

‘यसको प्रदर्शन विदेशमा पनि भइसकेको छ, हजुर । बेलायत, अमेरिका, जर्मन, जापान, इजरायल, भारत । विदेशीहरूले मेरो यो पेन्टिङलाई अति नै मनपराए । सबैले यसलाई खरिद गर्न चाहेका छन् । विशेष गरेर संयुक्त राज्य अमेरिकाको रुचि रहेको छ । एब्सट्ेरक्ट सोसियोलिजमका लागि जति पनि डलर तिर्न अमेरिकीहरू तयार छन् । ह्वाइट हाउसमा यो पेन्टिङ झुन्ड्याउँदा खुब सुहाउँछ रे †’ मन्त्रीज्यूलाई मौन मुद्रामा पाएर अमूर्त कलाकारले जोशका साथ थपे, ‘सबै यो पेन्टिङ किन्न चाहन्छन् हजुर ।’

‘अनि किन बिक्री गर्नुभएन त पेन्टिङ ?’ मन्त्रीज्यूले आश्चर्यका साथ प्रश्न गरे, ‘कति मूल्य हो, यसको ?’

‘प्राविधिक कठिनाइ आइपर्‍यो हजुर ।’
‘कस्तो प्राविधिक कठिनाइ ?’

‘हजुर, अमेरिकीहरू भन्छन्, यो पोलिटिकल पेन्टिङ भएकोले तिमीहरूका वर्तमान सरकारको पनि पूराका पूरा स्वीकृति चाहिन्छ । त्यसै खरिद गर्न मिल्दैन । (एकछिनपछि) तिमीहरूका सरकारले स्वीकार गरे हाम्रो राजदूतावास मार्फत पठाइदिनु । र पेमेन्ट चाहिंँ त्यहींबाट लिए पनि हुन्छ । पहिले नै एडभान्स लिन सकिन्छ । तर मुख्य कुरा सरकारी स्वीकृति नै हो । यही समस्याले गर्दा हजुरलाई यहाँ आमन्त्रित गरेको हुँ । यसमा सक्दो सहयोग गरिदिनुपर्‍यो, हजुर । मैले सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यूलाई पनि सादर विन्ती चढाएको थिएँ । कुन्नि, किन पाल्नुभएन † ‘फ्रेन्चकट दाह्रीवाल अमूर्त कलाकार नब्बे डिग्री कोणमा निहुरिए । यो लचिलो मेरुदण्डको प्रत्यक्ष प्रमाण थियो । अर्थात् कलाकार अमूर्त कलाका साथै व्यायम कलामा पनि पारंगत भएकोमा कुनै शंका थिएन ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT