क्रान्तिको स्वाङ र समृद्धिको चटक

जुनसुकै राजनीतिक परिवर्तन हुँदा पनि उत्पीडन कायम राख्ने खालको संरचनासमेत नफेर्ने नयाँ–पुराना शासकहरूको नीति–नियतमा कुनै फेरबदल आएको छैन ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — खड्गप्रसाद शर्मा ओली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का प्रमुख अध्यक्ष र प्रधानमन्त्रीमात्रै होइनन्, गायक पनि हुन् । गितार र हार्माेनियम बजाएर गीत गाउन रुचाउने प्रम ओली पहिले जनवादी गीत गाउँथे, अहिले धनवादी । झापाली विद्रोही हुँदा उनी निराशा, आक्रोश र क्रान्तिका गीत गाउँथे । सत्तासीन शासक हुँदा खुसी, विकास, समृद्धि र समाजवादका श्लोक ।

गायक प्रम ओलीसँग गीत–संगीतबारे अनेक सैद्धान्तिक ज्ञान पनि रहेछ । उनले फिल्मको सिक्वेल बनेझैं गीतको पनि दोस्रो, तेस्रो भाग बनाउन सकिने उपाय सुझाएर गीत–संगीत फाँटमा नयाँ योगदान दिएको व्याख्या आउन सक्छ अब । जनताका गीत गाउने कलाकार रामेश दाइलाई सम्मान गर्ने क्रममा ओलीबाट व्यक्त भनाइ उल्लेखनीय छ । उनले गुरु–गम्भीर मुद्रामा भनेका छन्, ‘गाउँ–गाउँबाट उठ...२–३ बन्दै जाओस्, किनभने हामी सधैं उठ्नुपर्छ, जाग्नुपर्छ । हिजो बेग्लै कारणले, आज बेग्लै कारणले उठ्नुपर्छ । जोसँग जे छ, त्यही लिएर राष्ट्र निर्माणमा जुट्नुपर्छ । भोक र जाडोले अब कोही मर्ने छैन । तपाईंहरूले अब निराशाका गीत गाउनुपर्ने छैन ।’

यसरी उनले गीत–संगीतको उद्देश्यबारे पनि निर्देशित गरेका छन् : लेखक–कलाकारहरू, अब भोक र जाडोले कोही पनि नमर्ने खालको राष्ट्र निर्माण जुट † जनता जगाएर सत्तासीन भएपछि मोनोरेल र पानीजहाजको सपना बाँड्दै हिँडेका ओलीका बोली र नीतिमा शासकीय विरासत देखिन्छ । राष्ट्र निर्माणको भावावेशपूर्ण भाषण गर्ने शासकहरूका बोली र नीतिमा ‘राष्ट्र’भित्र भोका–नांगा पर्छन् कि पर्दैनन्, तीस वर्षसम्म विकास र समृद्धिको शाही घोषणा र राजकीय आचरण हेरे छर्लंग हुन्छ ।

Yamaha

‘खुसफहमीको गीत’
झाडाबान्ताले समेत महामारीको रूप लिएर भोकानांगाको ज्यान लिने देशमा जसरी मेडिकल माफियाको ‘रोगको व्यापार’ सहज रूपमा चलिरहन्छ, त्यस्तै जारी रहने रहेछ, त्यसबाट मोटाएका शासकहरूबाट भोक र जाडोले मान्छे नमर्ने राष्ट्र निर्माण सम्बन्धी ‘खुसफहमीको गीत’ गायन पनि । जुनसुकै राजनीतिक परिवर्तन हुँदा पनि उत्पीडन कायम राख्ने खालको संरचनासमेत नफेर्ने अनि पुरानो शक्ति–सम्बन्धलाई पनि यथावत राखिछाड्ने नयाँ–पुराना शासकहरूको नीति–नियतमा कुनै फेरबदल आएको छैन ।

त्यसैको परिणामस्वरूप भोक र जाडोले कोही पनि नमर्ने खालको नेपाल नबन्ने थाहा हुँदाहुँदै आम मान्छेबीच सार्वजनिक खपतका लागि ‘समृद्ध नेपाल : सुखी नेपाली’को खुसफहमीको गीत गायनबाट मज्जा दिलाइएको छ । ‘पेडागोजी अफ होप’का लेखक पाउलो फ्रेरेले भनेझैँ खुसफहमीको गीत गाएर मज्जा लिने–दिने काम त गर्न सकिन्छ, तर जनता (राष्ट्र) को जीवनमा सुख–समृद्धिका लागि त उत्पीडनकारी संरचना र शक्ति–सम्बन्धलाई फेर्ने आशाका गीत नै अत्यावश्यक हुन्छ । आशा, समृद्धि र सुखले भरिएको नेपाल निर्माणका लागि आशाका गीतको गायनसँगै कटु यथार्थलाई जरैदेखि फेर्ने आचरण चाहिन्छ ।

कुर्सीको मात नै कस्तो हुन्छ भने टुकुचा खोलो पार गर्दै सिंहदरबार बैठकमा जाँदै गर्दा पनि सात समुद्र पार गरेको भान हुन्छ, जुन खुसफहमी मनोदशा हो । त्यसैले शासकहरूलाई आफू सत्तामा आसिनमा भएपछि राष्ट्र धेरै फेरिएको वा फेर्न सकिने खुसफहमी हुनु अनौठो होइन । र उनीहरूले भ्रमको अवस्था कायमै राख्न सत्ता–स्वार्थका लागि खुसफहमी फैलाउनु पनि अचम्मको कुरा होइन । उनीहरू ससाना ज्यानमारा खाल्डो पुर्न नसके पनि, जीवन नै मास्ने धुलोसमेत बढार्न नसके पनि सोम शर्माको शैलीमा रेल र पानीजहाजका सपना देखाएर जनमानसलाई रनभुल्लमा पार्न वा सुखी र खुसी अनुभूत भएको भान पार्न खप्पिस हुन्छन् नै । एक चिन्तक र विश्लेषकको भाषामा विकास र समृद्धिको नारा पनि धर्मजस्तै नशा हो, जसले अमानवीय जीवनमा आनन्द, खुसी र सुखको भ्रान्त मनोदशा पैदा गरिरहन्छ । तर हिंसा र अमानवीयता उत्पादन– पुन: उत्पादन गर्ने उत्पीडनकारी संरचना तथा मालिक–दासको जस्तो सम्बन्ध सिर्जना गरिरहने शक्ति–सम्बन्ध विरुद्ध संघर्ष गरेका लेखक–कलाकारलाई पनि शासकीय खुसफहमीमा मज्जा आउनु भनेको स्वाभाविक पक्ष होइन ।

समृद्धिको वर्चस्वभित्र जनमानस
‘वाम’ गठबन्धनको चुनावी अभियान, दुई तिहाइ बहुमतको सरकार निर्माण र नेकपा (नेकपा) नामक बृहत् दलको निर्माण एवं प्रधानमन्त्री ओलीको अभ्युदयसँगै ‘समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली’को नाराले खुसफहमीको राष्ट्रिय वातावरण नै सिर्जना गरेको छ ।

यस्तो वातावरणमा खुसफहमीको भाङ खाएर समाजवादमा पुगेसरी रङ्मगिने अवस्थाको निरन्तरताका लागि शासकहरूले लेखक–कलाकारबाट पनि सत्ता–स्वार्थ र हित अनुकूल अनेक अपेक्षा राख्नु वा उनीहरूलाई नीति–निर्देशित गर्ने क्रम बढ्दै जान्छ । हिजोका जनवादीदेखि धनवादी साहित्यसम्मलाई एउटै तुलोले तौलिने, विगतदेखि ‘राष्ट्रकवि’का पुजिएका साहित्यकारदेखि ‘अराष्ट्रिय, असामाजिक, विखण्डकारी तत्त्व’ मानिएका लेखक–कलाकारलाई पनि एकसाथ सम्मान गर्ने क्रम त्यसकै निरन्तरता हो । इटालीका चिन्तक अन्तोनियो ग्राम्सी भन्छन्, कुनै राजनीतिज्ञले आफ्नो समयको कलामाथि एक विशिष्ट सांस्कृतिक लोकलाई व्यक्त गर्नका लागि दबाब दिन्छ भने उसको त्यस्तो व्यवहार राजनीतिक उद्देश्यबाट प्रेरित छ, त्यो सांस्कृतिक आलोचना होइन ।

हामीकहाँ लेखक–कलाकारको कार्यक्रममा अतिथिको आसन ग्रहण गर्नासाथ ‘सरकारी कम्युनिस्ट’ नेताका शरीरमा माक्र्सदेखि माओसम्मको भूत चढ्न थाल्छ । र उनीहरूले ‘येनान गोष्ठीमा साहित्य र कला सम्बन्धी भाषण’को शैलीमा कला–साहित्यसँगै विकासे सपना र र समृद्धिको खुसफहमी बाँड्न थालिहाल्छन् ।

ग्राम्सीकै अवधारणा सापटी लिएर भन्दा, यसरी अचेल उनीहरू आमजनताको मात्रै होइन, धेरैजसो लेखक–कलाकारका दिल–दिमागमा पनि ‘वर्चस्व’ (हेजिमोनी) कायम गर्न सफल देखिएका छन् । शासित हुने स्वीकार्यता–सम्मति मानिने वर्चस्वकै विस्तारको फलस्वरूप लेखक–कलाकारमा विकास र समृद्धिमाथि सन्देहको सट्टा विश्वास छ, पुँजीवादी लोकतन्त्रबारे प्रश्नको साटो अनेक तर्क र जवाफ छन्, समाजवादी सपनाबारे पनि आलोचना र विश्लेषणको सट्टा जिकिर र जिद्दी छन् । उनीहरू आफूलाई संसदीय मार्गबाट सत्तामा जाने विश्वकै नमुना कम्युनिस्ट पार्टी ठान्ने नेताहरूलाई युरोप र ल्याटिन अमेरिकाको उदाहरण देखाउन सक्दैनन् । उनीहरूमा सर्वहारा वर्गको मुक्तिका लागि ज्यान अर्पेर लागेका नेताहरू पहिले आफै समृद्ध बन्ने लक्ष्यमा कसरी पुगे भन्ने प्रश्नसमेत छैन । यसको अर्थ उनीहरूमा नेताहरूले जस्तै सबैभन्दा पहिले आफ्नै सुख, समृद्धि र विकासको धोको प्रबल छ, त्यही धोको पूरा नहुँदामात्रै रोइलो गर्छन् ।

विकास–समृद्धिको चटक हेर्दै
चाहे पार्टी होस् या सरकार, सबैजसो सत्ता–प्रतिष्ठानबाट फाइदा लिन सक्ने वा लिने आशा भएका लेखक–कलाकारमा खुसफहमी छाउनु स्वाभाविकै हो । त्यस्ता फाइदाकारी राजनीतिमा नलागेका संस्कृतिकर्मीमा पनि खुसफहमी जाग्नुले सुख, समृद्धि र समाजवादको ‘वर्चस्व’ विस्तार भएको संकेत गरेको छ ।

आफूलाई ‘युगगायक’को उपमा दिने सत्ताधीशसामु रामेश दाइ भन्दै थिए, ‘देशमा ठूलठूला क्रान्ति भए, राजनीतिक व्यवस्था फेरिए, तर देश स्वर्ग भएको हेर्न चाहने जनताको सपना ज्युँकात्युँ छ । २०६२/६३ पछि त धोकाहुँदैन होला भन्ने आशा थियो, तर कस्तो घाटा भयो हामीलाई । अबको सरकारले केही गरोस्, हामी साथ दिन तयार छौँ । मलेसिया, अरब, कतार बनाउन सक्ने हाम्रा हातले देश बनाउन सक्दैन होला र ?’ यति भन्दै ‘पूर्वबाट उदायो..’ गीत गाएका रामेश दाइको मन आशंकाबाट आशातिर फड्को मार्दै गएको अनुभूति हुन्छ ।

ओलीले राष्ट्रवादी अवतार ग्रहण गर्दै सुख र समृद्धिको सपना बाँडेपछि धेरैजसो लेखक–कलाकारमा खुसफहमीको मनस्थिति निर्माण भएको र उनी नै देशका तारणहारको रूपमा बुझ्ने–बुझाउने भाष्यको जगजगी भएकोमा कुनै शंका छैन । यस्तो भाष्य र मनस्थितिले कुन संरचना र सम्बन्धका कारण लाखौंलाख नेपाली युवा सयौँ वर्षदेखि स्वदेश छाड्न र अरूको देश स्याहार्न विवश भए भन्ने प्रश्न गर्दैन । कस्तो पुँजी, कसको तन्त्र, कस्तो नेतृत्व, कस्तो प्रक्रिया र पद्धति, कसको स्वार्थ र हितका लागि उनीहरूलाई स्वदेश फर्काउने अनि कस्तो विकास र समृद्धि निर्माण गर्ने भन्ने विश्लेषण पनि गर्दैन ।

राज्यसत्ताको संरचना र शक्ति–सम्बन्धसमेत फेर्न नपर्ने राजनीतिक क्रान्ति गरेका नेताहरूले सम्भ्रान्त वर्गसँग गर्दै आएको सम्झौता र तिनका हक–हित–स्वार्थको पक्षपोषणको विस्तारको रूपमा हुने विकास र समृद्धिले भोकानांगा उत्पीडितको हित गर्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन ।

अनेक रक्तपात, बलिदान र नाराबाजीपछि पनि भोकानांगा उत्पीडितको हितमा एक पाइला नचाल्ने र राजनीतिशास्त्री टी. लुइस ब्राउनको भाषामा ‘क्रान्तिको स्वाङ’ देखाएपछि अब विकास र समृद्धिको चटक देखाउने राजनीतिक नेतृत्वसामु हाम्रा लेखक–कलाकारले एउटामात्रै प्रश्न सोध्ने हिम्मत गरे पनि पुग्छ : यहाँहरूको विकास र समृद्धियुक्त समाजवादको नाराले भोकाहरूको पेट कसरी भरिन्छ, कुन संरचनामा नांगाहरूको आङ ढाक्छ, कुन पद्धति र प्रक्रियामा रोगीहरूलाई निको पारिन्छ, विकासको मूल फुटाएको पञ्चायती नेपालभन्दा ‘समृद्ध समाजवादी नेपाल’ कुन अर्थमा न्यायपूर्ण हुन्छ ?

कवि विमल निभाको भाकामा भन्दा शब्दको खेल चलिरहेको बेला हिजोका प्रतिरोधी गीत राष्ट्रगानमा, विगतमा विरोधमा उठेका हात नाराबाजी र तालीमा रूपान्तरण हुने खतरा बढ्दो छ । त्यसैले रामेश दाइले निराशा र मोहभंगको अवस्थाबारे ‘पारिजात दिदीसँगका ती दिनहरू’मा उद्धृत विचार सम्झनलायक छ । पारिजातले २०४६ सालपछिको संसदीय प्रजातन्त्रसँग क्रुद्ध र रुष्ट हुँदै भनेकी थिइन्, ‘व्यर्थ भयो रामेश, तिमी–हामीले जीवन होमेर ल्याएको प्रजातन्त्र । ताईबाट उम्केको माछो भुंग्रोमा पर्‍यो । धिक्कार, देशको भाग्य । अब फेरि अर्काे आन्दोलन उठ्नुपर्छ, देशमा ।’

ट्विटर : @rmaharjan72

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७५ ०८:१७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

नेकपामा ‘पजनी’ र अधिनायकवाद

‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — साँच्चै पार्टी एकता गर्न कठिन छ कि पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन ? अहिले यस्तो प्रश्न सोधियो भने पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन नै गाह्रो भएको उत्तर आउन बेर छैन । किनभने पार्टी एकता गर्नुभन्दा सकसपूर्ण भइरहेको देखिन्छ, पार्टीको केन्द्रमा कुन–कुन नेतालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने काम ।

त्यसैले निर्माणाधीन पार्टी ‘नेकपा’ (अन्डरलाइन) का अध्यक्ष–द्वय खड्गप्रसाद शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डका ‘दु:ख’ देखेर दया नै जाग्छ ।

नेकपाका अध्यक्ष–द्वय ओली र दाहालको सकस हेर्दा अरूलाई त भाउन्न नै हुनसक्छ : कसलाई केन्द्रीय समितिमा राख्ने, कसलाई नराख्ने ? हजारौं पदाकांक्षीबीच कसलाई छनोट गर्ने ? कसलाई काखा गर्ने, कसलाई पाखा गर्ने ? आफ्ना र पराया छुट्याउने कसरी ? आफ्नो स्वार्थ र हित अनुकूल हुनेगरी ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ (छनोटकारी कृपा) गर्न कति कठिन रहेछ, आफ्नो हात जगन्नाथ गर्न पाएका अध्यक्ष–द्वय र केही शक्तिशाली वरिष्ठ नेताहरूले मात्रै अनुभूत गर्न पाएको दिव्य–ज्ञान निकै अर्थपूर्ण छ । ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ कुनै माक्र्सवादी अभ्यास होइन, नत पुँजीवादी लोकतान्त्रिक शैली नै हो, यो वास्तविकताको बोध उनीहरूलाई राम्ररी छ । तर उनीहरूले पनि के गरुन्, उनीहरू आफै पनि आफ्ना स्वार्थ, प्रवृत्ति र मनोवृत्तिसामु मजबुर छन् !

शक्तिशाली पार्टीका महाशक्तिशाली अध्यक्ष–द्वयलाई राम्ररी थाहा छ, नेपालका दुई ठूला पार्टीबीच एकता गर्न त आफू दुई जनाबीच मिलेमतो भए पुग्छ, सिंगो पार्टी–पंक्तिको अनुमोदन जरुरी छैन । आफू दुईबीच अध्यक्ष पदको लेनदेन पनि दुईजना अध्यक्षबीच एकबुँदे सहमति भए पुग्छ, अरू नेता–कार्यकर्ताले त ताली ठोक्ने न हो । सचिवालयमा ७ बाहुन, १ नेवार र १ मगर नेताहरूको आरक्षण गर्न पनि पार्टीभित्रका शक्तिशाली व्यक्ति र गुटको समर्थन एवं सहमति भए पुगिहाल्छ, पदाधिकारीहरू र उनीहरूका सेनामेनाले जोडदार समर्थन गरिहाल्छन् ।

उनीहरूलाई सकस त दोस्रो तहका हजारौं नेताबीच ४ सय ४१ केन्द्रीय सदस्य छान्ने हदसम्मको छनोटकारी कृपा गर्नुमा पो रहेछ । अरूका अनेक योग्यता, क्षमता, कला र सीपसँगै अनुभव थाहा पाएर ‘आफू अनुकूल’को टिम बनाउनु पो महाभारत रहेछ । कति कठिन दायित्व रहेछ, पार्टीका अध्यक्ष भएर ‘आफ्नो मान्छे’ छनोट गर्नु र कृपा प्रदान गर्नु † कति गहन काम रहेछ, पुराना शासकहरूले जस्तो आफ्नै नेता–कार्यकर्तालाई शासन गर्नु वा नेता–कार्यकर्ताहरूलाई कज्याउनु । कति ठूलो जिम्मेवारी रहेछ, पुँजीवादी कर्पाेरेसन चलाए जस्तै अनुकूल टिम बनाएर नाफादायी राजनीति गर्नु ! ‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ (राजनीतिको निजीकरण) तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।

‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’
दुईवटा कम्पनी विलय हुँदाजस्तै होस् या विलय र अधिग्रहण हुँदाजस्तै, नेकपा माओवादीको एमालेकरण हुने क्रममा अध्यक्ष–द्वयको सबैभन्दा ठूलो दु:ख छनोटकारी कृपामै देखिएको छ, जुन अब लगभग समाप्त हुँदैछ । उनीहरूबाट छनोटकारी कृपा पाउनेहरूले केक बाँड्दै फेसबुकमा नियुक्ति–पत्र पोस्ट्याउँदै खुसी मनाउनु अनौठो होइन, तर छनोटकारी कृपा नपाउनेहरूले रुन पनि राम्ररी पाउने अवस्था छैन । गाउँघरमा भन्ने गरिन्छ, हात्तीहरू मिले पनि घाँसकै सत्यानाश, नमिले पनि घाँसकै सत्यानाश † पार्टी विभाजन हुँदा पो ठूलो भाग पाइन्छ, जुट्दा त खाइपाइ आएको भाग पनि खोसिने रहेछ त ।

कोही कसरी एकाएक महासचिवमा नियुक्त हुन्छन्, कोही कसरी वरिष्ठताको वरियतामा पुछारमा पारिन्छन्, मनोनयनमा निमग्न शक्तिशाली अध्यक्ष–द्वय र उदीयमान शक्तिकेन्द्रका रूपमा प्रचारित महासचिवलाई कुनै पत्रकारले सोधेको थाहा छैन । कसैलाई सडकबाट टिपेर कसरी केन्द्रीय सदस्य बनाइन्छन्, कसैलाई केन्द्रीय पदाधिकारी र सदस्यबाट सडकमा पुर्‍याइन्छन्, मनोनीत भएका र नभएका नेताहरूले कत्ति बुझेका होलान्, स्पष्ट छैन । आफू वरियतामा तल पारिएपछि मिडियामा गुनासो गर्ने र धम्क्याउनेहरूले पनि मनोनयनकर्ताहरूका अधिकार तथा छनोटको प्रक्रिया र संस्कृतिबारे सवाल उठाएका छन् कि छैनन्, जानकारी छैन । जे होस्, अज्ञात प्रावधान वा आन्तरिक लेनादेनाकै आधारमा मनोनीतहरूका खुसीको ग्राफ, विज्ञापनबाजीको लहर र आसेपासेका बधाई–शुभकामनाको कार्यव्यापार चुलिएको देखिन्छ । यस्तो दृश्य देख्दा मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टका शब्दमा ‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’को भावनाभन्दा अरू केही मूल्य–मान्यता क्रियाशील रहेको भेउ पाउन कठिन छ ।

शक्ति–पूजकहरूलाई थाहा छ, नेकपाका अध्यक्ष–द्वयको बसाइकै कारण बालुवाटार र खुमलटार नयाँ शक्ति–केन्द्र भएका छन् भने पार्टीचाहिँ उनीहरूको हत्केलामा कैद रहेको सत्ता–शक्ति अभ्यास गरिने ‘तिनिख्य:’ (टँुडिखेल) । भोजभतेर खान वा पार्टी र सरकारमा पद–शक्ति माग्न धाउनुपर्ने शक्तिकेन्द्रको महत्त्व र महिमाबारे पदाकांक्षीहरूभन्दा बेसी अरूलाई कहाँ थाहा होला र † यस्ता शक्तिकेन्द्रमा धाउँदै केन्द्रीय समितिमा सदस्यका लागि दबाब दिन जाने र चाकडी गर्न जानेहरूको लर्काे हेर्नलायकको छ । उनीहरूबीच भएका लेनादेना र मनोनयनकर्ताहरूबीच भएका गोप्य मन्त्रणालाई दस्तावेजीकरण गरिएमा नयाँ शक्तिकेन्द्रहरूले शक्तिको अभ्यास कसरी गर्छन्, वास्तविकता उजागर हुनसक्छ । शक्तिकेन्द्रका कुनै राजनीतिक खेलाडीले संस्मरण लेखे भने ‘नयाँ राजा’हरूले कसरी ‘पजनी’ गर्छन् र ‘आफ्नो मान्छे’ बनाउँछन् भन्ने अधोगति देख्न सकिने अवस्था हुन्छ ।

पजनीको परम्परागत अभ्यास
पार्टीका विधि–विधानमा वा वैधानिक रूपमा ‘पजनी’ शब्द प्रयोग र स्वीकार्य नहोला, तर यसले नै अनेक पार्टीका पदमा छनोट, नियुक्ति, सरुवा–बढुवा, खारेजी र थमौतीको अभ्यासलाई सटिक रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्छ । कुनै जमानामा कर्मचारीहरूको काम दिने वा हटाउने मामिलामा शाह र राणा शासनमा सामन्तवादी अभ्यासका रूपमा गरिने पजनीलाई अब मालिक–दास प्रथा कालको अन्तर–सम्बन्ध र आचरणमात्रै भन्नु उपयुक्त हुँदैन । कुनै शंका छैन, यस्तो ‘प्याट्रोन–क्लाइन्ट रिलेसनसिप’ (संरक्षक–संरक्षित बीचको सम्बन्ध) पुँजीवादी कम्पनी र कर्पाेरेसनमा कायम छ ।

यस्तै सम्बन्ध आफूलाई समाजवाद र साम्यवादको अग्रदस्ता मान्ने कम्युनिस्ट पार्टी र त्यसका अगुवा मान्ने कम्युनिस्ट नेताहरूका आचरणमा पनि व्याप्त छ । अनेक गुटबन्दी र टिकडमबाजीको आधारमा पार्टीको अध्यक्ष हुने, त्यसलाई सत्ता–शक्तिको केन्द्र बनाउने अनि त्यही पार्टी र अध्यक्ष पदको आधारमा लेनदेनको प्रक्रिया चलाउने आचरण सबैतिर देखिएकै छ । यस्ता आचरण र संस्कृतिबाट कमैमात्र पार्टीका अध्यक्ष वा अन्य पदका आकांक्षी नेता मुक्त छन् ।

यस्ता मूल्य–मान्यता र आचरण मनोनयन प्रक्रियासँग जोडिएको वैधानिक र विधिवत प्रश्नमात्रै होइन, यो अध्यक्ष वा नेता वा कार्यकर्ता वा समग्र व्यक्तिको ‘आइडियोलोजी’ (वैचारिकी) को सवाल हो । विचार, संस्कृति, आचरण, मूल्य–मान्यताको समष्टिका रूपमा व्यक्त हुने वैचारिकीको नजरले हेर्दा एरिक फमले भनेझैँ अधिकांश पार्टी नेतृत्व ‘अथोरिटोरियन क्यारेक्टर’ (अधिनायकवादी चरित्र) बाट ग्रस्त भएको पाइन्छ । चाहे परिवारमा होस् या पार्टीमा, चाहे समाजमा होस् या सरकारमा, मालिक वा स्वामीको रूपमा सत्ता–शक्तिको भोक र अभ्यासले यही चरित्रलाई उजागर गरेको देखिन्छ ।

अधिनायकवादी चरित्र
‘अरूमाथि शासन गर या शासित हुन तयार होऊ, अरूलाई अनुशासित गर या अरूबाट अनुशासित हुन तयार होऊ, अरूलाई मान्छे नगन या अरूबाट पनि आफू मान्छे नगनिन तयार होऊ, अरूलाई समर्पण गराऊ या अरूप्रति समर्पित हुन तयार होऊ, अरूलाई अधीनस्थ बनाऊ या अरूबाट अधीनस्थ हुन तयार होऊ †’ मनो–विश्लेषक एरिक फ्रमका शब्दमा यस्तै मूल्य–मान्यता र अभ्यास अधिनायकवादी चरित्रका परिचायक हुन्, जुन वास्तवमा माक्र्सवादी वा लोकतन्त्रवादी होइन, फासीवादी संस्कृति र मनस्थितिका संकेत हुन् । फ्रमका अनुसार परिवार, पार्टी वा ‘प्याट्रोयाटिजम’ (देशभक्ति) को नाममा आफूलाई सम्पूर्णत: होम्नुपर्ने वा आफ्नो व्यक्तित्वको विघटन गर्नुपर्ने हदसम्म समर्पण गर्नुपर्ने वा अधीनस्थ हुनुपर्ने राष्ट्रवादी सिद्धान्त र संस्कृतिमा रहेको छ, फासीवाद । यस्तै फासीवादका अनेक रूपरंग हामीले पनि ब्यहोरिरहेको र बाँचिरहेको अवस्थामा कम्युनिस्ट पार्टीका झिलिमिली साइनबोर्डबारे, तिनका आकर्षक मार्गनिर्देशक सिद्धान्तबारे, तिनका अध्यक्ष र नेताहरूका आचरणबारे मसिनोसँग आलोचनात्मक अध्ययन गर्नु जरुरी छ ।

नेकपा या अन्य कम्युनिस्ट पार्टीका मार्गनिर्देशक सिद्धान्त र विधानमा माक्र्सवाद–लेनिनवादको पूजा गरिएको होला, माओवादको अर्चना पनि गरिएको होला, तर अधिकांश कम्युनिस्ट पार्टीको वैचारिकीमा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद वा द्वन्द्ववादी विचार होइनन्, अधिनायकवाद र त्यसको चरित्र प्रकट भइरहेको देख्न पाइन्छ । अध्यक्ष एक वा दुई वा तीनको अधीनमा पार्टी र नेता हुने संरचना र सम्बन्ध हुने पार्टी र नेतासँग माक्र्सवादको साइनो घोडा बेचेको जति पनि हुँदैन । अध्यक्षहरूको सिन्डिकेट (गुट) वा अध्यक्षहरूसँग मोलमोलाइ गर्नसक्ने गुटसँग अधीनस्थ सम्बन्ध वा चाकडीको साइनो नभएकाले पद नपाउने दासत्वपूर्ण संस्कृतिसँग समाजवादी लोकतन्त्रको त के, पुँजीवादी लोकतन्त्रको नाता खोज्न कठिन छ ।

पार्टीका मालिकहरूको छनोटकारी कृपा प्राप्त गर्न एकले अर्काको खुट्टा तान्ने भ्यागुते–दौडबीच आपसी माया–ममता र कमरेडपना (मित्रता) भएका कम्युनिस्ट पार्टीहरूबीच एकता भएको गफ पचाउन कठिन नै छ । समृद्धिको बाढी र अधिनायकवादको लहरबीच छनोटकारी कृपाका लागि कुदाइ जारी रहेको बेला पार्टीकै नेता–कार्यकर्ताहरूमा बचेखुचेका नैतिकता, सिद्धान्तनिष्ठता र आलोचनात्मक विवेक सबैभन्दा बेसी खतरामा छ ।

ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७५ ०८:०६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT