भाषामाथि प्रहार किन ?

नेपाली भाषामाथि बेला–बेला हुने प्रहार, विवाद, पाठ्यक्रमबाट यसलाई हटाउने वा छोट्याउने हल्ला कुनै निश्चित जाति, समुदाय तथा क्षेत्रका नेपालीका लागि मात्र नभएर समग्र नेपालीकै स्वाभिमानको प्रश्न हो ।
डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — केही दिनअघि विश्वविद्यालयको परिसरमा केही विद्यार्थी हस्याङ–फस्याङ गर्दैको अवस्थामा भेटिए । नेपाली भाषा बचाउ अभियान चलाइरहेका उनीहरू प्रचार–प्रसारका लागि सञ्चार माध्यमको खोजी गर्दै थिए ।

उनीहरूलाई सम्भावित सञ्चार माध्यमबारे बताई पठाएपछि शून्य चौरमाझ उभिएर आफैसँग प्रश्न गरेँ, ‘के नेपाली भाषा ती नेपाली विषय पढेका विद्यार्थीको मात्र हो, जसलाई जोगाउन उनीहरू लागिपरेका छन् ? या यो भाषा हामी नेपाली विषयका शिक्षकहरूको मात्र हो, जुन संकटमा पर्नलागेको देखेर हामी आकुल–व्याकुल भैरहेका छौं ? आखिर यो नेपाली भाषा कसको हो ?

अनि कसले र किन यसलाई मास्ने प्रपञ्च रचिरहेको छ ? अन्यथा बेला–बेला यसलाई जोगाउन किन कसरत गरिरहनुपर्छ ? कहिले यसको खुट्टा काट्ने र नकाट्नेका बीच मारामार पर्छ भने कहिले ह्रस्व–दीर्घ तथा जोड्ने र छुट्याउनेका बीच प्रतिस्पर्धा चल्छ । अहिले भने कक्षा एघार–बाह्रमा रहेको एक सय पूर्णाङ्कको अनिवार्य नेपाली विषयलाई पचास पूर्णाङ्कमा झार्ने कुरा सुनिँदै छ । त्यसैका विरुद्ध सञ्चालित छ, नेपाली भाषा बचाउ अभियान । नेपाली भाषामाथि यी र यस्तै अभ्यास गरिरहन चाहनेहरूलाई सायद थाहा नहोला, यसले सिर्जना गरेको अन्योल नेपाली भाषाप्रति वितृष्णा फैलाउने एउटा माध्यम बन्ने गर्छ । त्यसैले हाम्रो आफ्नो भाषालाई कसैको स्वार्थ सिद्धिको साधन बनाउने दुस्साहस यदि कहीं कतैबाट भैरहेको छ भने त्यस विरुद्ध आवाज उठाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो । हामीले निर्माणको नभएर विनिर्माणको संस्कृतिलाई आत्मसात् गर्दै आएका हुनाले केवल भत्काउँदै गयांै, गुमाउँदै गयौं, तर केही पनि बनाउन जानेनौं । प्राप्त गर्न सकेनौं । आफ्ना पहिचानहरू एक–एक गरी छाड्दै गएका हामी अहिले भाषिक पहिचान गुमाउने तरखर गर्दै छौं । सायद भोलि आफ्नो साहित्य–कला–संस्कृति पनि हामीलाई अनावश्यक लाग्नेछ ।

Yamaha

कुनै पनि राष्ट्रलाई कमजोर पार्नुछ भने सबैभन्दा पहिला त्यहाँको भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति आदिमाथि प्रहार गर्ने गरिन्छ । फुटाऊ र शासन गर भन्ने रणनीति लिएकाहरूले कुनै पनि राष्ट्रका बहुभाषी तथा बहुसांस्कृतिक पक्षहरूबीच फाटो पारेर एकका विरुद्ध अर्कोलाई प्रयोग गर्ने गर्छन् । तिनीहरू आपसमा लडेर एकले अर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्न नचाहने अवस्थामा पुगेपछि त्यहाँ आफ्नो संस्कृति स्थापना गर्न उनीहरू सफल हुने गर्छन् । केही समययता हामीकहाँ पनि यस्तै प्रयास भैरहेको प्रतीत हुन्छ ।

नेपाली भाषालाई कुनै जाति–वर्ग विशेषको भाषा हो भन्ने भ्रम फैलाएर यसप्रति आम नेपालीमा वितृष्णा जगाउने षडयन्त्र भैरहेको छ । हामी नेपाली, हाम्रो साझा घर नेपाल हो भने हाम्रो साझा भाषा नेपाली नभएर अरू के हुने ? या हामीलाई साझा तथा जनसम्पर्कको भाषा नै नचाहिने भएको हो त ? हामीकहाँ मातृभाषामा पठनपाठन हुनुपर्ने आवाज पनि नउठेको होइन ।

यसलाई अस्वाभाविक रूपमा लिन पनि सकिँदैन । तर अंग्रेजी स्कुलहरूले बालबालिकालाई नेपाली बोल्न प्रतिबन्ध लगाएर उनीहरूलाई न नेपाली भाषामा पोख्त हुन दिएको अवस्था छ, नत अंग्रेजी भाषामै उनीहरू दक्ष हुनसकेका देखिन्छन् । सामान्य नेपालीको पहुँच नपुग्ने, अत्यन्त महङ्गा केही निजी विद्यालय बाहेक सामान्य निजी विद्यालयमा पढ्ने बालबालिकाको संवाद सुन्दा हास्य कलाकार मनोज गजुरेलको ‘नेपाङ्ग्रेजी’ शब्दको सम्झना हुन्छ । भाषाप्रतिको पूर्वाग्रही दृष्टिकोणका कारण आज हामी एकातिर आफ्नै भाषालाई उपेक्षा गरिरहेका छौं भने अर्कातिर आफ्नै भाषाप्रति अदक्ष जनशक्ति उत्पादन गरिरहेका छौं । अझै विचारणीय प्रश्न त यो छ कि कुन आग्रहले प्रेरित भएर हामी आफ्फ्नो भाषालाई काउछो ठानी बारम्बार यसलाई मिल्काउने प्रयास गरिरहन्छौं ? मलाई सम्झना छ, बीस वर्षअघि नेपाली भाषा–साहित्य अध्ययन गर्न नेपाली केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुर आउँदा त्यहाँ प्रवेश पाउनका लागि प्रवेश परीक्षाको भव्य तयारी गरेको, परीक्षा दिइसकेपछि पनि उत्तीर्ण नभइएला भनेर अत्तालिएको, आफ्नो नाम निस्केपछि खुसियाली मनाएर गर्वले छाती फुलाउँदै झोलाझाम्टा बोकेर कीर्तिपुर आएको । आफ्नो भाषा–साहित्यको विशिष्ट अध्ययनको अवसर आफैमा महत्त्वपूर्ण थियो, साथमा नेपाली भाषा–साहित्यका विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई गुरुका रूपमा पाउँदाको गर्व नै बेग्लै ।

कक्षाकोठामा टनाटन विद्यार्थी हुनाले अलि ढिला पुगियो भने त पछाडि उभिएरै पढ्नुपर्ने । कति पटक त हामीले पल्लोपट्टिको अंग्रेजी विषयको कक्षाको पछिल्लो ढोकाबाट छिरेर सुटुक्क कुर्सी बोकेर ल्याएर बस्थ्यौं । चार–पाँच वर्ष अघिसम्म त आफूले पढाउने क्रममा पनि विद्यार्थी संख्या अत्यधिक भएका कारण आवाज सबैतिर पुर्‍याउन पिन माइक भिर्नुपथ्र्याे । तर आज जब म यसै विषयमा विशिष्टता हासिल गरेर पढाउन विश्वविद्यालयको कक्षाकोठामा उभिन्छु, औंलामा गन्न सकिने विद्यार्थीको मात्र उपस्थिति पाउँछु ।

आफूले वर्षौं लगाएर आर्जन गरेको बौद्धिकतालाई धिक्कार्दै म प्रश्न गर्छु, आफैसँग– आखिर कहाँ गए ती नेपाली विषय पढ्न चाहने विद्यार्थी ? विश्वविद्यालयले लागू गरेको सत्र प्रणालीमात्र यसरी विद्यार्थी घट्नुको कारण हो वा यसका पछाडि अन्य कारण पनि छन् ? के साँच्चै हामीलाई नेपाली विषयप्रति वितृष्णा जागेको हो त ? वितिष्णा नै हो भने पनि त यसको कारण पक्कै होला । यस्ता कारणको खोजी गर्नु कसको जिम्मेवारी हो ? यस्ता प्रश्न असंख्य छन्, जसले आज प्रतिउत्तर मागिरहेका छन् ।

नेपाली विषय पढेका अधिकांश विद्यार्थीको प्रश्न हुन्छ, ‘नेपाली पढेर के गर्ने ?’ यस्तै प्रश्न गर्दै आफू पत्रकारिता पढेको बताउने एक विद्यार्थीलाई सोधेकी थिएँ, ‘तिमीले गर्ने पत्रकारिताको माध्यम कुन हो ?’ उसले अलि अप्ठ्यारो मानेर भनेको थियो, ‘नेपाली’ । मैले पुन: प्रश्न गरेकी थिएँ, ‘हामीकहाँ प्रकाशित हुने समाचारपत्र, अन्य पत्रपत्रिका तथा पुस्तक प्राय: कुन भाषामा प्रकाशित हुन्छन् ?’ त्यतिबेला उसको लज्जाबोध सहितको उत्तर म अझै सम्झँदैछु । साँच्ची † यति धेरै अवसर भएर पनि विद्यार्थी नेपाली भाषाप्रति आकर्षित हुन नसक्नु आफैमा विडम्बना हो भने आमसञ्चार क्षेत्रमा देखिने भाषिक त्रुटि तथा लापरबाही यसैको परिणति पनि हो । अत: यसतर्फ पनि सम्बन्धित निकायको ध्यान जानु आवश्यक देखिन्छ ।

नेपाली विषयलाई अनावश्यक ठानेर यसबाट छुटकारा खोज्नुको दुष्परिणाम खोज्न टाढा जानु पर्दैन, सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राही भएर पुगेका स्नातकोत्तर युवा पनि सामान्य फारम भर्न र निवेदन लेख्न नजानेर ङिच्च मुख लगाएर बसेको हेरेमात्र पुग्छ । त्यसैले भाषामाथि प्रहार गर्न खोज्ने तत्त्वविरुद्ध आम नेपाली सचेत हुनैपर्छ । जब हामी नेपाली विषयको पठनपाठनलाई अनिवार्य गर्नुपर्ने आवाज उठाउँछौं, तब दक्षिणतर्फ संकेत गर्दै हिन्दी भाषा ऐच्छिक भएको मुलुकले गरेको प्रगतिको बखान पनि सुनाइन्छ । तर उत्तरतर्फ देखाइँदैन, किनकि चिनियाँहरू अंग्रेजी जान्दैनन् र पनि चीन त्यति विकसित छ । यस्तै जापान लगायत अन्य मुलुक छन्, जसले आफ्नै भाषालाई महत्त्व दिएर पनि प्रगति गरेका छन् । विश्वविद्यालयमा नेपाली पढ्न आउने विदेशीमध्ये चिनियाँ र जापानीलाई नेपाली सिकाउन कठिनाइ पर्दाको अनुभव अझै ताजा छ, किनकि उनीहरू अंग्रेजी नबुझ्ने, हामी उनीहरूको भाषा नबुझ्ने । त्यसैले नेपाली भाषालाई प्रगतिको बाधक ठान्नु स्यालले अंगुर अमिलो छ भनेको उखान बाहेक केही हुन सक्दैन ।

केही समययता नेपाली भाषामाथि बेला–बेला हुने प्रहार, यस सम्बन्धी प्रकाशमा आउने अनेक विवाद, पाठ्यक्रमबाट यसलाई हटाउने वा छोट्याउने हल्ला यथार्थमा कुनै निश्चित जाति, वर्ग, समुदाय तथा क्षेत्रका नेपालीका लागिमात्र नभएर समग्र नेपालीकै स्वाभिमानको प्रश्न हो । नेपाली भाषा सिङ्गो नेपालको पहिचान हो । नेपाली साहित्य, कला, संस्कृति र सम्पदालाई चिनाउने माध्यम हो । त्यसैले यसलाई माध्यम बनाएर आफ्नो स्वार्थसिद्धि गर्ने नेपथ्यका नायकहरूदेखि बेलैमा सचेत हुनु आम नेपालीको दायित्व हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७५ ०८:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यशोधरा र बुद्धत्व

डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — कुनै दु:ख–कष्ट अनुभूति नगरी दरबारिया सुखशयलमा हुर्केका एक राजकुमार संयोगवश वृद्ध, रोगी तथा मृतकलाई देखेपछि जीवन–जगत, बुढ्यौली, रोग तथा मृत्यु आदि दु:खले जेलिएको रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि त्यस दु:खबाट छुटकारा पाउने उपायबारे चिन्तन गर्न थाल्छन् ।

सांसारिक मोह–माया नै ज्ञानको खोजीमा बाधक भएको ठानेर प्रसूति अवस्थाकी पत्नी, नवजात पुत्र तथा राजसी सुख त्यागेर उनी ज्ञानको खोजीमा निस्कन्छन् । राजकुमार सिद्धार्थ त्यसरी दरबारबाट निस्केर कठोर तपस्या गर्न गएको थाहा पाएपछि उनकी पत्नी यशोधरालाई माइत बोलाइन्छ, तर उनी माइत जान मान्दिनन् । उनी दरबारमै तपस्विनी बनेर साधनारत हुन्छिन् । संयोगवश, बोधीवृक्षमुनि साधनारत बुद्ध तथा दरबारमा साधनारत यशोधरालाई एकै समयमा ज्ञान प्राप्त भएको मानिन्छ । मानव कल्याणका लागि सर्वस्व त्यागेर हिँडेका पतिको लक्ष्यमा बाधा उत्पन्न होला, उनको महत्त्व घट्न जाला भनेर यशोधराले आफूले प्राप्त गरेको ज्ञानबारे कसैलाई बताइनन् । बुद्धत्व दुबैले प्राप्त गरे तर प्राप्तिको मार्ग भने दुबैको भिन्न थियो । बुद्धले घर–गृहस्थी त्यागेर, पारिवारिक दायित्वबाट विमुख भएर, परिवारजन तथा स्वयम्लाई कष्ट दिँदै रन–वन भौंतारिएर ज्ञान प्राप्त गरेका थिए भने यशोधरा पारिवारिक दायित्व र मातृधर्मको निर्वाह गर्दै गृहस्थ जीवनमै ज्ञान प्राप्त गर्न सफल भएकी थिइन् । बुद्धको भूमि भनेर गर्व गर्ने हामी नेपालीले नारी बुद्ध अर्थात् यशोधराका लागि पनि गर्व गर्नुपर्छ । अत: आज बुद्धका साथसाथै ती महान नारी यशोधराको पनि स्मरण गर्नु आवश्यक छ ।

ज्ञान प्राप्त गरिसकेपछि त्यसको प्रचारका क्रममा एकदिन बुद्ध आफ्नै दरबारमा पुगेपछि यशोधराले राखेका प्रश्नहरूबाट उनले घरैमा बसेर ज्ञान पाएको कुरा बुद्धले पनि स्वीकारेको भनाइ पाइन्छ । त्यतिबेला उनले बुद्धसमक्ष राखेका प्रश्नहरू थिए— सत्यको खोजीका लागि संसारै त्यागेर जानुपथ्र्यो ? गृहस्थले सदाचारका साथ घरैमा बसेर खोजी गर्दा तत्त्वज्ञान प्राप्त हुँदैन ? भिक्षुलाई आफ्नो समाज र समूह चाहिँदैन ? आदि । उनका विचारदेखि बुद्ध प्रभावित भएर नै उनले ज्ञान पाएको स्वीकार गरेको बुझिन्छ । बुद्ध र यशोधराको ज्ञान एकै भए पनि त्यसको मार्ग भिन्न देखिन्छ । बुद्धमार्ग अनुसार व्यक्ति गृहस्थ जीवनको मायाजाल र कर्तव्य–दायित्वबाट मुक्त संन्यासी भएपछि मात्र ज्ञान प्राप्त हुन्छ । सांसारिक विधि–व्यवहार यस मार्गका बाधक हुन् । यशोधरा मार्ग अनुसार भने मानिसले गृहस्थ जीवनमा रहेर त्यसमा निहित कर्तव्य–दायित्व पूरा गरेर पनि त्यागी र सदाचारी हुने हो भने ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ । यसबाट ऊ आफू सुखी रहेर अरुलाई पनि सुखी राख्न सक्छ । पतिको त्याग–तपस्याबाट प्राप्त ज्ञानको प्रचार र स्थापनामा बाधा आउन नदिन आफू ओझेलमा रहेकी ती महान नारी यशोधरा वन्दनीय त छँदैछिन्, अब उनी निर्देशित बुद्धत्व प्राप्तिको मार्गबारे पनि प्रचार आवश्यक भएको छ ।

समाजमा यस्ता असंख्य यशोधरा छन्, जसले आफू ओझेलमा रहेर असंख्य बुद्धहरूलाई प्रकाशित गराइरहेका छन् । त्यसैले त ओझेलमा परेकी यशोधरालाई प्रकाशित गर्नका लागि कवि कालीप्रसाद रिजालले ‘यशोधरा’ गीति नाटक रचना गरे । कपिलवस्तु भ्रमण गर्दा जताततै बुद्धमात्र भएको तर कहीँ कतै यशोधराको उपस्थिति नदेख्दा दु:खी भएर नियात्राकार रामप्रसाद पन्तले ‘अविरल यात्रा’मा ‘कतै भेटिइनन्, यशोधरा’ भन्ने नियात्रा लेख्दै बौद्धमार्गी र मानवतावादीले यशोधराको मानवता, उदारता र महानताको चर्चा नगरेको, बौद्ध धर्मग्रन्थहरूमा यशोधरा अट्न नसकेकामा उनीप्रति अन्याय भएको भन्छन् । उनी जस्ती महान र त्यागी नारीरत्न पनि बौद्ध परम्परामा प्रकाशमा नआएको हुनाले साहित्यमा उनलाई प्रकाशित पार्न ‘यशोधरा×’ लेख्ने क्रममा उनका बारेमा लेखिएका सामग्री नभेटिँदा बल्लतल्ल भारतको तत्कालीन कुचविहार स्टेटकी दोबागर महारानी सुनीतिदेवी सीएलद्वारा अंग्रेजीमा लेखिएको ‘द लाइफ अफ प्रिन्सेस यशोधरा’ फेला पारेको कुरा कालीप्रसादले उल्लेख गरेका छन् ।

बुद्ध हुन् वा यशोधरा दुबैले प्राप्त गरेको ज्ञान समस्त मानव कल्याणका लागि हो । सत्य, अहिंसा, सदाचार, सत्कर्म, आत्ममन्थन र आत्मदर्शन आदि नै यस अन्तर्गत पर्छन् । मानिसले सत्कर्मले आफूमात्र होइन, अरुलाई समेत सुखी राख्न सक्छ । अहिंसावादी नीतिले संसारमा सबैको बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित हुनाका साथै मानवतावाद र शान्ति स्थापित हुन्छ । आत्ममन्थन र आत्मदर्शन ध्यानका माध्यमबाट सम्भव हुन्छ । जब मानिस आफूभित्र डुबेर आफूलाई चिन्न सक्छ, तब उसले हरेकलाई आफूजस्तै देख्न थाल्छ । आफ्नो जस्तै अर्काको पनि अस्तित्वबोध गर्ने मान्छेले आफूलाई मन नपर्ने र पीडा हुने कार्य अरुमाथि गर्दैन । ऊ सदैव परोपकारी हुन्छ । यो नै मानव कल्याणको मार्ग हो ।

अंगुलीमाल जस्तो क्रूर हत्यारालाई त जीवन र अहिंसाको महत्त्वबोध गराउन सक्ने बुद्धको ज्ञानमार्गले के आजका हामीलाई कल्याणकारी बनाउन सक्दैन र ? आफ्नो कर्मको फल स्वयम्ले नै भोग्नुपर्छ, किनकि जे रोप्यो, त्यही काट्नु प्रकृतिको नियम हो । अमृत रोपेको स्थानमा विष कदापि फल्दैन भने विष छरेर अमृत टिप्ने आशा गर्नु पनि मुर्खता बाहेक केही हुन सक्दैन । अत: जीवनमा यस्तो कर्म गरियोस्, जसले जीवनको उत्तरार्धमा आफैलाई नपोलोस् π आज हामीले जीवनको क्षणभङ्गुरतालाई बिर्सेर, जीवनमा आर्जन गरेको भौतिक सुख तथा वैभव यसै संसारमा छाडेर रित्तै जानुपर्छ भन्ने शाश्वततालाई आत्मसात् गर्न नसक्दा हामी तृष्णा र मोहको भंँगालोमा भासिएका छौं । समाजमा भ्रष्टाचार तथा अनेक विसङ्गति व्याप्त छन् । व्यक्तिले गर्ने भ्रष्टाचारले आरम्भमा समाजलाई नकारात्मक असर पार्ने गर्छ भने अन्त्यमा त्यसको रापमा ऊ स्वयम् पिल्सिनुपर्ने हुन्छ । मानसिक समस्याका कारण सम्पन्न वर्गका घरमा पनि सुख–शान्ति देखिँदैन । यी सबैबाट मुक्ति पाउने एकमात्र मार्ग हो– बुद्धमार्ग !

बुद्धमार्ग र ध्यानको प्रसङ्ग आउनासाथ मानिसको प्रतिक्रिया हुन्छ, ‘यस्तो सुखशयल छाडेर जोगी भएर हिँड्नु ? त्यो पनि दिन–उमेरमै ?’ यही गलत धारणाको अन्त्य हो, नारीबुद्ध यशोधराको बुद्धमार्ग अर्थात् गृहस्थ र सामाजिक जीवनमै रहेर पनि बुद्धत्व प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता । उनको मान्यतालाई स्वयम् बुद्धले पनि अस्वीकार गर्न सकेनन्, किनकि उनले पनि अन्न–जल ग्रहण नगरी शरीरलाई कष्ट दिएर तप गर्दासम्म ज्ञान प्राप्त गरेका थिएनन् । सुजाताले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेको खीर ग्रहण गरेका बुद्धले नै ज्ञान पाएका हुन् । भिक्षुहरूलाई पनि समूह र समाज चाहिने हुनाले नै विहार, भिक्षाटन र दानको परम्परा स्थापित भएको हो । त्यसैले समाज र गृहस्थी त्यागेर होइन, यसैभित्र आबद्ध भएर ज्ञान प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । ध्यानका माध्यमबाटै यस्तो ज्ञानको प्राप्ति हुन्छ । यसका लागि गुरु पनि आवश्यक पर्छ ।

गुरुदीक्षाका माध्यमबाट जब साधनाको मार्गमा प्रवेश गरिन्छ, त्यसपछि जीवनमा आनन्द नै आनन्द π मानिस आफूभित्र डुबेर जब ईश्वरमा लीन हुन्छ, आफैभित्र अनहद नाद सुन्छ, बन्द आँखाले दिव्य ज्योतिको अनुभूति गर्छ, अनि श्वास–श्वासले परमेश्वरको शब्दहीन सुमिरण गर्छ, त्यो नै परमानन्दको क्षण हो, बुद्धत्व हो र सम्पूर्ण मनोविकारको अन्त्य पनि हो । यस्ता ज्ञानीहरू सांसारिक भोग–विलास अनि मान–अपमानभन्दा पर रहेर केवल कल्याणकारी चिन्तन गर्छन् ।

हो, बुद्धत्व प्राप्तिका लागि गृहत्याग, पारिवारिक वियोग गर्न र तन–मनलाई कष्ट दिनु पर्दैन । समाज छाडी जङ्गलतर्फ लाग्नु पनि पर्दैन । गृहस्थ जीवनका कर्तव्य, पारिवारिक र सामाजिक दायित्व पूरा गर्दै पनि मनको चञ्चलता नियन्त्रण गरी सत्कर्म र सदाचारलाई आत्मसात् गरी साधनारत हुने हो भने हामी सबैले बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्छौँ π यसै यथार्थकी साक्षी हुन्– यशोधरा, यसैका समर्थक हुन्– बुद्ध π त्यसैले बुद्धका साथसाथै यशोधराको पनि ससम्मान स्मरण गरौं ।

pratikshagunjan@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख १७, २०७५ ०८:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT