एकेडेमी, रोइलो र बहस

समय रेखा
साहित्य, कला र नाट्य संगीतका एकेडेमीहरूलाई बुल्डोजर लगाएर पेल्ने तिम्रो चाहना हो भने त्यो डरलाग्दो डिक्टेटरको कला–साहित्य नीति हो । हामी प्रतिवाद गर्छौं ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — शक्तिशाली सरकारका अर्थमन्त्रीले सपनाका भारले किञ्चित झुकेको यो वर्षको बजेट भाषणमा अनेकौं कुरा राखे । त्यसमा साहित्य, नाट्य संगीत र कलालाई सम्बोधन गरिएको एउटा योजना पनि घोषित भयो । त्यो थियो– यी तीन विषयका तीन अलग एकेडेमीलाई मिलाएर एउटै एकेडेमी गठन गर्ने । यसको कारण विस्तृत रूपमा केही दिइएन । तर बुझिने संकेतहरू थिए, त्यहाँ ।

पहिलो कुरा, यी प्रतिष्ठानहरूले राम्रा काम गर्न सकेनन् । दोस्रो कुरा, तिनीहरूभित्र अनेकौं बेथिति भए । भनाइको अर्थ भयो, पथभ्रान्त हुनेहरूलाई शुद्ध पार्ने एउटा उपाय छ । त्यो हो, तिनलाई एकै ठाउँमा जोडेर अर्को एउटा ठूलो आकारको संस्था बनाउनु । यति भएपछि सबै मिल्छ । बजेटको २० देखि मुस्किलले ३० प्रतिशतसम्म राष्ट्रिय महत्त्वका योजनामा खर्च गर्ने देशका लोकतान्त्रिक र झन्डै समाजवादी नै पो हुन् कि जस्तो भान पार्ने योजना पनि सुनाइबस्ने राजनीतिक व्यवस्थाका धरोहरहरू, तिनका उम्दा–उम्दा मानिएका अर्थमन्त्रीहरूले हरेक वर्ष सुनाएर कान गुञ्जित पारेको छँदो मैले सोचेँ, सायद बिग्रेका संस्था सुधार्ने यो ‘मर्जर’ गराउने एउटा नयाँ उपाय निस्केछ ।

Yamaha

लाग्यो– अब पुल, घर, देवालय, भूकम्प पीडितका साना आवास, सडक भताभुङ्ग पारेर मस्त हिँंड्ने ठेकेदारहरू, कानमा तेल सेवन गरेर बस्ने आयोजनाकारहरू, काकाकुल नेपाल उपत्यकाबासीको प्यास मेटाउन फ्रान्सेली लेखक अल्बर्ट कामुले बयान गरेको ग्रीक मिथकको सिसिफस जस्तो सधैं अर्थहीन, अकिञ्चन ढुङ्गा लडाइबस्ने मेलम्चीकारहरू, नेपाल आयलको तरल निगमदेखि अरु ‘सोलिड’ निगमहरूलाई ‘मर्जर’ गरेर एउटा ‘ग्य्रान्ड’ आकारको योजनाकारी संस्था बनायो भने त यो देशका सबै समस्याको समाधान भइहाल्छ नि । त्यसपछि सबै अनियमितता र भ्रष्टाचारको पनि अन्त्य हुन्छ ।

विलयनको घोषणाले मलाई दुई किसिमले चकित पारेको छ । पहिलो, साहित्यकार, कलाकार र नाट्य संगीतका मानिसहरूले कवि वैरागी काइँलाले अनुमान गरेजस्तो गरी ठूला विरोधका आवाजहरू उठाएका छैनन् । भोलि के गर्छन्, म अनुमान गर्न नसक्ने रहेछु । दोस्रो कुरा, यी अलग–अलग एकेडेमीले अहिलेसम्म नेपालमा आ–आफ्ना विषयमा एकेडेमीले गर्ने भन्ने किसिमका काम किन गर्न सकेनन् ? किन केही भएन छ ? यी प्रश्नका उत्तर खोज्नु नै अब गरिने बहसको पहिलो काम हो भन्ने मान्छु । म वरिष्ठ पत्रकार देवेन्द्र भट्टराईको ‘रोइलो : न अग्रगामी न पश्चगामी’ (कान्तिपुर जेठ १९, २०७५) लेखमा उल्लेखित एकेडेमी र तिनमा काम गर्नेका आलोचनाले उठाएका कुरा हामी धेरैले थाहा पाएका हुन् भन्ने चेतनाले एक साहित्यकार, नाट्यकर्मी र कला समीक्षकको नाताले दु:खित भएको छु ।

साहित्यकार हरि अधिकारी भन्छन्, ‘मर्जर गर्नु उचित होइन । तर अहिलेकै स्थितिमा तिनको सञ्चालन गर्नु पनि स्रोत–साधनको अपव्यय मात्र हुनेछ ।’ ‘नेपाल’ साप्ताहिकको त्यही अंकमा राजकुमार बानियाँ एकेडेमीको अप्ठ्यारो बढ्दै गएर अहिले सम्बन्धित मन्त्रीको पनि अप्ठ्यारो भएको देखाउँछन् (नेपाल, जेठ २८, २०७५) । खगेन्द्र संग्रौला मनोज खतिवडासँगको अन्तर्वार्तामा अहिलेको ढंगले चलेका एकेडेमीको कुनै अर्थ देख्तैनन्, अनि तिनले गरिआएका क्रियाकलापमा प्राज्ञिक गुणवत्ताको कमजोरी औंल्याउँछन् । खगेन्द्र संग्रौला अहिलेकै रोइलो गर्ने अवस्थामा काम गर्ने हो भने एकेडेमी नै किन चाहियो र भन्ने तर्क राख्छन् । नारायण ढकाल दलगत नियुक्ति र खेल देख्छन्, एकेडेमीमा (‘नयाँ पत्रिका’, २७ जेठ २०७५) । यी उदाहरणबाट हेर्दा मलाई लाग्छ, यी वरिष्ठ साहित्यकारहरूले नेपालका यी अलग एकेडेमीहरू र तिनको मर्जरबारे आफ्ना धारणा राख्दा एकेडेमीहरूकै कमजोरीलाई जिम्मेवार ठानेका छन् । म तिनीहरूले गरेका केही राम्रा काम र प्रकाशनहरूको भने सराहना गर्छु ।

मैले २०६६/६७ सालमा एकेडेमीहरूको पुनर्संरचनाबारे सर्भे र विश्लेषण गरेर एउटा १५,००० शब्दको लामो विश्लेषणात्मक प्राज्ञिक लेख लेखँें, जुन किताबभित्र र पत्रिकामा पनि प्रकाशित छ । अहिले आएर हेर्दा यी प्रतिष्ठानहरू खोल्ने आन्दोलन, सन्दर्भ, भाषण र बहस अनि विचारहरूको मेरो यो लेखभन्दा अरु विस्तृत लेख, अध्ययनहरू भएको मैले भेटिन । यसको अर्थ हो, यी एकेडेमीहरू स्थापना हुने क्रममा जुन चर्चा र हामीजस्ता एकेडेमिकहरूलाई चाख लाग्ने विषय थिए, पछि त्यस्ता बहस र छलफलको कुनै अर्थ भएन । अथवा एकेडमीहरू खुल्ने बेलामा मैले सर्भेमा भेटेका उत्तेजित र स्वप्नधारी बहस जुन गरिए, पछि तिनको निरन्तरता लगभग समाप्त भयो । हुनु नपर्ने थियो, तर भयो । त्यसले अर्को पनि अर्थ जन्मायो ।

कवि श्यामलले भने अनुसार ती सबै एउटा कमजोर आधारमाथि बनेका थिए । उनी भन्छन्, ‘चरम राजनीतिक अस्थिरता र अराजकताले भरिएका ती दिनहरूमा सबैका माग पूरा गर्न अनौठो चरित्र राजनीतिक दलहरूमा देखापरेको थियो । ...तिनले आन्दोलनकारीलाई राज्य बकस दिइरहेका थिए । पुरानो ध्वस्त गर्नुपर्छ भन्ने तिनको मानसिकता थियो । ...ती नयाँ राज्य पुनर्संरचनाको कुरा गर्थे, तर संरचनाले कसरी जादुले काम गर्छ भन्ने कुनै खाका तिनीहरूसँग थिएन ।’ (फुर्सद, २६ जेठ २०७५) । मैले त्यो सर्भे र विश्लेषण गरेका बेला राज्य पुनर्संरचनाको बहस तीव्र थियो । मेरो लेख त्यही राज्य पुनर्संरचनाका सैद्धान्तिक पक्षका बहससँग जोडिएका थिए र एकेडेमीको एकल प्रभुत्वलाई तोडेर बहुल गर्नुपर्छ भन्ने मूल तर्कमा आधारित थियो ।

पहिलो पटक ३ जेठ २०४७ को दिन एकेडेमी हलमा भएको लेखक, कलाकारहरूको बृहत भेलादेखि नै यो पुनर्संरचनाको कुरा उठेको थियो । त्यस भेलाको १६ वर्षपछि अथवा ३१ जेठ, २०६३ मा कलाकारहरूको समितिले बुझाएको प्रतिवेदनमा पनि त्यही माग दोहोर्‍याइएको छ । त्यो बेला उठेका बहसका एकल चरित्रलाई चुनौती दिएका एकाध तर्क पनि निस्किए । प्रा. गोविन्दराज भट्टराईले त्यही बेला एउटा लेखमा एकेडेमी र त्यसलाई छुट्याउने बहस एकालाप हुन् भन्ने तर्क राखे । उनले गुरुकुल थिएटर, सर्वनाम थिएटर, फोकलोर सोसाइटीहरू (म नेपाली भाषाशास्त्र समाज पनि जोड्न चाहने रहेछु) जस्ता स्वतन्त्र संस्थाहरू पनि यो पुनर्संरचना र बहुलताका बहसमा जोडिनुपर्छ भन्ने तर्क राखे (कान्तिपुर, १३ साउन २०६३) । मेरो विचारमा, अर्जुन अप्पादुराईले भनेको सरकारी धन र नियन्त्रणभन्दा बाहिरका सेलुलर संस्थाहरूको पक्षमा राखिएको बहस थियो, त्यो ।

सम्पूर्ण छलफल पहिलेदेखि एकेडेमीको एकल बृहत संरचनाभित्र रहेका विभागहरूलाई छुट्याउने कुरामा मात्र केन्द्रित थिए । त्यसैले जुन एकेडेमीहरू बने, ती मातृ एकेडेमीको रचनाकै कार्बनकपी भएर बसे । तिनीहरूले अरु कुरा जानेका देखिएनन् । देवेन्द्र भट्टराईले भनेको रुवायत एकेडेमिया भन्ने गडबड अपेराको लिब्रेट्टोको भाका र भाष्य मिल्नुको त्यही कारण हो । नेपालका नयाँ खुलेका विश्वविद्यालयहरू त्रिभुवन विश्वविद्यालयकै कार्बनकपी भएर कहीं नपुगेको व्यथा यो देशको शिक्षाका दुर्दशा र कर्ममा सहभागीहरूले भोगिरहेकै छौं । अनुसन्धान संस्थामा ‘सिनास’ भयानक दुर्दशाको उदाहरण हो ।

मेरो विचारमा, नेपालका दलहरूको राजनीति गर्ने मोह र सांस्कृतिक, शैक्षिक, कलात्मक थलोहरूमा पनि आफ्ना कार्यकर्ता भर्ना गर्ने चिन्ता र अन्धकर्म यसको निम्ति जिम्मेवार छ । कवि श्यामलले भनेजस्तो अन्धाधुन्द प्रतिज्ञाहरूका परिणाम हुन्, यी । अहिलेका भुक्तभोगी प्राज्ञ अमर गिरीले एउटा सानो लेखमा, तिम्रा जत्तिकै स्वतन्त्र प्राज्ञहरू ल्याए पनि यहाँ कुनै जादु हुने छैन (नयाँ पत्रिका, ३० जेठ) भनेर चुनौती दिएको कुरालाई बिर्सिनु हुँदैन । एकेडेमीका ठूलाहरूले मसँग भने, चीन र भारतका अमूक ठूला नेताले कविता र संस्मरण लेखेका रहेछन्, तिनको अनुवाद गर्छौं, पैसा टन्नै दिन्छन् । कला, नाट्य र साहित्य एकेडेमीहरू यस्तै काममा लाग्ने हो भने तिनले एकेडेमीको आत्मा बुझेर काम गर्लान् भनेर के आशा गर्नु ?

सम्बन्धितहरूलाई भन्छु, हिजो तिम्रो राज्य पुनर्संरचना र देशलाई गणतन्त्र बनाउने क्रममा उठाएका बहस र आन्दोलनमा यो देशका लेखक, कलाकार र नाट्यकर्मी पनि थिए । मसँग धेरै दस्तावेज छन् । तिनका लामा इतिहास छन् । तिमीले यी साहित्य, कलाका विधाको दुरुपयोग गर्न खोज्नुचाहिंँ अधिनायकवादी चिन्तन हो, संकट हो । संकटको अर्को पाटो झन् भयानक छ । अब नेपालमा स्वतन्त्रा र रचनामाथि विस्तारै समस्या आउनेछन् । मिडियाले बाहेक अरुले खासै आफ्नो अस्मिता जोगाउन नसकेको अवस्थामा साहित्य, कला र नाट्यकर्मीहरूले धनुष्टङ्कारी रोइलो गरेर बसिरहनु हास्यास्पद हो, जुन लेखकहरूका अकर्मण्यता र तेजोवध भएका अवस्थाले गर्दा भएको हो । तर प्रतिवाद गर्ने स्वतन्त्र र सिर्जनशील लेखक र कलाकारहरू एकेडेमीहरूभन्दा बाहिर, स्वतन्त्र सेलुलर संस्थाहरूबाट आउनेछन् । अहिले यो सहरका सांस्कृतिक सम्पदाहरू नगर प्रशासन र सरकारले भत्काउन लागेको विरोधमा युवायुवतीहरू उठेको बेला, तिम्रा चाखहरू भीमसेन स्तम्भको उत्तरआधुनिक आर्किटेक्चर बनाउने सपनामा जुटेका छन्, थाहा छ ।

एउटा सुझाव दिन्छौं, विज्ञहरूका खुला, स्वतन्त्र छलफल र अध्ययन गराऊ । त्यसको आधारमा अलग विधाका एकेडेमीहरूको कसरी संरचना गर्न सकिन्छ भन्ने निचोड निस्कनेछ । अहिलेसम्मका रोइलोका ‘रिभ्यु’ गर, गल्ती दोहोरिन नदेऊ । साहित्य, कला र नाट्य संगीतका एकेडेमीहरूलाई बुल्डोजर लगाएर पेल्ने तिम्रो चाहना हो भने त्यो डरलाग्दो डिक्टेटरको कला–साहित्य नीति हो । हामी प्रतिवाद गर्छौं ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार २, २०७५ ०९:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कांग्रेसमा अन्तरघातको शृङ्खला

संस्मरण
२०७४ को आमनिर्वाचनसम्म आइपुग्दा कांग्रेसमा अन्तरघात क्यान्सर रोगकै रूपमा रहिआएको छ ।
डा. नारायण खड्का

काठमाडौँ — २०४८ को आमनिर्वाचन र विशेषत: २०५०माघमा काठमाडौं–१ मा भएको उपनिर्वाचनमा उम्मेदवार बनेका नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति पूर्व प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई आफ्नै पार्टीको ठूलै पंक्तिको षड्यन्त्रको कारण पराजित भएपश्चात अन्तरघात नेपालको चुनावी राजनीतिमा एउटा विषम समस्याको रूपमा विद्यमान छ ।

२०७४ को आमनिर्वाचनसम्म आइपुग्दा कांग्रेसमा अन्तरघात क्यान्सर रोगकै रूपमा रहिआएको छ । केन्द्रीय समितिको वैशाख २०७५ को समीक्षा बैठकमा पनि निर्वाचनमा पराजयको यो पनि एउटा प्रमुख कारणको रूपमा स्वीकारिएको थियो । केही दिनअघि सभापति शेरबहादुर देउवाले ‘भट्टराईका पालादेखि सुरु भएको अन्तरघातलाई सदाका लागि अन्त्य नगरे पार्टीलाई भंग गरिदिए हुन्छ’ भन्नुले पनि समस्याको विषमता स्पष्ट हुन्छ । यस लेखमा २०५० को उपनिर्वाचनमा भनिएको अन्तरघातको पृष्ठभूमि अर्थात प्रारम्भको स्मरणात्मक चर्चा गरिएको छ ।

राजनीतिक दलहरूको सन्दर्भमा साधारण अर्थमा अन्तरघात (सावोटाज) भन्नाले दलहरूको कुनै उद्देश्य या रणनीतिलाई पार्टी भित्रैबाट कुनै व्यक्ति या समूहबाट विफल तुल्याउनु हो । नेपालको राजनीतिक वृत्तमा अन्तरघातलाई आमनिर्वाचनमा पार्टीका आधिकारिक उम्मेदवार विरुद्ध पार्टीकै नेता या कार्यकर्ताले खुलेर या गोप्य रूपमा असहयोग गरी पराजित गर्नु हो भन्ने अर्थमा बुझिन्छ । नेपालका मात्रै होइन, विश्वका कतिपय खासगरी नवोदित लोकतान्त्रिक देशका राजनीतिक दलहरूमा यस्ता घात र अन्तरघातका घटना भएका छन् र हुन्छन् । नेपालको सन्दर्भमा अन्तरघाती अस्त्रमा कांग्रेस अग्रपंक्तिमा पर्छ ।

कांग्रेसमा अन्तरघात अस्त्रको पहिलो र खुला रूपमा निर्मम प्रयोग २०५० को माघमा काठमाडौं–१ मा भएको उपचुनावबाट सुरु भएको हो । यसको पूर्व संकेतको वातावरण त्यसै वर्षको असोज अन्तिम साता अमेरिकाको न्युयोर्कमा निर्माण भएको थियो । करिब २५ वर्षअघि अर्थात १९९१ तिर नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति एवं पूर्व प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई आँखामा निरन्तर आँसु बग्ने समस्याबाट ग्रस्त थिए । सरकारसंँग राज्यकोषको अनुरोध गरिएको भए त्यसबेला प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाबाट भट्टराईको उपचारका लागि सरकारी सहयोग सजिलै प्राप्त हुन सक्थ्यो † तर उनले त्यस्तो माग गरेनन् ।

भट्टराईको त्यो रोगको उपचारका लागि मेरा केही क्यानेडियन मित्रहरूको सहयोगमा २०५३ असोज दोस्रो साता (अक्टोबर १९९३) क्यानाडाको लन्डन ओन्टारियोको एक प्रसिद्ध अस्पतालमा उनको सबै उपचारको व्यवस्था भयो । करिब २ हप्ताको उपचार र आरामपछि भट्टराईलाई क्यानाडाका वर्तमान प्रधानमन्त्री जस्टिन टु्रडोका पिताजी त्यस देशका अत्यन्तै लोकप्रिय नेता एवं पूर्व प्रधानमन्त्री पियार एलियट टु्रडोसंँग मन्ट्रियलमा उनकै ल फर्ममा भेट गराएपछि भट्टराई र म अमेरिकाको राजधानी वासिङटनमा पुग्यौं । त्यहाँ भट्टराईकै विश्वासिलो सहयोगी–मित्र योगप्रसाद उपाध्याय अमेरिकाका लागि राजदूत थिए ।

एउटा संयोग नै भयो कि त्यही दिन तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला संयुक्त राष्ट्र संघको ४८ औं महासभामा भाग लिन न्युयोर्क आइपुगे । पदीय जिम्मेवारी अनुरुप राजदूत उपाध्याय प्रधानमन्त्री कोइरालालाई स्वागत गर्न न्युयोर्क विमानस्थल पुगे । प्रधानमन्त्री कोइरालाले ‘न्युयोर्कमा संयुक्त राष्ट्र संघका लागि नेपालका प्रतिनिधि छँदैछन्, तपाईं किशुनजीको स्वागत सत्कारका लागि वासिङटन फर्कनुहोस्’ भनेर उपाध्यायलाई त्यहींबाट विदा दिए । जननेता बीपी कोइरालाको देहवसानपछि भट्टराई–कोइराला र गणेशमान सिंह–कोइराला सम्बन्ध औपचारिकतामा मात्र सीमित थियो । मैले थाहा पाए अनुुसार उनीहरू बीचको सम्बन्ध कहिल्यै न्यानो पनि भएन र यसका बढी मनोवैज्ञानिक कारणहरू थिए ।

त्यसै पनि २०४८ को आमनिर्वाचनमा भट्टराई पराजित भएपछि दुई नेता बीचको सम्बन्धमा न्यानोपन आउन सकिरहेको थिएन । कांग्रेसका दुई शीर्षनेता सभापति भट्टराई र प्रधानमन्त्री कोइराला न्युयोर्क र वासिङटनमा भए पनि आपसमा भेटमात्र होइन, टेलिफोन सम्पर्क नै नभई स्वदेश फर्किए । संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा भाग लिई असोज २७ मा न्युयोर्कस्थित एसिया सोसाइटीमा ‘प्रजातन्त्र र विकास’ विषयमा प्रवचन दिएपछि कोइराला सोझै नेपाल फर्के भने भट्टराई कोइरालाले न्युयोर्क छोडेपछि वासिङटन डीसीबाट न्युयोर्क हुँदै बेलायतको लन्डनमा केही दिन बसी नेपाल फर्के ।

त्यही समयमा नेपालमा भने नेकपा एमालेका महासचिव तथा काठमाडौं–१ बाट निर्वाचित सांसद मदन भण्डारीको जेठ ३, २०५० मा जिप दुर्घटनामा परी मृत्यु भएको कारण उक्त क्षेत्रमा निर्वाचन आयोगले उपनिर्वाचन गर्ने तयारी गर्दै थियो । कांग्रेस वृत्तमा भट्टराईको पनि उम्मेदवारीको चर्चा/उपचर्चा र प्रतिक्रिया आइरहेका थिए । भट्टराईको उम्मेदवारी सम्भावनाको चर्चा चल्नु र यता उनी अमेरिकी भ्रमणमा हुँदा अमेरिकी सहायक मन्त्री रविन राफेल र केही सांसदसंँगको भेटघाट हुनुलाई त्यस देशको समर्थन प्राप्त गर्न हो भन्ने आशंका प्रधानमन्त्री कोइरालाको थियो ।

भट्टराईको अमेरिका भ्रमणको समयमा उपनिर्वाचनमा उम्मेदवारीको चर्चाले उत्पन्न गरेको आशंका कोइराला अमेरिका भएकै समयमा एउटा यथार्थजस्तै भएर त्यसबेला प्रस्टियो, जब वासिङटन डीसीस्थित एसिया सोसाइटीद्वारा असोज २८, २०५० मा आयोजित ब्रेकफास्ट प्रवचनमा भट्टराईले ‘नेपालका जनताले आग्रह गरेमा आफू आगामी उपचुनावमा खडा भई प्रधानमन्त्री हुनसमेत तयार रहेको’ कुरा बताए । त्यही कार्यक्रममा एसिया सोसाइटी सल्लाहकार समितिका अध्यक्ष फिलिप जोसेपले भट्टराईलाई परिचय दिने क्रममा ‘भट्टराई अहिले नेपालका पूर्वप्रधानमन्त्री हुनुहुन्छ र उहाँ आगामी प्रधानमन्त्री पनि हुनुहुन्छ’ भनी चिनाएका थिए ।

वासिङटनस्थित कान्तिपुर दैनिकका संवाददाता पनि त्यस कार्यक्रममा थिए र भोलिपल्टको कान्तिपुर दैनिकको (असोज २९, २०५०) मुख्य पृष्ठमा ‘भट्टराई पुन: प्रधानमन्त्री बन्न तयार’ भन्ने हेडलाइन समाचारको रूपमा छापियो । यी सबै कोइराला न्युयोर्कमै भएको समयमा भएका घटना थिए । आफू प्रधानमन्त्रीको रूपमा अमेरिका भएको समयमा केही महिनापछि हुने उपचुनावमा आफ्नै पार्टीका सभापति त्यही समयमा त्यही देशमा भएका बेला ‘प्रधानमन्त्री बन्न इच्छुक’ भन्ने समाचारले कोइराला निराश हुनु वास्तवमा स्वाभाविक थियो । अर्कोतर्फ भट्टराई उपचुनावमा उम्मेदवार बन्ने निर्णयले कांग्रेसमा कोइराला र भट्टराईको समूहबीच ध्रुवीकरण बढाउन ठूलो भूमिका खेल्यो । वास्तवमा यही घटना र समाचार नै भट्टराईको उम्मेदवारीमा अन्तरघात विजारोपणको पूर्वाभास थियो ।


काठमाडाैं–१ मा उपचुनावको सम्भावना र चर्चा/परिचर्चाको सन्दर्भमा भट्टराईको अमेरिका भ्रमण र त्यसमा पनि निर्वाचन उठ्ने प्रारम्भिक घोषणा पनि त्यहींबाट हुनुलाई कोइरालाले सुनियोजित योजनाको (षड्यन्त्र ?) रूपमा लिए । भट्टराईलाई नेपालबाट क्यानाडा हुँदै अमेरिका लानुमा मेरो मुख्य भूमिका ठहर गर्दै कोइरालाले मलाई पनि शंकाको घेरामा राखेका थिए । म प्रतिका उनका पछिल्ला दृष्टिकोण र व्यवहार स्पष्ट नै थियो, जसलाई परिवर्तन गर्न मलाई निकै समय लाग्यो । कोइराला न्युयोर्कमा आइपुग्दा राजदूत उपाध्याय त्यहाँ नबसी भट्टराईको आतिथ्यको लागि वासिङटन डीसी फर्केको बहानामा (महासभामा संयुक्त राष्ट्र संघका लागि आवासीय राजदूतले साथ र सहयोग गर्ने परम्परा छ) उनलाई फिर्ता बोलाउने कुरा सुनिन थालेपछि भट्टराई लन्डनमा भएको समयमा राजदूत उपाध्यायले उनलाई फोन गरी आफूलाई प्रधानमन्त्रीले फिर्ता बोलाउन लागेको कुरा सुनाए ।

भट्टराईले आफू देश बाहिर भएकोले ‘यस विषयमा तुरुन्त सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंहलाई फोनबाट सम्पर्क गरी जानकारी गराउँदै यसलाई रोक्न भने ।’ नभन्दै महासभामा भाग लिई काठमाडौं फर्केपछि विमानस्थलमा पत्रकार सम्मेलनकै बीचमा कोइरालाले ‘आफू न्युयोर्कमा रहँदा राजदूत उपाध्यायले देखाउनुभएको अकूटनीतिक व्यवहारबारे टिप्पणी गरेपछि’ (कान्तिपुर, कात्तिक ५, २०५०) राजदूतले आफूले पद छोड्न निर्णय गरे । कोइरालाको यो निर्णय भट्टराईको अमेरिकामा अनौपचारिक उम्मेदवारीको घोषणाको प्रतिकात्मक विरोधमात्रै नभएर उम्मेदवारी घोषणा भएमा यो भावी प्रतिकारात्मक कदमको संकेत पनि थियो ।

कात्तिक २०५० को पहिलो साता भट्टराई नेपाल फर्केपछि अमेरिकामा हुँदा उनको उपचुनावमा उम्मेदवारी दिन इच्छुक रहेको भनाइले कांग्रेसभित्र राम्रै बहसको विषय बन्यो । यसै पनि २०४८ को आमनिर्वाचनमा भट्टराई पराजय भएपश्चात सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंह र भट्टराई एकातिर र अर्कोतर्फ प्रधानमन्त्री कोइराला थिए । दोस्रो तहका कांग्रेसका नेता र कार्यकर्ताहरूबीच पनि यसै अनुरुपको धु्रवीकरण विकसित भयो ।

२०४८ पुस १४ मा पार्टीलाई विना जानकारी र सम्बन्धित मन्त्रीहरूलाई कुनै संकेत नै नदिई औपचारिक कार्यक्रममा मन्त्रीको हैसियतमा सहभागी भएकै समयमा ६ जना मन्त्रीलाई प्रधानमन्त्री कोइरालाले वर्खास्त गरे । यसले कांग्रेसको संसदीय दलभित्र पनि नराम्रोसँंग गुटगत राजनीति मौलायो र अन्तत: ‘छत्तिसे’ र ‘चौहत्तरे’ भन्ने संख्या धारित विशेषणका उपनामबाट क्रमश: सिंह–भट्टराई र कोइराला पक्षधर भनी तत्कालीन सांसदहरू पक्ष/विपक्षजस्तै विभाजित भए ।

उपचुनावको समयमा आइपुग्दा कांगेस सांसदहरूको यो विभाजन पनि भट्टराईको उम्मेदवारीको पक्ष र विपक्षमा खरो बहसको अर्को विषय बन्न पुग्यो । अन्तत: मंसिर १०, २०५० मा निर्वाचन आयोगले माघ २५ मा काठमाडौं–१ र झापा–१ को उपचुनावको सूचना सार्वजनिक गर्‍यो । मंसिर १६ मा भट्टराईले आफू त्यस निर्वाचनमा उम्मेदवार हुन दृढ रहेको विचार व्यक्त गरे । उनलाई उठाउन सर्वमान्य नेता सिंह, कांग्रेस केन्द्रीय समितिका बहुमत सदस्य र ३० जनाभन्दा बढी सांसदहरू र कार्यकर्ताको ठूलै पंक्तिको दबाब थियो भने विपक्षी दलहरू, दरबार त स्वाभाविक रूपमा खुलेरै उकास्ने नै भए । निर्वाचनको लागि मनोनयको केही दिनअघि केन्द्रीय समितिको बैठकले भट्टराईको उम्मेदवारीलाई सर्वसम्मत अनुमोदन गर्‍यो र कोइरालाले उक्त बैठकमा आफूले सहयोग नै गर्ने बताएका थिए ।

तर त्यसको ४/५ दिनपछि पार्टी कार्यालयमै त्यो निर्णयको विपरीतमा आफ्नो धारणा राखे । यसको विपरीत धारमा करिब २० जना सांसदले यदि भट्टराई नउठ्ने भए आफूहरूले संसद पदबाट राजीनामा दिने भन्ने दबाबी राजनीतिको कारण अन्तत: उनको उम्मेदवारी अगाडि बढ्यो । मनोनय पश्चात चुनावी अभियान अगाडि बढ्दै जाँदा भट्टराईको उम्मेदवारी विषयमा प्रधानमन्त्री कोइराला र पार्टी सभापति पक्षबीच शीतयुद्ध नै भयो । सरकारको कामकारबाहीको नकारात्मक टिप्पणी पनि चुनावी प्रसारको विषय बनाइयो, जसलाई कोइरालाले भट्टराईलाई भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सार्ने प्रस्तावको रूपमा लिए । परिणामत: निर्वाचन अभियानको उत्कर्षमा माघ १७ गते कोइरालाले ‘पार्टी प्रमुखले सरकारका नीतिहरूप्रति असहमतिका स्वर तीव्र पारेका बेला मैले चुनावी अभियानमा कसरी जान मिल्छ र ? ‘स्वाभिमानी साथीहरूको छाती टेकेर पार्टी तोड्ने मनोकांक्षा भएका पार्टी एकता र संगठन विरोधी शक्तिले पार्टी र सरकारमा कब्जा जमाउने कुटिल षड्यन्त्रको विरुद्ध भने म जीवनपर्यन्त संघर्ष गर्नेछु’ भन्ने १७ मिनेट लामो वक्तव्य जारी गरे । माघ २२ को अन्तिम आमसभामा पनि कोइराला अनुपस्थित नै भए ।

माघ २५ मा भएको निर्वाचनमा भट्टराई पराजित भए । उनको पराजयको विषय दुई पक्षबीच ठूलै द्वन्द्वको रूपमा विस्फोट भयो । पार्टीका मानिसहरूबाट ‘सूर्यमा मतदान गरेकाले हार भएको’ भन्दै माघ २७ बाट भट्टराई पक्षधर (२७ कान्तिपुर अनुुसार) ७ हजार युवाले ‘प्रधानमन्त्रीको विरोधमा जुलुस’ लगाउँदै सिंहदरबार र पार्टी परिसरमा विरोध गर्‍यो । प्रधानमन्त्री पक्षधरले पनि यसको प्रतिकारमा जुलुस निकाले । कांग्रेसको इतिहासमा पार्टीका सर्वमान्य र ठूला नेताहरूबीच यति ठूलो द्वन्द्व सायदै भएको थियो होला, नत हुने नै छ ।

केही दिनको आन्तरिक तनावपश्चात कोइराला र भट्टराईको आपसी समझदारीमा पार्टीको विघटन तत्कालका लागि टर्‍यो । तर अन्तरघात एउटा जीवित किटाणु जसरी हुर्किंदै गयो र अहिले क्यान्सरको रूप धारण गरिसकेको छ । अहिलेको चुनौतीपूर्ण राजनीतिक परिस्थितिमा पार्टीको आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका, राष्ट्रिय जिम्मेवारी, सांगठनिक एकता र आफ्नो शक्ति पुन: प्राप्तिको पूर्ण सुधारका लागि अन्तरघातको क्यान्सरको निदान पनि अनिवार्य छ । अब हेर्न बाँकी छ, हालै वर्तमान पार्टी सभापतिले पूर्वाग्रही नभई सहमतिमा अन्तरघात समाप्त पार्ने आफ्नो अठोट कसरी पूरा गर्छन् ।

प्रकाशित : असार २, २०७५ ०९:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT