लोकवार्ताको ढुकुटीमा थपिएको प्रोफेसर सुवेदीको ‘जोकलोर’

गणेश राई

काठमाडौँ — नेपाली लोकसाहित्यलाई लोकवार्ता अर्थात् ‘फोकलोर’को ढुकटीमा नयाँ आयाम थपिएको छ । जसलाई प्रोफेर अभि सुवेदीले ‘जोकलोर’ भनेर भित्र्याएका छन् । यो नेपाली परिवेशमा नितान्त नयाँ शब्द र विधा हो ।

तस्बिर : सुनिता साखकर्मी

लोकसाहित्यको नयाँ केस्रो अथवा सुन्तलाको दानोभित्रको केस्रा भन्न सकिन्छ । केस्राभित्र बियाँ हुन्छ । बियाँसहितको केस्रा प्रोफेसर सुवेदी लोकका माझमा पस्केको छन् । नेपाली लोकवार्ता तथा संस्कृति समाज (नेपाली फोकलोर सोसाइटी)ले यही वैशाख अन्तिम साता काठमाडौंमा सम्पन्न गरेको ‘छैटौं अन्तर्राष्ट्रिय लोकवार्ता सम्मेलन’मा प्रोफेसरले सुटुक्क पस्केका हुन्- ‘जोकलोर’ ।

Yamaha

‘जोकलोर’ नितान्त पहिलो पटक प्रस्तुत गरिएको हुँदा नेपालीकरण हुन बाँकी छ । यसबारेमा डिस्कोर्स हुनै पाएको छैन । तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रचलित नै हो । ‘जोकलोरलाई नेपालीमा लोकठट्टा भनौं कि ?’ सुवेदीको मत छ । जोकलोर भनेको मान्छेले जिन्दगीमा गरिने ख्यालठट्टा नै हो । तर, पछिल्लो समयमा यसले राजनीतिक रंग लियो । निक्कै चर्चामा छ । राजनीतिक विषय समेट्दाखेरी चाहिँ राजनीतिज्ञलाई समेटिन्छ, त्यसैले यसलाई जोकलोर भनिएको हो । पात्र धेरै हुन्छन् । राजनीतिमा धेरै छन् । जोकलोरको जन्मदाता अधिनायकवादी शासकहरू हुन् ।

जसले क्रुरतापूर्वक शासन गरे । तिनको शासन ढल्यो नि । ढलिसकेपछि तिनको विषयमा बोल्न पाउँदैनथे मान्छेले । ती ढलिसकेपछि तिनका विषयमा बोल्न मान्छेहरूले जोकहरू निकाले । जस्तै पूर्वी युरोपेली देशहरूमा शासक ढलेपछि मान्छेले जोकलोर निकाले, त्यसपछि धेरै प्रचार भयो । तर के भयो भने सधैं उनीहरूलाई सम्झिने तरिकामा हास्यमात्रै होइन, गम्भीर हुने कुरा पनि निस्क्यो ।

अनि सर्वसाधारण तलका मान्छेले, पीडित मान्छेले ठूला शक्तिशालीहरूलाई ठट्टामा ल्याएर तिनकाबारे जोक गर्न थाले । त्यसैलाई जोकलोर भनियो । तर, नेपालमा अचम्म के देखें भने नेपालको राजनीतिमा जोक धेरै हुन्छ । दुईवटा पक्ष छन् । पहिलो, ठूलठूला व्यक्तित्वले जोक गर्दा रहेछन् । आफैं जोक गरेर, मनोरञ्जन लिए । दोस्रो, ती ठूलठूला व्यक्तित्व आफैं हास्यका पात्र भएको इतिहास छ, यहाँ । यो एउटा सिद्धान्त हो । विदेशमा यसको चर्चा भइसकेको छ । नेपालमा अहिलेसम्म जोकलोर सैद्धान्तिकीकरण भइसकेको छैन । यो देशमा राजनीतिज्ञ धेरै छन् ।

त्यसकारण जब जब नेपालमा राजनीतिज्ञहरूले बढी ठट्टा गर्न थाल्छन्, मलाई झसंग डर लाग्छ । त्यसखेर केआई सिंह (पूर्वप्रधानमन्त्री)लाई सम्झिन्छु । क्रान्तिकारी नेता हुन्, केआई सिंह । उतिखेर ‘बूढाले हसाउँछन्, भेट्न जाऊँ न’ भन्थे । त्यतिखेर क्रान्तिको छवि उहाँमा थिएन ।

नेपालमा के देखियो भने त्यो मान्छे आफैं पनि इन्जोय (मजाक) गर्छ । अनि अरुले पनि जोक गर्दा मिसिन्छ भने त्यो मान्छे जोकरै भएर जान्छ । यसको धेरै उदाहरण छन् । पूर्वमन्त्री नानीमैयाँ दाहाल एक पात्रै हुनुहुन्थ्यो । उहाँको व्यक्तित्वलाई म मान्छु किनभने एक महिला भएर पुरुषहरूमा वर्चस्वमाझ उहाँ लड्नु भयो । तर, अघि बढ्न सक्नु भएन पछि जोकमै सीमित भयो । उहाँ पनि इन्जोय गर्न थाल्नु भयो । जोकले सिद्धयायो । अरुले पनि जोककै रूप दिए । त्यसकारण यो जोकलोर हो । मैले चाहिं यत्ति सिद्धान्त राखें । खोज्दै जानु पर्छ सबैले अरु पनि भेटिन्छन् ।’ प्रोफेसर सुवेदी जोकलोरको बिट मार्दै भनेका छन् ।

लोकवार्ताको मन्थन
अन्तर्राष्ट्रिय लोकवार्ता सम्मेलनको उद्घाटन गर्दै वाङ्मय शताब्दी पुरुष संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले लोकसंस्कृति मनोरञ्जन र पहिचानसँग जोडिएको नभई देश र जनतालाई जोड्ने कडीका रूपमा विश्लेषण गरेका छन् । आदिमकालदेखि रहेका आदिवासी जनजातिका भाषा, संस्कृति, लोकपरम्परा नै राष्ट्र निर्माणका आधार हुन् । राष्ट्रिय संस्कृति हुन् । सद्भाव र शान्तिपूर्ण सहकार्यबाट मात्र पहिचान र लोकसंस्कृतिको प्रवर्द्धन हुन सक्छ । नेपालको नयाँ संविधान, नयाँ राजनीतिक संरचना, नयाँ सरकार र आफ्नै सांस्कृतिक नीति रहेको छ । यिनै नयाँ व्यवस्थाले हाम्रो सांस्कृतिक विविधताको संरक्षण, प्रवर्द्धन गर्नु पर्छ । दिगो विकासका निम्ति सम्बन्धित समुदायलाई सशक्तिकरण गरेर राष्ट्रको विकासमा सक्रिय भूमिका दिलाउन जरुरी रहेको औल्याउँछन् ।

जोशी सम्झिन्छन्, ‘२००० सालसम्म लोकवार्ता, लोकगीत भन्ने नामै थिएन । झ्याउरे, असारे गीत भन्थ्यो । लोकगीतको परम्परा थिएन । त्यतिखेर भारतबाट प्रकाशित हुने पत्रिकामा ज्यादै नाम चलेका लेखक सतेन्द्रविदले एउटा लेख लेखेका थिए– ‘नेपाल इज अ ल्याण्ड अफ फकलोर’ (नेपाल लोकसंस्कृतिको भूमि हो) भनेर । त्यतिञ्जेल हामीलाई थाहा थिएन, क्याहो फोकलोर भनेको ।

२००१ सालतिर म आफैं गाउँघर डुल्ने, बस्ने, बुझ्ने अवसर पाएँ । गाउँघरमा गाइने लोकगीतहरू टिपनटापन गर्ने काममा लागें । त्यसपछि मैले संकलन गरेका लोकगीत ‘शारदा’ पत्रिकामा छापिएको थियो । त्यो बेला पनि लोकगीत नभनिकन ग्राम्यगीत भनिएको थियो । मदन पुरस्कार गुठीले २०१३ सालमा ‘मदन पुरस्कार’ दिने घोषणा गर्‍यो । त्यसपछि साहित्यको फाँटमा मदन पुरस्कारका निम्ति अनेक ग्रन्थहरूको आवश्यकता पर्‍यो । मैले एउटा ग्रन्थ तयार गरें– हाम्रो लोकसंस्कृति । त्यसैमा मैले पाएका जति पनि लोकगीतहरू छन् । त्यसले लोकगीतमा नयाँ जागरण, नयाँ अभियान र नयाँ थालनी सुरु गरेजस्तो मलाई लाग्छ ।

म भन्दा अगाडि पनि धेरै लागेका होलान् । तर साहित्यको रूपमा पत्रपत्रिकामा छापिएका थिएनन् । त्यही पृष्ठभूमिमा भारतको प्रसंग छ, मैले लोकगीतलाई लिएर नेपाली भाषाको व्युत्पत्ति थलो महादुर्गम क्षेत्रमा कर्णाली अञ्चलमा गएर टिम खडा गरें । त्यो टिमअन्तर्गत अहिले छैटौं लोकवार्ता सम्मेलनमा सहभागी हुनुहुन्छ, चूडामणि बन्धु । कर्णाली त्यत्ति पिछडिएको, गरिब, दरिद्र भनेर कहलिएको ठाउँमा लोकगीतको अध्ययन गर्दा थाहा भयो कि त्यो ठाउँ यत्ति धेरै धनी रहेछ कि बयान गरी साध्य भएन ।

त्यसपछि थाहा भयो कि लोकसंस्कृति भनेको चानचुने कुरो होइन । गीत गाएर मनोरञ्जन गर्ने, रिफ्रेस हुने मात्रै होइन । त्यसले राष्ट्र विकासका निम्ति, जागरणको निम्ति पनि, मानिस-मानिस बीच समावेशीको निम्ति पनि, सहअस्तित्वको निम्ति पनि, मुलुकलाई संघीयमा निम्ति पनि महत्वपूर्ण छ । मुलुकलाई सातवटा इन्द्रेणीका रूपमा हाम्रो प्रदेशमा बाँडिएको छ । यिनीहरूलाई जोडेर एकीकृत सांस्कृतिक विकास गर्न महत्वपूर्ण छ ।

सांस्कृतिक विविधता भएको मुलुकमा राष्ट्रिय सांस्कृतिक नीति कार्यान्वयन गरिनु पर्छ । यस्तो काममा सरकार, सम्बन्धित निकायहरू लाग्नु पर्छ । यो हिमालय मुलुक नेपालको लोकसंस्कृतिलाई प्रचारप्रसार, प्रवर्द्धन हुनु वान्छनीय समसान्दर्भिक कार्य हो । यतिखेर नयाँ संरचनाअनुसार नयाँ सरकार बनेका छन् । कमसेकम लोकसंस्कृतिका निम्ति सरकारको तर्फबाट केही हुनसकोस् । विश्वविद्यालय, क्याम्पसहरूमा कोर्स निर्माण र लागू हुनुपर्छ । जातीय संस्थालाई मजबुत बनाउन प्राज्ञिक संस्था बनाउने, प्राज्ञिक विकासका निम्ति लोकवार्तालाई प्रयोग गर्नका निम्ति पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सराहनी छ ।’ शताब्दी पुरुष जोशीको कथन छ ।

दिगो विकासका आधार
अन्तर्राष्ट्रिय लोकवार्ता सम्मलेनमा नेपाल, भारत, बंगलादेश, श्रीलंका, इस्टोनिया, बेलायत, थाइल्याण्ड, स्पेन, अमेरिका, फिनल्याण्डका लोकसंस्कृतिकर्मीहरूको सहभागिता रहेको थियो ।

एकसयभन्दा बढीले लोकवार्तासँग सम्बन्धित कार्यपत्रहरू प्रस्तुत गरेका थिए भने लोकगीत, लोकनृत्यहरू प्रस्तुत गरेका थिए । सबैभन्दा धेरै सहभागी नेपालकै थिए, जसले जाति, भाषा, लोकसंस्कृति, संस्कार, परम्परा, सामाजिक मूल्यमान्यता र सामसामयिक परिवेशमा तिनको परिमार्जनसमेत प्रस्तुत गरेका छन् ।

सम्मेलनका संयोजक संस्कृतिविद् तुलसी दिवसको शब्दमा लोकसंस्कृति मनोरञ्जन, पहिचानको विषय, समावेशी शक्ति प्रदर्शनमात्र होइन । दक्षिण एसियाको विकासोन्मुख मुलुकको दिगो विकासका निम्ति सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय लोकसंस्कृति जो हामीसँग छ । लोकसंस्कृति, लोकजीवन, दृश्य (टान्जिबल) र अदृश्य (इन्टान्जिबल) सांस्कृतिक सम्पदाबारे प्रस्तुति, बृहत् छलफल र बहस गरेर विकासको मुद्दासित जोड्न पहल गर्नु वर्तमान आवश्यकता हो ।

यसरी नेपाली लोकवार्ता तथा संस्कृति समाजले दुई बुँदे काठमाडौं घोषणापत्र–२०१८ जारी गर्दै लोकवार्ता विषयलाई त्रिभुवन विश्वविद्याललगायत मुलुकका अन्य विश्वविद्यालयहरूमा लागू गर्ने रहेको छ ।

त्यसैगरी दक्षिण एसियाली मुलुकको एउटा लोकवार्ता केन्द्र निर्माण गर्ने र त्यो केन्द्र नेपालमा रहने छ । दक्षिण एसियाका हरेक मुलुकमा लोकवार्ता समाज गठन गरी विषयगत प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकतामा राख्ने रहेको छ । त्यसनिम्ति समाजले विभिन्न तीन देशका प्रतिनिधि लोकसंस्कृतिविद्लाई मानार्थ सदस्यतासमेत प्रदान गरी प्रक्रिया अघि सारेको छ । यसरी नेपाली लोकसंस्कृतिको प्रवर्द्धनमा नयाँ संकेत जुटेको छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ २१, २०७५ १७:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

दोस्रोचरणको विद्यार्थी भर्ना अभियान सुरु : शिक्षामन्त्री पोखरेल

रासस

काठमाडौँ — शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले आर्थिक विपन्नता, भौगोलिक विकटता र सामाजिक विकृतिका कारण विद्यार्थीलाई विद्यालयमा टिकाइराख्न नसकिएको बताएका छन् । 

साेमबार प्रतिनिधिसभा बैठकको विशेष समयमाबाेल्दै मन्त्री पाेखरेललेदोस्रोचरणको विद्यार्थी भर्ना अभियान सुरु भएको जानकारी दिएका छन्।

विद्यालयमा बालबालिकालाई टिकाइराख्न अभिभावक, शिक्षक, स्थानीय निकाय सबैले ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिँदै मन्त्री पोखरेलले बालबालिका विद्यालय किन भर्ना भएनन् भन्ने जाकारी लिन सरकारले शिक्षा तथा मानव केन्द्रमा छुट्टै डेस्क स्थापना गर्न लागेको बताए।‘कक्षा १ देखि ५ सम्म ११ हजार ९ सय ५१, कक्षा ६ देखि १२ सम्म ५९ हजार ७३३ बालबालिका भर्ना हुन बाँकी छन्, उनीहरुलाई विद्यालयमा ल्याउन दोस्रो चरणको भर्ना अभियान सुरु गरिएको हो।’ उनले भने।

प्रकाशित : जेष्ठ २१, २०७५ १६:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT