नेकपामा ‘पजनी’ र अधिनायकवाद

‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — साँच्चै पार्टी एकता गर्न कठिन छ कि पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन ? अहिले यस्तो प्रश्न सोधियो भने पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन नै गाह्रो भएको उत्तर आउन बेर छैन । किनभने पार्टी एकता गर्नुभन्दा सकसपूर्ण भइरहेको देखिन्छ, पार्टीको केन्द्रमा कुन–कुन नेतालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने काम ।

त्यसैले निर्माणाधीन पार्टी ‘नेकपा’ (अन्डरलाइन) का अध्यक्ष–द्वय खड्गप्रसाद शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डका ‘दु:ख’ देखेर दया नै जाग्छ ।

नेकपाका अध्यक्ष–द्वय ओली र दाहालको सकस हेर्दा अरूलाई त भाउन्न नै हुनसक्छ : कसलाई केन्द्रीय समितिमा राख्ने, कसलाई नराख्ने ? हजारौं पदाकांक्षीबीच कसलाई छनोट गर्ने ? कसलाई काखा गर्ने, कसलाई पाखा गर्ने ? आफ्ना र पराया छुट्याउने कसरी ? आफ्नो स्वार्थ र हित अनुकूल हुनेगरी ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ (छनोटकारी कृपा) गर्न कति कठिन रहेछ, आफ्नो हात जगन्नाथ गर्न पाएका अध्यक्ष–द्वय र केही शक्तिशाली वरिष्ठ नेताहरूले मात्रै अनुभूत गर्न पाएको दिव्य–ज्ञान निकै अर्थपूर्ण छ । ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ कुनै माक्र्सवादी अभ्यास होइन, नत पुँजीवादी लोकतान्त्रिक शैली नै हो, यो वास्तविकताको बोध उनीहरूलाई राम्ररी छ । तर उनीहरूले पनि के गरुन्, उनीहरू आफै पनि आफ्ना स्वार्थ, प्रवृत्ति र मनोवृत्तिसामु मजबुर छन् !

Yamaha

शक्तिशाली पार्टीका महाशक्तिशाली अध्यक्ष–द्वयलाई राम्ररी थाहा छ, नेपालका दुई ठूला पार्टीबीच एकता गर्न त आफू दुई जनाबीच मिलेमतो भए पुग्छ, सिंगो पार्टी–पंक्तिको अनुमोदन जरुरी छैन । आफू दुईबीच अध्यक्ष पदको लेनदेन पनि दुईजना अध्यक्षबीच एकबुँदे सहमति भए पुग्छ, अरू नेता–कार्यकर्ताले त ताली ठोक्ने न हो । सचिवालयमा ७ बाहुन, १ नेवार र १ मगर नेताहरूको आरक्षण गर्न पनि पार्टीभित्रका शक्तिशाली व्यक्ति र गुटको समर्थन एवं सहमति भए पुगिहाल्छ, पदाधिकारीहरू र उनीहरूका सेनामेनाले जोडदार समर्थन गरिहाल्छन् ।

उनीहरूलाई सकस त दोस्रो तहका हजारौं नेताबीच ४ सय ४१ केन्द्रीय सदस्य छान्ने हदसम्मको छनोटकारी कृपा गर्नुमा पो रहेछ । अरूका अनेक योग्यता, क्षमता, कला र सीपसँगै अनुभव थाहा पाएर ‘आफू अनुकूल’को टिम बनाउनु पो महाभारत रहेछ । कति कठिन दायित्व रहेछ, पार्टीका अध्यक्ष भएर ‘आफ्नो मान्छे’ छनोट गर्नु र कृपा प्रदान गर्नु † कति गहन काम रहेछ, पुराना शासकहरूले जस्तो आफ्नै नेता–कार्यकर्तालाई शासन गर्नु वा नेता–कार्यकर्ताहरूलाई कज्याउनु । कति ठूलो जिम्मेवारी रहेछ, पुँजीवादी कर्पाेरेसन चलाए जस्तै अनुकूल टिम बनाएर नाफादायी राजनीति गर्नु ! ‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ (राजनीतिको निजीकरण) तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।

‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’
दुईवटा कम्पनी विलय हुँदाजस्तै होस् या विलय र अधिग्रहण हुँदाजस्तै, नेकपा माओवादीको एमालेकरण हुने क्रममा अध्यक्ष–द्वयको सबैभन्दा ठूलो दु:ख छनोटकारी कृपामै देखिएको छ, जुन अब लगभग समाप्त हुँदैछ । उनीहरूबाट छनोटकारी कृपा पाउनेहरूले केक बाँड्दै फेसबुकमा नियुक्ति–पत्र पोस्ट्याउँदै खुसी मनाउनु अनौठो होइन, तर छनोटकारी कृपा नपाउनेहरूले रुन पनि राम्ररी पाउने अवस्था छैन । गाउँघरमा भन्ने गरिन्छ, हात्तीहरू मिले पनि घाँसकै सत्यानाश, नमिले पनि घाँसकै सत्यानाश † पार्टी विभाजन हुँदा पो ठूलो भाग पाइन्छ, जुट्दा त खाइपाइ आएको भाग पनि खोसिने रहेछ त ।

कोही कसरी एकाएक महासचिवमा नियुक्त हुन्छन्, कोही कसरी वरिष्ठताको वरियतामा पुछारमा पारिन्छन्, मनोनयनमा निमग्न शक्तिशाली अध्यक्ष–द्वय र उदीयमान शक्तिकेन्द्रका रूपमा प्रचारित महासचिवलाई कुनै पत्रकारले सोधेको थाहा छैन । कसैलाई सडकबाट टिपेर कसरी केन्द्रीय सदस्य बनाइन्छन्, कसैलाई केन्द्रीय पदाधिकारी र सदस्यबाट सडकमा पुर्‍याइन्छन्, मनोनीत भएका र नभएका नेताहरूले कत्ति बुझेका होलान्, स्पष्ट छैन । आफू वरियतामा तल पारिएपछि मिडियामा गुनासो गर्ने र धम्क्याउनेहरूले पनि मनोनयनकर्ताहरूका अधिकार तथा छनोटको प्रक्रिया र संस्कृतिबारे सवाल उठाएका छन् कि छैनन्, जानकारी छैन । जे होस्, अज्ञात प्रावधान वा आन्तरिक लेनादेनाकै आधारमा मनोनीतहरूका खुसीको ग्राफ, विज्ञापनबाजीको लहर र आसेपासेका बधाई–शुभकामनाको कार्यव्यापार चुलिएको देखिन्छ । यस्तो दृश्य देख्दा मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टका शब्दमा ‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’को भावनाभन्दा अरू केही मूल्य–मान्यता क्रियाशील रहेको भेउ पाउन कठिन छ ।

शक्ति–पूजकहरूलाई थाहा छ, नेकपाका अध्यक्ष–द्वयको बसाइकै कारण बालुवाटार र खुमलटार नयाँ शक्ति–केन्द्र भएका छन् भने पार्टीचाहिँ उनीहरूको हत्केलामा कैद रहेको सत्ता–शक्ति अभ्यास गरिने ‘तिनिख्य:’ (टँुडिखेल) । भोजभतेर खान वा पार्टी र सरकारमा पद–शक्ति माग्न धाउनुपर्ने शक्तिकेन्द्रको महत्त्व र महिमाबारे पदाकांक्षीहरूभन्दा बेसी अरूलाई कहाँ थाहा होला र † यस्ता शक्तिकेन्द्रमा धाउँदै केन्द्रीय समितिमा सदस्यका लागि दबाब दिन जाने र चाकडी गर्न जानेहरूको लर्काे हेर्नलायकको छ । उनीहरूबीच भएका लेनादेना र मनोनयनकर्ताहरूबीच भएका गोप्य मन्त्रणालाई दस्तावेजीकरण गरिएमा नयाँ शक्तिकेन्द्रहरूले शक्तिको अभ्यास कसरी गर्छन्, वास्तविकता उजागर हुनसक्छ । शक्तिकेन्द्रका कुनै राजनीतिक खेलाडीले संस्मरण लेखे भने ‘नयाँ राजा’हरूले कसरी ‘पजनी’ गर्छन् र ‘आफ्नो मान्छे’ बनाउँछन् भन्ने अधोगति देख्न सकिने अवस्था हुन्छ ।

पजनीको परम्परागत अभ्यास
पार्टीका विधि–विधानमा वा वैधानिक रूपमा ‘पजनी’ शब्द प्रयोग र स्वीकार्य नहोला, तर यसले नै अनेक पार्टीका पदमा छनोट, नियुक्ति, सरुवा–बढुवा, खारेजी र थमौतीको अभ्यासलाई सटिक रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्छ । कुनै जमानामा कर्मचारीहरूको काम दिने वा हटाउने मामिलामा शाह र राणा शासनमा सामन्तवादी अभ्यासका रूपमा गरिने पजनीलाई अब मालिक–दास प्रथा कालको अन्तर–सम्बन्ध र आचरणमात्रै भन्नु उपयुक्त हुँदैन । कुनै शंका छैन, यस्तो ‘प्याट्रोन–क्लाइन्ट रिलेसनसिप’ (संरक्षक–संरक्षित बीचको सम्बन्ध) पुँजीवादी कम्पनी र कर्पाेरेसनमा कायम छ ।

यस्तै सम्बन्ध आफूलाई समाजवाद र साम्यवादको अग्रदस्ता मान्ने कम्युनिस्ट पार्टी र त्यसका अगुवा मान्ने कम्युनिस्ट नेताहरूका आचरणमा पनि व्याप्त छ । अनेक गुटबन्दी र टिकडमबाजीको आधारमा पार्टीको अध्यक्ष हुने, त्यसलाई सत्ता–शक्तिको केन्द्र बनाउने अनि त्यही पार्टी र अध्यक्ष पदको आधारमा लेनदेनको प्रक्रिया चलाउने आचरण सबैतिर देखिएकै छ । यस्ता आचरण र संस्कृतिबाट कमैमात्र पार्टीका अध्यक्ष वा अन्य पदका आकांक्षी नेता मुक्त छन् ।

यस्ता मूल्य–मान्यता र आचरण मनोनयन प्रक्रियासँग जोडिएको वैधानिक र विधिवत प्रश्नमात्रै होइन, यो अध्यक्ष वा नेता वा कार्यकर्ता वा समग्र व्यक्तिको ‘आइडियोलोजी’ (वैचारिकी) को सवाल हो । विचार, संस्कृति, आचरण, मूल्य–मान्यताको समष्टिका रूपमा व्यक्त हुने वैचारिकीको नजरले हेर्दा एरिक फमले भनेझैँ अधिकांश पार्टी नेतृत्व ‘अथोरिटोरियन क्यारेक्टर’ (अधिनायकवादी चरित्र) बाट ग्रस्त भएको पाइन्छ । चाहे परिवारमा होस् या पार्टीमा, चाहे समाजमा होस् या सरकारमा, मालिक वा स्वामीको रूपमा सत्ता–शक्तिको भोक र अभ्यासले यही चरित्रलाई उजागर गरेको देखिन्छ ।

अधिनायकवादी चरित्र
‘अरूमाथि शासन गर या शासित हुन तयार होऊ, अरूलाई अनुशासित गर या अरूबाट अनुशासित हुन तयार होऊ, अरूलाई मान्छे नगन या अरूबाट पनि आफू मान्छे नगनिन तयार होऊ, अरूलाई समर्पण गराऊ या अरूप्रति समर्पित हुन तयार होऊ, अरूलाई अधीनस्थ बनाऊ या अरूबाट अधीनस्थ हुन तयार होऊ †’ मनो–विश्लेषक एरिक फ्रमका शब्दमा यस्तै मूल्य–मान्यता र अभ्यास अधिनायकवादी चरित्रका परिचायक हुन्, जुन वास्तवमा माक्र्सवादी वा लोकतन्त्रवादी होइन, फासीवादी संस्कृति र मनस्थितिका संकेत हुन् । फ्रमका अनुसार परिवार, पार्टी वा ‘प्याट्रोयाटिजम’ (देशभक्ति) को नाममा आफूलाई सम्पूर्णत: होम्नुपर्ने वा आफ्नो व्यक्तित्वको विघटन गर्नुपर्ने हदसम्म समर्पण गर्नुपर्ने वा अधीनस्थ हुनुपर्ने राष्ट्रवादी सिद्धान्त र संस्कृतिमा रहेको छ, फासीवाद । यस्तै फासीवादका अनेक रूपरंग हामीले पनि ब्यहोरिरहेको र बाँचिरहेको अवस्थामा कम्युनिस्ट पार्टीका झिलिमिली साइनबोर्डबारे, तिनका आकर्षक मार्गनिर्देशक सिद्धान्तबारे, तिनका अध्यक्ष र नेताहरूका आचरणबारे मसिनोसँग आलोचनात्मक अध्ययन गर्नु जरुरी छ ।

नेकपा या अन्य कम्युनिस्ट पार्टीका मार्गनिर्देशक सिद्धान्त र विधानमा माक्र्सवाद–लेनिनवादको पूजा गरिएको होला, माओवादको अर्चना पनि गरिएको होला, तर अधिकांश कम्युनिस्ट पार्टीको वैचारिकीमा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद वा द्वन्द्ववादी विचार होइनन्, अधिनायकवाद र त्यसको चरित्र प्रकट भइरहेको देख्न पाइन्छ । अध्यक्ष एक वा दुई वा तीनको अधीनमा पार्टी र नेता हुने संरचना र सम्बन्ध हुने पार्टी र नेतासँग माक्र्सवादको साइनो घोडा बेचेको जति पनि हुँदैन । अध्यक्षहरूको सिन्डिकेट (गुट) वा अध्यक्षहरूसँग मोलमोलाइ गर्नसक्ने गुटसँग अधीनस्थ सम्बन्ध वा चाकडीको साइनो नभएकाले पद नपाउने दासत्वपूर्ण संस्कृतिसँग समाजवादी लोकतन्त्रको त के, पुँजीवादी लोकतन्त्रको नाता खोज्न कठिन छ ।

पार्टीका मालिकहरूको छनोटकारी कृपा प्राप्त गर्न एकले अर्काको खुट्टा तान्ने भ्यागुते–दौडबीच आपसी माया–ममता र कमरेडपना (मित्रता) भएका कम्युनिस्ट पार्टीहरूबीच एकता भएको गफ पचाउन कठिन नै छ । समृद्धिको बाढी र अधिनायकवादको लहरबीच छनोटकारी कृपाका लागि कुदाइ जारी रहेको बेला पार्टीकै नेता–कार्यकर्ताहरूमा बचेखुचेका नैतिकता, सिद्धान्तनिष्ठता र आलोचनात्मक विवेक सबैभन्दा बेसी खतरामा छ ।

ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७५ ०८:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

लोकतन्त्र, हिन्दुत्व र स्वराजको मोह

‘हिन्द स्वराज’, ‘ग्राम स्वराज’, ‘सर्वाेदय’ र ‘रामराज्य’ को नारामा उदाएको गान्धीवादले लोकतन्त्रको जगमा हिन्दुत्वको नाममा फैलिएको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा भाजपाको फासीवादलाई ब्याडको काम गरेको त थिएन ?
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — ‘लोकतन्त्रको कुनै पनि प्रयोगले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्छ ।’ ‘लोकतन्त्रबारे विमर्श’ गर्ने क्रममा चिन्तक प्रदीप गिरीले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्ने मत राखेको देखेर मनमा केही प्रश्न उठेका छन् ।

राजनीतिक लोकतन्त्रबारे छलफल गर्दा धेरैजसो माक्र्सवादी पारामा विश्लेषण गर्न रुचाउने गिरीको पछिल्लो भनाइले भने लोकतन्त्रबारे उठेका प्रश्नको उत्तरभन्दा बेसी सवाल उठाएको छ । विश्वमै लोकतन्त्रको आवरणमा एक नश्ल, एक धर्म, एक वर्ण, एक वर्ग, एक संस्कृति, एक समुदायको एकाधिकारले राष्ट्रवाद र फासीवादको अभ्यास गर्नथालेको बेला गान्धीको ‘हिन्द स्वराज’ कसरी लोकतान्त्रिक र मानवीय उत्तर हुनसक्छ, प्रश्न गहन र व्यापक देखिन्छ । ‘हिन्द स्वराज’, ‘ग्राम स्वराज’, ‘सर्वाेदय’ र ‘रामराज्य’को नारामा उदाएको गान्धीवादले लोकतन्त्रको जगमा हिन्दुत्वको नाममा फैलिएको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा भाजपाको फासीवादलाई ब्याडको काम गरेको त थिएन ? अध्ययनयोग्य छ ।

गान्धीवाद र त्यसको हिन्द स्वराजबाट प्रभावित भएर भारतमै नेपाली कांग्रेस पार्टी निर्माण भएको कारणले त्यसको वैचारिक प्रभाव अझै हुनु अनौठो होइन । कांग्रेसका एक संस्थापक नेता बीपी कोइरालाले ‘गान्धीवाद : चिन्तन र चर्चा’मा गान्धीवादलाई अहिंसा र विकेन्द्रीकरणसँगै अध्यात्मवादका रूपमा सैद्धान्तीकरण पनि गर्न भ्याएका थिए । त्यही वादबाट प्रभावित विश्लेषक सीके लालले पनि एक्काइसौं शताब्दीको नेपाली राजनीतिलाई हाँक्न बुद्धसँगै गान्धी पनि चाहिएको तर्कका साथ लेखेका थिए, ‘गान्धीको अहिंसा, सत्याग्रह र ग्राम स्वराजमा आधारित ‘रामराज्य’ नौलो नेपालको परिकल्पनाका लागि दरिलो आधार बन्न सक्छ ।’ सवाल के हो भने भारतमा सामाजिक रूपमा ‘वर्ण–व्यवस्था’, राजनीतिक रूपमा ‘रामराज्य’ र आर्थिक रूपमा ‘ट्रस्टिसिप’को गान्धीवादी दर्शनले भाजपाको सांस्कृतिक राष्ट्रवाद वा फासीवादको सिद्धान्तको भूमिका त खेलेको होइन ? खेलेको भए त्यस्तो वाद र त्यसको राजनीतिक तन्त्र कसरी एक्काइसौं शताब्दीको नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक प्रयोगका लागि विचारणीय हुनसक्छ ?

‘रामराज्य‘ या हिंस्रक राज्य ?
गान्धीले प्रस्तुत गरेको ‘ट्रस्टिसिप’को आर्थिक नीति र मोदीले लागु गरिरहेको ‘क्रोनी क्यापिटालिजम’ (चाकर पुँजीवाद) को अर्थनीतिबीच तुलना गर्दा गान्धीवादी आर्थिक दर्शनको धोती खुस्किन्छ । अध्येता ब्रजरंजन मणिका अनुसार, ट्रस्टिसिपको मतलब हो : सम्पत्तिशाली वर्ग (ह्याब्स) ले समाजका सबै सम्पत्तिलाई कब्जामा लिँदै सिंगो समाजको हितमा काम गर्नेछ भन्ने अर्थनीति । चाहे नेहरूको ‘समाजवादी अर्थनीति’ होस् या मोदीको क्रोनी क्यापिटालिजम, तिनले पनि सम्पत्तिशाली वर्गलाई नै पोस्दै सम्पत्तिहीनलाई आश्वासनको पोकोमात्रै बाँडेको तथ्य जगजाहेर छ । यस्तो अवस्थामा नेपालमा पनि ‘ट्रस्टिसिप’ वा समाजवादी अर्थनीति वा क्रोनी क्यापिटालिजमले कुन वर्ग/वर्ण/लिंगको आर्थिक समृद्धि प्रत्याभूत गर्छ, जोकोहीले पनि अनुमान गर्न सक्छ ।

गान्धीले उठाएको ‘रामराज्य’को राजनीतिक दर्शनले पनि उच्चवर्गीय प्रभुत्व (अथोरिटोरियनिजम) को अभ्यास गर्छ । रामराज्यमा शासकले स्थायी भावका साथ सँगै वर्ण–व्यवस्था र पितृसत्तालाई एकसाथ रक्षा गर्छ । त्यस्तो राज्यमा लोकतान्त्रिक समाजमा जस्तो शंबुकको हत्या गर्ने वा सीतालाई घरबाट निकाल्ने व्यक्ति वा शासकलाई सजाय दिन सकिँदैन, नत त्यस्ता जनविरोधी काम गर्ने सरकारलाई नै हटाउन सकिन्छ । उच्चवर्गीय प्रभुत्वको अभ्याससँगै वर्ण–व्यवस्था र पितृसत्ताको रक्षा हुने राज्यमा हिंसा र अहिंसाबीच कुनै ‘लक्ष्मणरेखा’ नै हुँदैन । अछूत शंबुकको हत्या सनातनी अहिंसा हुन्छ भने घरबाट सीताको निष्काशन वैदिक धर्मको पालना हुन्छ ।

गान्धीको सामाजिक दर्शन हिन्दुवाद (हिन्दुइजम) र त्यसको वर्ण–व्यवस्थामा डुबेको छ । आफ्नो सम्पादनमा निस्कने ‘योङ इन्डिया’ साप्ताहिकमा उनले स्मृति–पुराण, अवतारवाद, पुनर्जन्म, मूर्तिपूजा, गोरक्षासँगै वर्ण–व्यवस्था र वर्णाश्रमप्रति अटल निष्ठाबारे खुलेआम घोषणा गरेका थिए । ‘मोहनदास करमचन्द गान्धी’बाट ‘महात्मा गान्धी’ बनाइएपछि लेखेको लेखमाला पनि उनले स्पष्ट शब्दमा दाबी गरेका थिए, ‘वर्णको अर्थ हो : मानिसको जन्म हुनुभन्दा अगावै उसको पेसाको निर्धारण । वर्ण–धर्मको अर्थ हो : प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो पुर्खाको वंशानुगत व्यवसाय र पेसाको धर्म वा कर्तव्य पालना गर्नु । पैतृक व्यवसाय र पेसा अँगालेर व्यक्तिले आफ्नो जीविका चलाउनु ।’ उनले थप लेखका थिए, ‘वर्ण–व्यवस्थाको उद्देश्य हो : प्रतिस्पर्धा र बराबरी गर्ने प्रवृत्तिलाई रोक्नु तथा वर्ग–संघर्षलाई रोक्नु । म वर्ण–व्यवस्थामाथि विश्वास गर्छु, किनभने यसबाट मानिसहरूका कर्तव्य र व्यवसाय निर्धारण हुन्छ ।’

गान्धी र जन्मजात श्रम विभाजन
गान्धीवादले वर्ण–व्यवस्था र जन्मजात श्रम विभाजनमा कुनै शोषण, असमानता तथा व्यक्तिगत–सामाजिक विकासमा बाधा देख्दैन, बरु जतिसुकै अमानवीय र दासतापूर्ण भए पनि मज्जासँग निष्ठापूर्वक पूर्वजका पेसा अँगालेर बस्नुपर्ने मान्यता राख्छ । गान्धी त सबै उन्नतिको मूल र स्वराजको बीउसमेत जात–व्यवस्थामै रहेको दाबी गर्थे । जात–व्यवस्थालाई समाजको प्राकृतिक व्यवस्था मान्ने गान्धीका लागि त्यसमा विशिष्ट खालको सत्ता–शक्तिको ढाँचा रहेको जिकिर गर्थे । उनी धार्मिक आवरण दिइए तापनि उन्नति र स्वराजका लागि उपयोग गर्न सकिने दाबी गर्थे । कतिसम्म भने जात–व्यवस्थालाई नष्ट गर्नु र पश्चिम युरोपेली सामाजिक व्यवस्था अँगाल्नु भनेको हिन्दुहरूले वंशानुगत पेसाको सिद्धान्त त्याग्नु हो, जुन जात–व्यवस्थाको मुटु हो । यस्तो वंशानुगत सिद्धान्त त्यागियो भने समाजमा अव्यवस्था फैलिन्छ, ब्राह्मण शूद्रमा फेरिन्छ भने शूद्रचाहिँ ब्राह्मणमा † यसरी उनले सामाजिक लोकतन्त्र र शोषणविहीन समाजका लागि जात–व्यवस्था समाप्तिको पक्षमा आवाज उठाउनेहरूलाई पनि ठाडै विरोध गरेका थिए ।

एकाध विचार र उदाहरणका आधारमा गान्धीलाई हरिजन वा अछूत वा दलितका मसिहाका रूपमा पेस गर्ने काम नभएको होइन । पक्कै पनि उनले हिन्दु धर्म र समुदायको नाममा राममोहन रायदेखि दयानन्द सरस्वती र विनायक दामोदर सावरकर जस्ता सांस्कृतिक राष्ट्रवादीहरूले वकालत गरेको हिंसक हिन्दुत्व र साम्प्रदायिकताको विरोध पनि गरेका थिए । तर गान्धीवादको मुख्य आधार हो, वर्ण र जात व्यवस्थासँग जोडिएको धर्म संस्कृतिको पोषण । त्यसको पक्षमा जन्मजात श्रम विभाजनको गौरवगान । समाजमा अछूत र महिलामाथि जारी विभेद, हिंसा, क्रूरताको बेवास्ता तथा सार्वजनिक र शाब्दिक रूपमा अहिंसाको वकालत । काल्पनिक उदारता, मानवीयता र सामाजिक सद्भाव, वर्णाश्रमी भारतमाता र आध्यात्मिकताको गुणगान ।

त्यसको विपरीत ध्रुव हो : पश्चिमी सभ्यता, आधुनिकता, संसदीय लोकतन्त्र, विज्ञान–प्रविधि र भौतिकतालाई ‘शैतानी शक्ति’को रूपमा अर्थ्याउँदै विरोध ।

गान्धीका विचारको प्रवाह र जीवन–दर्शनसँगै हिन्द स्वराजको दर्शनको सार खिच्दै अध्येता मणि लेख्छन्, ‘उनको सबैभन्दा ठूलो महत्त्वाकांक्षा थियो : वर्ण–व्यवस्थालाई त्यसको शुद्ध प्राचीन रूपमा भारतमा पुन:स्थापित गर्नु तथा फेरि एकपटक संसारमा शान्तिपूर्ण तरिकाले आफूलाई लागेको अद्भुत, सार्वकालिक र सार्वभौमिक व्यवस्थाको झण्डा गाड्नु । विज्ञान, विवेकवाद, लोकतान्त्रिक समाजवाद विचारधारा, वैज्ञानिक इतिहास र आधुनिकताका सबै पक्षको प्रभाववश उभारमा आएका सामाजिक उथलपुथल, अराजकता र प्रतियोगिताबाट जतिसक्दो त्यति वर्णाश्रमी भारतमाताको रक्षा गर्नु गान्धीको मिसन थियो । उनको देशभक्ति र आजादीको आन्दोलन त्यही महाअभियानको हिस्सामात्रै थियो ।’

गान्धीवादको कोखबाट गोड्सेको जन्म
यही मिसन र महत्त्वाकांक्षालाई बुझियो भने हिन्द स्वराजको नाममा उठाएका आत्मनिर्भर गाउँ, कुटिर उद्योग, ग्राम पञ्चायत, ग्राम स्वराजजस्ता गान्धीवादी नाराको असलियत खुल्छ । त्यस नाराले परिकल्पना गरेको सांस्कृतिक–आर्थिक–राजनीतिक व्यवस्था र दर्शनलाई क्रान्तिकारी ठान्नुअघि गरिब, दलित र महिलाको नजरले त्यसको चिरफार गर्ने जमर्काे गरियो भने ‘महात्मा’को ‘आत्मा’ केमा बसेको रहेछ, त्यसको पनि रहस्य उद्घाटन हुन्छ । गान्धीवादी आर्थिक प्रशासनिक विकेन्द्रीकरणको नाममा उभ्याउन खोजिएको हिन्द स्वराजको भव्य संरचनाको ‘स्व’भित्र अछूत वा नीच (हरिजन) जात र महिलासँगै गरिब पर्छन् कि पर्दैनन्, हिन्दुत्ववादीहरूले पराया र विदेशी आक्रान्ता ठान्ने गरेका इस्लाम धर्मावलम्बी मुसलमान पर्छन् कि पर्दैनन्, यस्ता प्रश्नले स्वराजको नाममा हुने ब्राह्मण र वैश्यहरूको लामो शासनको राज पनि खोल्छ । र नेपाल र भारतको सन्दर्भमा शासनमा आरुढ चाकर पुँजीवादमा गान्धीले वकालत गरेजस्तै आत्मसंयमी हुनुपर्ने चाहिँ सवर्ण र सम्भ्रान्त पुरुषहरूले हो कि तन्नम अवर्ण पुरुष र महिलाहरूले हो ? यस्तो प्रश्नले पनि गान्धीवादी आत्मसंयम र सदाचारको पोल पनि खोल्छ ।

यसको अर्थ हो, गान्धीवादी हिन्द स्वराजले उत्तरभन्दा बेसी प्रश्न उठाएको छ । जम्माजम्मीमा गान्धीको सांस्कृतिक–आर्थिक–राजनीतिक दर्शन, त्यसको प्रचारले हिन्दुत्वलाई प्रश्रय दिएको तथ्य हेक्का राख्नलायक छ । कुनै शंका छैन, भारतमा भाजपा र त्यसको नेतृत्व गर्ने मोदीको अगुवाइमा जारी हिन्दुत्व नै भारतीय फासीवाद हो, जसले दलित, महिला र मुसलमानलाई परायाकरण मात्रै गर्ने होइन, ठूलो शत्रु नै ठान्छ र उनीहरू विरुद्ध हिंसाचार गर्छ । हिन्दी, हिन्दुत्व र हिन्दुस्थानसँगै भारतमाताको नाममा उनीहरूबाट जारी हिंसक हिन्दुत्वको अभ्यास हेर्दा एक होइन, सयौं नाथुराम गोडसेहरू निर्माणमा गान्धीवाद स्वयम् कम दोषी नभएको निष्कर्षमा पुगिन्छ । हिन्दु धर्ममा कुनै हिंसा, शोषण र अनाचार नभएको झुठो दाबी गर्ने र आम मानिसमा सहमति (कन्सेन्ट) निर्माण गर्ने गान्धी आफै हिन्दुत्ववादी गोड्सेको हिंसाको सिकार हुनु कुनै संयोगमात्रै पक्कै होइन । गान्धीले जिन्दगीभर वर्णाश्रम–वर्ण–व्यवस्था र जात–व्यवस्थासँगै अहिंस्रक हिन्दुवादसँग सालनाल गाँसिएको हिन्द स्वराजको जुन सारका साथ वकालत गरे, त्यो लोकतान्त्रिक छैन, मानवीय त पटक्कै छैन । त्यही अलोकतान्त्रिक र अमानवीय हिन्द स्वराजको सार र रूप नेपालका लागि कसरी वामपन्थी र माक्र्सवादी हुन सक्छन् ?

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७५ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT