उत्पीडनका अनेक रूप

पुरुष सत्ताद्वारा महिला अस्तित्वमाथि हुने प्रहारविरुद्ध सामूहिक विद्रोहको संस्कृति स्थापना आवश्यक छ ।
डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — हरेक दिन सञ्चार माध्यमहरूमा महिलामाथि हुने यौनजन्य तथा अन्य शारीरिक हिंसाका घटना आउने गर्छन् । प्रकाशमा आउन नसकेका घटना पनि असंख्य हुन्छन् । मात्रा धेरै–थोरै होला, तर संसारका सबैजसो मुलुकका महिला यौनजन्य हिंसाबाट पीडित हुन्छन् ।

बलात्कार अर्थात् बलपूर्वक गरिने शारीरिक तथा यौनजन्य हिंसाबाट हाम्रो समाजमा जति महिला पीडित देखिन्छन्, त्योभन्दा कैयौँ गुणा बढी उनीहरू मानसिक यातनाको सिकार भएका हुन्छन् ।


Yamaha

शारीरिकभन्दा मानसिक हिंसा महिलाका लागि बढी घातक हुन्छ, किनभने शारीरिक तथा यौनजन्य हिंसा विरुद्ध लड्नका लागि प्रमाण जुटाउन सकिन्छ । यस्ता अपराधका लागि राज्यले कानुनी व्यवस्थामार्फत पीडकलाई दण्डित गर्न सकिने स्पष्ट प्रावधान निर्माण गरेको हुन्छ । तर महिलामाथि हुने मानसिक यातना विरुद्ध लड्नका लागि न कुनै प्रमाण जुटाउन सकिन्छ, नत यी विभिन्न स्वरूपका मानसिक यातना सम्बोधन हुनेगरी राज्यले दण्ड–सजायको उपयुक्त व्यवस्था गरेको हुन्छ ।


त्यसैले दृश्य रूपमा शारीरिक बलात्कार बढी मात्रामा र सर्वव्यापी देखिए पनि त्यसको तुलनामा अदृश्य रूपमा हुने मानसिक उत्पीडन झनै बढिरहेको पाइन्छ । त्यसैले हाम्रोजस्तो पुरुषप्रधान समाज अनि त्यसभित्र निर्मित पुरुष श्रेष्ठताको संस्कृतिभित्र असंख्य महिला मानसिक उत्पीडन खेपिरहेका देखिन्छन् ।


पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाभित्र जसरी सीमान्तकृत महिला वर्ग शारीरिक तथा यौनजन्य हिंसाको सिकार हुने गर्छन्, त्यसरी नै केन्द्राभिमुख महिला वर्ग मानसिक उत्पीडनको सिकार भइरहेका हुन्छन् ।


शिक्षित, विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत अनि आफ्नो बेग्लै पहिचानका लागि अग्रसर महिला मानसिक उत्पीडनको सिकार हुने गर्छन् । तर पनि उनीहरू यसलाई उजागर गर्न सक्दैनन्, किनकि पुरुषप्रधान समाजमा पुरुषको गल्ती र कमजोरी देखिँदैन र देखाइँदैन पनि, उल्टै पीडित महिलाकै कमजोरी देखाएर उसलाई थप मानसिक यातना दिने प्रयत्न गरिन्छ । उदाहरणका लागि पुरुषबाट अभद्र व्यवहार गरियो भनी परिवार समक्ष गुनासो गर्ने छोरीलाई परिवारले उल्टै ‘छोरीमान्छे भएपछि आफ्नो ठाउँमा बस्नुपर्छ, केटामान्छेको दाँजोमा लागेर पनि हुन्छ ?’ भन्दै उसको अग्रगमनको यात्रामा लगाम लगाउने गरिन्छ । समाजले उसको पीडा सुन्यो भने ‘खुब ठाँटिएर हिँड्थी, बल्ल थाहा पाई’ भन्दै काखी बजाउँछ ।


सामाजिक मानमर्यादा अनि इज्जत प्रतिष्ठा केवल पुरुषको हो, नारी त केवल पुरुषको चरणको दासी हो भन्ने मक्किएको मानसिकता बोकेको पुरुषप्रधान समाजमा कुनै महिलाले आफूमाथि पुरुषद्वारा भएका अपमानजन्य व्यवहारको खुलासा गरेर त्यस विरुद्ध आवाज उठाउने प्रयास गरिन् भने यस्तो प्रतिक्रिया पाइन्छ, ‘फलानी नै उस्ती हो । निकै जान्ने–सुन्ने भएकी, मै हुँ भन्छे अनि कसैसामु झुक्नै नहुने । आइमाई भएपछि त अलि लचिलो पो हुनु नि ! लोग्नेमान्छेको बराबर हुन खोजेर हुन्छ ? हाम्रा आइमाईहरू कस्ता शीलस्वभावका छन्, हाम्रो कुरा कहिल्यै काट्दैनन् । उनीहरूबाट पनि केही सिक्नु नि ।’


पुरुष श्रेष्ठताको मानसिकताले समाजमा यसरी जरा गाडेको छ कि कुनै पनि पदीय मर्यादामा आफू समानको महिलाले श्रेष्ठता प्रदर्शन गर्न खोज्यो कि उसलाई पछार्ने प्रयास हुन्छ । त्यसका लागि मानसिक उत्पीडनको हतियार प्रयोग गरिन्छ । किनभने पीडित महिलाले उजुर गर्न वा न्याय माग्नका लागि कुनै प्रमाण जुटाउन सक्दिन । बदनामीको डर देखाएर वा बदनामपूर्ण प्रचार गराएर पीडक पक्ष झनै बलियो बन्ने प्रयत्न गर्छ ।


यस्ता घटना कुनै क्षेत्रविशेषमा मात्र नभएर विभिन्न क्षेत्रमा हुने गर्छन् । सामान्यदेखि ठूलठूला व्यावसायिक क्षेत्र, सरकारीदेखि गैरसरकारी कार्यालय, ज्ञानको प्रसार गर्ने पवित्र थलो विद्यालयदेखि ज्ञानको सिर्जना गर्ने विश्वविद्यालय जस्ता बौद्धिक क्षेत्रमा समेत महिला वर्ग मानसिक उत्पीडनमा रहेको पाइन्छ । एकातिर महिलाले ती क्षेत्रमा माथिल्लो तहमा प्रवेश पाउनु नै आफैमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ भने जिम्मेवारी प्राप्त गरिसकेपछि आफ्नो सक्षमता प्रदर्शनका लागि थरीथरीका पुरुष प्रवृत्ति सामना गर्नुपर्ने हुन्छ ।


केही स्वार्थी प्रवृत्तिका सहकर्मी तथा माथिल्लो तहका पुरुषहरूले अप्रत्यक्ष रूपमा असहयोग गर्ने अनि सहयोग गर्नुपरेको खण्डमा त्यसका लागि अतिरिक्त लाभ लिन खोज्ने प्रवृत्तिले पनि कार्यक्षेत्रका महिला पीडित हुने गर्छन् । यस्ता महिलाहरू आफ्नो काम तथा लक्ष्यमा पुरुषभन्दा बढी लगनशील र इमानदार हुने हुनाले उनीहरूको सक्षमता प्रदर्शन भैरहेको हुन्छ ।


माथिल्लो निकायका कतिपय अधिकारीले उनीहरूलाई आफू अनुकूल नभएको खण्डमा अक्षम र असफल बनाउन काममा बाधा पुर्‍याउने, क्षमता अनुसारको जिम्मेवारी नदिने, स्रोतसाधन उपलब्ध नगराइदिने आदि गरेको पनि पाइन्छ । शक्तिराष्ट्रहरूले कमजोर राष्ट्रहरूलाई आफ्नो अधीनमा राख्न चौतर्फी नाकाबन्दी लगाए जस्तै असहयोगको नीति लिएर पुरुष सत्ताले कार्यक्षेत्रका महिलालाई आफूसमक्ष झुक्न बाध्य पार्ने गर्छ, जसका कारण उनीहरू मानसिक उत्पीडन खेपिरहेका हुन्छन् ।


यस्ता मानसिक उत्पीडकहरू प्राय: बाहिरबाट हेर्दा अत्यन्त भद्र देखिने, बौद्धिकताको आवरणले ढाकिएका उच्चपदस्थ तथा सामाजिक हैसियत र प्रतिष्ठा प्राप्त व्यक्तिहरू नै हुने गर्छन् । ‘पुरुष मैत्री’ बनेर उनीहरूको चाहना अनुरूप व्यवहार नगर्ने र विद्रोह गर्ने महिला विरुद्ध पुरुष सत्ताद्वारा संगठित रूपमा नै मानसिक यातनाको षडयन्त्र हुने गर्छ । त्यसैले त पीडित महिलाका गुनासा अन्यलाई पत्यारै लाग्दैनन् र यस्तो प्रतिक्रिया आउँछ, ‘त्यस्तो प्रतिष्ठित व्यक्तिबाट पनि यस्तो व्यवहार हुन्छ र ? ठट्टाको कुरा होला, यसलाई गम्भीर रूपमा लिनु हुँदैन ।’


यस्तो प्रतिक्रिया पाएपछि पीडित महिलाको मानसिक दसा कस्तो होला ? धन्य ! हाम्रो समाज अनि संस्कृति ! सम्पन्न, प्रतिष्ठित अनि सामाजिक पहिचान भएका पुरुषबाट गल्ती नै नहुने ! भैहाले पनि त्यसले ठट्टाको रूपमा उन्मुक्ति पाउने ! स्वअस्तित्व बोध गरी आफ्नो पहिचानका लागि अग्रसर महिला अहंकारी कहलाउने र उसको तेजोवध अनिवार्य ठानिने ! महिलाको सामाजिक प्रतिष्ठामा पुरुषको व्यक्तिगत इच्छाको तगारो किन ? यो प्रश्न कुनै एक महिलाको व्यक्तिगत उद्गार होइन, पुरुष अग्रता र श्रेष्ठताको मानसिकताबाट पलपल उत्पीडित भएका तर लोकलाञ्छना र चरित्रहत्याको डरले मौन बसिरहेका असंख्य महिलाको साझा सवाल हो ।


शारीरिक तथा यौनिक बलात्कार पुरुषले मात्र गर्छ, तर पितृसत्ताको सामाजिक प्रभाव यति गहिरो छ कि यसले महिलामाथि मानसिक बलात्कारका लागि महिलाकै पनि प्रयोग गर्छ । युगौँदेखि समाजमा स्थापित पुरुष सत्ताको प्रभावका कारण पुरुष श्रेष्ठताको पुरुषवादी सोच भएका महिलाबाट पनि नारी अग्रताको पक्षधर महिला उत्पीडित हुने गर्छन् । कुनै महिला आफ्नो समकक्षमा वा आफूभन्दा अग्रतातर्फ उन्मुख भएको देखेपछि ऊमाथि मानसिक उत्पीडनका लागि पुरुष सत्ताले अर्की महिलाकै प्रयोग गर्छ । आफ्नो क्षणिक फाइदाका लागि अन्जानमै महिला विरोधी संस्कृतिलाई मलजल गरिरहेका यस्ता महिलाले पितृसत्ताद्वारा स्थापित ‘फुटाऊ र शासन गर’ को रणनीति बुझ्न नसक्नु दु:खद यथार्थ हो ।


महिला विरोधी संस्कृति कुनै एक महिलाका लागिमात्र नभई सम्पूर्ण महिला वर्गकै लागि घातक हुन्छ । फरक यत्ति हो कि कहिले यस्ता घटना अरुविरुद्ध लक्षित हुन्छन् भने कहिले आफ्नैविरुद्ध पनि । त्यसैले सबैको ध्यान शारीरिक बलात्कारका घटनातर्फ मात्र केन्द्रित नभएर मानसिक बलात्कार अर्थात् महिलामाथि हुने मानसिक उत्पीडनका घटनातर्फ पनि केन्द्रित हुनु आवश्यक छ ।


कानुन तथा राज्यका तर्फबाट नेपाली महिलाले धेरै पाएका छन् । आर्थिक अधिकार, राजनीतिक प्रतिनिधित्व, कानुनी व्यवस्था अझ अविवाहित भएर पनि सन्तान जन्माउन सक्ने अधिकारजस्तो क्रान्तिकारी उपलब्धिका कुरा उठिरहेको भए पनि पुरुषप्रधान सामाजिक मूल्य–मान्यताले महिलाको पहुँच त्यहाँसम्म पुग्न दिँदैन । त्यसैले होला, राजनीतिक अधिकार प्राप्तिपछि पनि महिलाका समस्या समाधान भएको नभएर अदृश्यमात्र भएको भन्दै ती अदृश्य समस्यालाई महिला रहस्य अर्थात् फेमिनिन मिस्टिकको नाम दिने बेट्टी फ्राइडनलाई पछ्याउँदै अमेरिकी महिलाले पितृसत्ता विरुद्ध अस्तित्वको लडाइँ जारी राखेका थिए ।


हामीकहाँ पनि पुरुष सत्ताद्वारा महिला अस्तित्वमाथि हुने यस्ता प्रहार विरुद्ध सामूहिक विद्रोहको संस्कृति स्थापना आवश्यक देखिन्छ । महिला अधिकार र महिला हिंसाविरुद्ध कार्यरत संघ–संस्थाले महिला कार्यरत स्थानमा महिला सेल गठन गरी अदृश्य रूपमा भैरहेका यस्ता गतिविधिमा निगरानी गर्नुपर्ने देखिन्छ । त्यसैगरी महिला हिंसाविरुद्ध कलम चलाउने व्यक्तिदेखि राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा रहेको पत्रकारिता पेसामा आबद्ध पत्रकारहरूले महिलामाथि हुने मानसिक उत्पीडनका सम्भाव्य क्षेत्रहरू पहिचान गरी यस्ता घटनालाई सार्वजनिक गर्दै दोषीलाई हतोत्साही बनाउने र गल्ती गरेर पनि उन्मुक्ति पाउने संस्कृति अन्त्य गर्नका लागि अग्रसर हुनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७५ ०८:५१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बाआमालाई रमाइलो वातावरण

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — वर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले चुनावताका सामाजिक सुरक्षा भत्तामा वृद्धि गरिनेछ, हाम्रो नेतृत्वको सरकार बन्यो भने भन्ने चुनावी एउटा एजेन्डाकै रूपमा अगाडि सारेका थिए । देशका ज्येष्ठ नागरिकहरू निकै उत्साहित बनेर खुसी हुँदै चुनावमा सहभागी भएका थिए । उनीहरूको उत्साह र खुसी हेर्दा गज्जबकै थियो ।

पंक्तिकारले मनमनै महसुस गरेकी थिइ– उनीहरूको यो खुसी र उत्साह कहिल्यै नमर्ने हुन्छ कि हुँदैन ? उनीहरूको मुहारमा त्यो खुसीको कान्ति छरिरहेको देख्न पाए कति आनन्द हुन्थ्यो मन । यस्तै सोच्दै मैले पनि मतदान गरेकी थिएँ । मभन्दा उत्साहित देखिन्थे, ती बुढा बाआमाहरू । कोही हिंँड्न नसक्ने कसैको सहारामा बोकिएर आएका थिए ।


कोहीलाई छोराछोरी, नातिनातिनीहरूले ल्याएका थिए । त्यो हेर्दा लाग्थ्यो, मान्छेहरू निकै सचेत रहेछन्, परिवर्तनप्रति । त्यसप्रति जनआस्था पनि उत्तिकै प्रगाढ रहेछ । बुढा बाआमाहरू भन्थे– यो मर्ने बेलामा पनि यसो चियापानी खर्च बढाउने सरकार बन्यो भने अलिकति सुविस्ता हुन्थ्यो नानी । बस् अहिले समाज पहिलाको जस्तो छोराछोरीले बाबुआमालाई हेर्ने खालको छैन । बाबुआमाले सकुन्जेलमात्र छोराछोरीको लागि राम्रा, प्यारा हुन्छन् । सक्न छोडेपछि बाबुआमा काम नलाग्ने वस्तुजस्तै बन्छन् र छोराछोरीले उनीहरूको स्याहारसुसार गर्नुको सट्टा पैसा तिरेर वृद्धाश्रम पठाउँछन् ।


बूढा बाआमाहरू नेपाली छोराछोरीहरूको लागि पनि समस्या बनिरहेका छन् । अर्थात् बोझ बनिरहेका छन् । यो पंक्तिकारले कतिपय बूढा बाआमाहरू वृद्धाश्रममा छोराछोरीले राखे पनि खुसी देखिए पनि कहिलेकाहीं ती छोराछोरीहरू ती वृद्धाश्रममा राखिएका बूढा बाआमाहरूको सन्चोविसन्चो सोध्न र भेटघाट गर्नसम्म नजाँदा मन कुँड्याएर रोएको देखेकी छे । छोराछोरीको न्यास्रोपन मेट्न बगाउँछन् । त्यही आँसु पुछिदिने आफन्तको साथ पाइरहेका छैनन् ।


ती बाआमाहरूले यो पंक्तिकार आफ्नै कहिलेकाहीं विचलित मनलाई शान्त पार्न वृद्धाश्रम पुग्छु । उनीहरूसँग भलाकुसारी गर्छु, उनीहरूको चहराइरहेको मनको घाउमा अलिकति भए पनि मल्हम लाइदिएर फर्किन्छु । खोइ किन हो, मन यसो गर्दा आनन्दित हुने गर्छ । तर यो पटक सामाजिक सुरक्षा अन्तर्गत वृद्धाभत्ता बढाएन, यसमा वृद्धा बाआमाहरूको गुनासो छ । हामीलाई चुनावमा भोटबैंक मात्र बनायो सरकारले ।


हुन पनि हो, अरु केही गरेन–गरेन, सामाजिक सुरक्षा भत्ताचाहिं धेरथोर बढाइदिएको भए यिनीहरूको यत्रो ठूलो गुनासो हुँदैनथ्यो । सरकारले सामाजिक भत्ता दिन थालेपछि वृद्धा बाआमाहरू खुसीमात्र होइन, आफ्नो जीवनयापनको माध्यम पनि यही बनाउने गरेका छन् ।


बूढेसकालमा छोराछोरीले नहेरे पनि उनीहरूले जीवन चलाउने माध्यम यसैलाई बनाएका छन् । त्यसैले यो सरकारप्रति उनीहरूले ठूलो अपेक्षा गरेका थिए । त्यो अपेक्षा यसबेला निराशामा बदलिएको छ । यसपाली उनीहरूको लागि बजेट छुट्टिएन । समाजमा बूढा बाआमाहरूलाई आफ्ना छोराछोरीहरूले सिहार्ने, समाल्ने क्रमश: घट्दैछ । उनीहरू छोराछोरीको लागि बोझ बन्दैछन् । उनीहरू एक्लै हुँदै जाँदैछन् ।


कामकाजी छोराछोरीको लागि उनीहरूलाई एक्लै छोड्नु एक खालको बाध्यता पनि छ । तर अहिले केही छोराछोरीहरूलाई छोडेर अधिकांश छोराछोरीहरूको लागि बाआमाहरू अल्झाउने बोझ बन्दै गइरहेका छन् । अब उनीहरूको लागि सरकारले विशेष योजना ल्याएर उनीहरूलाई बूढेसकाल भनेको कुनै अभिशाप होइन, हाँसीखुुसी बिताउने पल हो भन्ने प्रत्याभूति दिलाउन सक्नुपर्छ । र उनीहरू भित्रको क्षमता अनुभवहरूलाई उचित ढंगले राष्ट्रनिर्माणमा प्रयोग गर्नसके कति जाती हुन्थ्यो । सबै वृद्धा बाआमाहरू केही गर्न नसक्ने हुन्छन् भन्ने छैन ।


त्यसैले उनीहरूलाई सक्ने काम दिएर मनोरञ्जनात्मक वातावरणमा बाँकी जिन्दी काट्न सजिलो बनाइदिनु सरकार, समाज र सबै आफन्तजनको कर्तव्य र दायित्व हो । हामी सबै त्यो उमेरमा पुग्छौं । त्यो उमेर पार गरेरै जानुपर्छ । यो सृष्टिको शाश्वत सत्य हो भन्ने कुरा वर्तमानमा हामीले भुलिरहेका छौं । किनभने हामीमा जे पनि गर्न सक्ने शक्ति, ऊर्जा छ, बलवर्गत तागत सबै छ । उमेर बित्दै जाँदा यो सबै विस्तारै–विस्तारै क्षीण हुँदै जान्छ ।


एक दिन हामी हाम्रा बाआमाहरूकै स्थानमा पुग्छौं । त्यतिबेलाको जिन्दगीको बारेमा अहिलेदेखि सोचेर हामी युवा पुस्ताले वृद्धवृद्धाको लागि विशेष वातावरणको लागि पहल गरौं, ताकि हाम्रा बाआमाहरू बाँचुन्चेल रमाएर जिन्दगी काट्न सकुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७५ ०८:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT