महिला हिंसाका विभिन्न रूप

उषा थपालिया

काठमाडौँ — लोकतान्त्रिक सरकारको आधारभूत चरित्र नै आम जनताको जीवन र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु हो । तर अहिले जेजति कारणबाट महिलामाथि विभेद/उत्पीडन/ज्यादती/हिंसा थोपरिएको छ र तिनै कारणले अनाहकमा महिलाले ज्यान गुमाउनु परिरहेको छ, त्यसका आधारमा महिलाको जीवनरक्षाको विषयलाई महत्त्वसाथ उठान गर्नु पक्कै अपराध नठहर्ला ।

नेपाली महिलाहरू के कस्ता विभेद, हिंसा र अमानवीय व्यवहारबाट ग्रस्त छन्, त्यो कतै लुकेको विषय होइन । व्यक्तिले सबैभन्दा आनन्द र सुरक्षित महसुस गर्ने घर अनि साथ, समर्थन, माया, भरोसा पाउने परिवारबाट हो । तर महिलाको हकमा त्यही घर असुरक्षित र परिवारका सदस्य जीवनहरणका पात्रसमेत बनिरहेको दृष्टान्त नौलो छैन ।

महिला हिंसा अन्तर्गतको सबैभन्दा व्यापक विषय–वस्तु घरेलु हिंसा भएको प्रचारमा आएका घटनाले हरेक दिन बताइरहेका छन् । अति सामान्य कारणमा समेत महिलाले आफ्नो घर र परिवारकै सदस्यबाट मृत्युवरण गर्नुपरेका घटना जनमानसलाई सामान्य लाग्न थालिसकेको छ ।

Yamaha

काठमाडौं केन्द्रित एक गैरसरकारी संस्थाको प्रतिवेदनमा महिला हिंसा अन्तर्गत ७३ प्रतिशत महिला घरेलु हिंसाबाट पीडित र यसमा पनि ७८ प्रतिशत घटनामा पति मुख्य पीडक भएको उल्लेख छ । घरेलु हिंसामा हत्या, हत्या प्रयास, आगो लगाएर जिउँदै जलाउने, आत्महत्याका लागि बाध्य बनाउने अवस्था विद्यमान छ । अन्य किसिमबाट दिइने यातना, कुटपिट, अंगभंग आदि ज्यादती त व्यक्तिको पारिवारिक मामिला अन्तर्गत चुपचाप हुने विषय भइसक्यो । केही दिनअघि ३ महिने छोरीसहित जल्न बाध्य एक महिलाको घटनाले घरेलु हिंसाको चपेटामा नवजात छोरीहरूसमेत कसरी गाँसिएका छन् भन्ने स्पष्ट गराउँछ । अर्को एक संस्थाले सन् २०१० जनवरीदेखि २०१८ जनवरीसम्म गरेको सर्वेक्षणमा १ सय ७९ जना महिला र बालबालिकामाथि एसिड छ्यापेर र जलाएर हिंसा गरिएको र तीमध्ये ५५ प्रतिशतले ज्यान गुमाएको उल्लेख छ ।

सामाजिक तहमा हुने महिला ज्यादती पनि कम निराशाजनक छैन । देशैभरि बालिका तथा महिलामाथिका बलात्कारका घटना सिंगो मुलुकै कलंक बनेर दिनहुँ सार्वजनिक भइरहेका छन् । बलात्कारपछि विभत्स हत्या भएका घटना पनि प्रशस्तै छन् । त्यस्तो जघन्य अपराधमा समेत पीडक हत्तपत्त पक्राउ नहुने अनि कानुनी उपचार खोज्न पाइलैपिच्छे पीडित पक्षले नै प्रतिकूलता बेहोर्नुपर्ने स्थिति छ ।

बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि हुने ज्यादतीको कुरूप पक्षले पनि हाम्रो समाजलाई उत्तिकै गाँजेको छ । २०६८/६९ देखि २०७२/७३ सम्म बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि गरिएका हिंसाका ७ सय मुद्दा दायर भएको नेपाल प्रहरीको तथ्यांकमा देखिन्छ । तर कानुनी प्रक्रियामा आउँदा निकै कम पीडितले मात्र न्याय पाउन सक्नुलाई कसरी बुझ्ने ? जबकि उक्त सवालमा न्याय स्थापित गर्न देशमा छुट्टै कानुन बनेको छ । उक्त कानुनमा पीडकलाई कैद सजाय, आर्थिक जरिवाना तथा पीडकबाट पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिलाउनेसम्मका प्रावधान छन् । तर ऐन कार्यान्वयनको फितलोपनले समस्या घटेको देखिन्न ।

पश्चिम नेपालका महिलाहरूको जिन्दगी छाउपडी प्रथाबाट त्यत्ति नै आक्रान्त छ । हावा र प्रकाश पनि राम्रोसंँग नछिर्ने छाउगोठमा अन्धविश्वासका कारण महिनावारीका बेला महिला र किशोरीहरू जबर्जस्ती कैद गराइन्छन् । त्यहाँ उनीहरूको कष्ट अवर्णनीय त छँदैछ, छाउगोठमै आफ्नो जिन्दगीलाई पूर्णविराम लगाउने महिला र किशोरीहरूको संख्या बढ्दो छ । यसको पछिल्लो दृष्टान्त अछामकी १८ वर्षीय पार्वती बुढा भइन्, साँपको डसाइले केही दिन अघिमात्र उनको जिन्दगी छाउगोठभित्रै समाप्त भयो ।

२०६३ साल यतामात्रै छाउगोठमा १३ जना किशोरी तथा महिलाले ज्यान गुमाइसकेको तथ्यांकले बताउँछ । सर्वोच्चले १३ वर्ष पहिल्यै कानुन बनाई छाउपडी प्रथालाई प्रतिबन्धित गर्न सरकारलाई आदेश दिइसकेको विषय हो । त्यसै अनुसार गतवर्ष कानुन बनिसकेको र आउँदो भदौदेखि कार्यान्वयनमा आउने प्रक्रियामा रहेको छ । कानुन बन्ने तर कार्यान्वयन नहुने परिपाटीले त्यसलाई पनि नगाँज्ला भन्न सकिन्न । देशको केही सीमित जिल्लामा मात्र रहेको अन्धविश्वासमाथि समेत नियन्त्रण गर्न नसकी छाउप्रथा कायमै भइराखे लोकतान्त्रिक सरकारको लागि त्योजति लज्जा केही हुने छैन ।

सडकको प्रवृत्ति पनि महिलाका लागि त्यत्ति नै ज्यानमारा सावित भइरहेको छ । टिपर र माइक्रो आतंकबाट स्कुटरमा सवार महिलाहरूको ज्यान सधंै खतरामा रहेको धेरै अघिदेखि बहसमा आएको विषय हो, जुन शृङ्खलाको अझै अन्त्य भएको छैन । यस आ.व.को सुरुदेखि चैत मसान्तसम्म टिपरकै ठक्करबाट ३४ जना स्कुटर चालकको मृत्यु भएको महानगरीय ट्राफिक महाशाखाको तथ्यांक छ ।

दुर्घटना अपेक्षित घटनाभित्र पर्दैन, तर महिला चालक रहेको स्कुटरलाई विशेषगरी टिपर र माइक्रोले नियतवश दपेटेकै कारण अधिकांश दुर्घटना भएको र स्कुटर चालकको ज्यान गएको छानबिनबाट समेत पुष्टि भइसकेको कुरा हो । तर पनि सडक अराजकता ज्युँकात्युँ हुनु दु:खद अवस्था हो । उल्लेखित सवालमा मात्र हैन, महिलाहरूको ज्यान सबै क्षेत्रमा उत्तिकै जोखिमपूर्ण रहेको छ । सरकारको नीति कार्यक्रममा महिला विरुद्ध हुने सबै प्रकारका हिंसाजन्य कार्यलाई निर्मूल गर्न अभियान सञ्चालन गरिने उल्लेख छ । तर नीतिमा उल्लेखित ती कार्यक्रमलाई कार्यान्वयनमा लैजान बजेटले केही बोलेको पाइँदैन ।

महिला हितका लागि विगतका सरकारबाट भएका प्रयास हेर्दा हिंसापीडित महिलालाई आश्रय दिने, कानुनी उपचारमा पहुँच वृद्धि गर्ने लगायत कार्यक्रम लक्षित देखिन्छ । तर अबको खाँचो महिला हिंसा अन्त्यका लागि अभियान सञ्चालन हो । विभेदका सबै रूप अन्त्य हुन निश्चय नै समय लाग्छ । तर कुनै पनि बहानामा महिलाको जीवनहरण गर्ने छुट कसैलाई पनि नभएको सुनिश्चितता दिलाउन सक्नुपर्छ।

प्रकाशित : असार १४, २०७५ ०८:०८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भ्रष्टाचारमा लैंगिकता

सार्वजनिक निकायमा महिलाहरूको संलग्नताको दरलाई जति उच्च बनाइन्छ, त्यति भ्रष्टाचारको तह न्युन हुँदै जान्छ ।
उषा थपालिया

काठमाडौँ — मुलुकका प्राय: सबै क्षेत्रमा व्याप्त भ्रष्टाचार समग्र नेपालीको ठूलो टाउको दुखाइको विषय हो । २०४६ सालपछि भ्रष्टाचार अन्त्यका लागि प्रत्येक नवगठित सरकार सैद्धान्तिक रूपमा सधैं प्रतिबद्ध रहे, तर अहिलेसम्म बनेका सरकारले त्यसमा सफलता हासिल गर्न सकेनन् ।

बदलामा भ्रष्टाचारले संस्थागत रूपमै फैलिने अवसर पाएको प्रस्ट देखिन्छ । भ्रष्टाचारसंँग नजोडिएको कुनै निकाय मुलुकभित्र पाउन असम्भवप्राय: भइसकेको छ ।

भ्रष्टाचारको सवालमाथि लैङ्गिक हिसाबले पनि प्रशस्तै विचार–विमर्श हुने गरेको छ । यस मामिलामा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै हिसाबले महिलाहरू पनि जोडिने गरेका छन् । सानादेखि ठूला सबै खाले भ्रष्टाचारमा मुख्य दोषी अधिकांश पुरुष हुने गरेको देखिन्छ । यद्यपि केही घटनामा महिलासमेत दोषी देखिएको तथ्य बाहिर नआएको होइन ।

तर पुरुष दोषी भएको भ्रष्टाचारमा समेत महिलाहरू नै कारकतत्त्वको रूपमा दरिने गरेका छन् । अर्थात पुरुषलाई भ्रष्टाचार गर्न उक्साउने र त्यसका लागि बाध्य बनाउने काममा महिलाहरूको भूमिका सर्वोपरी हुने व्याख्या, विश्लेषण प्रशस्तै हुने गर्छन् । यस क्रममा आफ्नो पति/प्रेमीलाई गलत आयका लागि श्रीमती/प्रेमिकाले सबैभन्दा धेरै बाध्य पार्ने तर्कको व्यापकताका साथै आमा, दिदी/बहिनी/छोरी लगायत परिवारका अन्य महिला सदस्यहरूको दबाबले समेत पुरुष पात्र भ्रष्टाचार उन्मुख हुने गरेको टिप्पणीले ठाउँ पाएको देखिन्छ ।

व्यक्ति आफै विवेकी र इमानदार भए, अर्को व्यक्तिको उक्साहट र दबाबले उसलाई गलत बाटोमा हिँडाउन सक्दैन । तर धरमर पाराको चरित्रमा भने गलत रवैयाले निर्णायक भूमिका खेल्न सक्ने ठाउँ पक्कै रहन्छ । भ्रष्टाचार र महिलाको सवाल पनि ठिक सोही प्रवृत्तिको विषय–वस्तु हो । हैसियत प्रस्तुतिको प्रतिस्पर्धा, देखासिकी चरित्र र अरुभन्दा आफू उपल्लो तहमा दरिने लालसाले धेरैजसो महिलालाई गाँजेको, मन नहुँदा–नहुँदै पनि सहमत हुनुपर्ने समाजको दृष्टान्तले झल्काउँछ ।

केही सोही विशेषतागत चरित्र र केही अतिरञ्जनाको आधारमा भ्रष्टाचारको आधारभूमिको रूपमा महिलाहरूलाई प्रतिस्थापित गर्ने खुकुलो परिवेश निर्माण हुनु दु:खद स्थिति हो । हैसियतमा पुग्ने जो व्यक्ति अविवाहित या सन्तानविहीन छन्, उनीहरूले सोही तथ्यलाई उजागर गर्दै आफूले भ्रष्टाचार गर्नुपर्ने कुनै कारकतत्त्व आफूसँंग नभएको बताउने गरेबाट पनि भ्रष्टाचार र परिवार बीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्छ । अरुको देखासिकीलाई मतलव नराख्ने तथा असीमित आकांक्षाको जञ्जालमा नपँmस्ने हो भने भ्रष्टाचारी मनोवृत्तितर्फ बढेको पुरुषलाई सही मार्गमा डोर्‍याउने ताकत पनि महिलाहरूसंँग नभएको होइन । तर कमाइको तरिका जस्तोसुकै भए पनि भौतिक सम्पन्नताकै आधारमा समाजमा उच्चस्थान हासिल हुने जुन परिपाटी बनेको छ, त्यसबाट महिलाहरू आफै पछाडि फर्कन चाहेको देखिँदैन । तसर्थ भ्रष्टाचारको कारकतत्त्वको रूपमा महिला र घरपरिवारलाई जसरी दोष देखाउने गरिन्छ, हुबहु नभए पनि त्यसको आंशिक सत्यलाई भने नकार्न सकिँदैन ।

खालिदादेखि लीलासम्म
भ्रष्टाचार न्युनीकरणका लागि महिलामाथिको अपेक्षाका विपरीत राष्ट्रियदेखि अन्तर्राष्ट्रिय तहमा केही निराशाजनक घटना विगतदेखि नै सार्वजनिक हुँदैआएका छन् । हालै मात्र भ्रष्टाचारको अभियोगमा बंगलादेशकी विपक्षी नेतृ खालिदा जियाले ५ वर्षे कारावासको सजाय पाइन् ।

७२ वर्षीया जियाले अनाथ बालबालिकाहरूका लागि विश्वभरबाट संकलित रकममध्ये लगभग साढे २ करोड रुपैयाँ भ्रष्टाचार गरेको अदालतले ठहर गर्‍यो । विगतमा २ कार्यकाल गरी १० वर्ष प्रधानमन्त्री भइसकेकी र हाल प्रतिपक्षी दलकी नेता रहेकी जियाबाट त्यस्तो संवेदनशील बालबालिकाको रकममा समेत भ्रष्टाचार ठहर हुनु समग्र महिलाकै लागि विडम्बना हो ।

केही अघि दक्षिण कोरियाकी पहिलो महिला राष्ट्रपति पार्क गेउन हाई शक्तिको दुरुपयोग र भ्रष्टाचार गरेको आरोपमा अदालतबाट दोषी ठहर भइन् । १८ मध्ये १६ वटा अभियोगमा दोषी मुकरर ६५ वर्षीया पार्कले १ करोड ६८ लाख अमेरिकी डलर जरिवाना त कुझाउनुपर्‍यो नै, उनको २४ वर्षे जेल जीवनसमेत सुरु भइसकेको छ । विश्व तहमा यस्तै घटना विगतमा पनि नभएका होइनन् । पाकिस्तानकी प्रभावशाली पूर्व प्रधानमन्त्री बेनजिर भुट्टो पनि भ्रष्टाचारको अभियोगबाट अछुतो रहिनन् ।

अभियोग प्रमाणित भएकै आधारमा अदालतले भुट्टोलाई ५ वर्ष जेल सजाय सुनायो । उनका पति असिफ अली जर्दारीले भने भ्रष्टाचारकै अभियोगमा ८ वर्षको जेल जीवन व्यतित गरे । त्यस्तै थाइल्यान्डकी प्रथम महिला प्रधानमन्त्री यिङलक सिनावात्रालाई समेत भ्रष्टाचारको अभियोगमा ५ वर्ष जेल सजाय सुनाइयो । अन्तर्राष्ट्रिय तहमा अरु धेरै प्रभावशाली महिलाहरू भ्रष्टाचारसंँग जोडिएको पाइन्छ । पछिल्लो समय नेपालमा पनि नगरपालिकाकी एक प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत लीला अधिकारी भ्रष्टाचार अभियोगमा रंगेहात पक्राउ परिन् । पानीट्याङ्की निर्माण सम्पन्न गरेपछि अन्तिम बिल भुक्तानी र कार्य अनुभव पत्र दिने प्रयोजनमा सेवाग्राहीसँंग ५ लाख रुपैयाँ घुस लिँदै गर्दा उनी पक्राउ भएबाट भ्रष्टाचारमा उनको नियत स्पष्ट देखिन्छ ।

भ्रष्टाचार न्युनीकरणको अवसर
भ्रष्टाचारको सवालसंँग जोडेर केही नकारात्मक विश्लेषण गरिए पनि त्योभन्दा धेरै गुणा बढी भ्रष्टाचार न्युन गर्नसक्ने शक्तिको रूपमा महिलाहरूलाई उभ्याउने गरिएको छ । महिलाहरू इमानदार र कर्तव्यपरायण हुन्छन्, नियमसंगत भन्दा बाहेक अन्य किसिमका लालचमा नपँस्ने प्रवृत्तिले गर्दा राज्यका निकायमा जति धेरै महिलाको उपस्थिति बढ्छ, बेथिति, विकृति र भ्रष्टाचारको तह त्यति घट्दै जान्छ भन्ने चर्चा पनि प्रशस्तै हुने गर्छ । यसै सवालमाथि अन्तर्राष्ट्रिय तहमा समेत थुप्रै अनुसन्धान भएका छन् । तिनका आधारमा सार्वजनिक निकायमा महिलाहरूको संलग्नताको दरलाई जति उच्च बनाइन्छ, त्यति भ्रष्टाचारको तह न्युन हुँदै जान्छ भन्ने कुरा स्थापित भएको पाइन्छ ।

अझ भ्रष्टाचार विरुद्ध सफलता हासिल गर्न मेक्सिको, पेरु लगायत देशमा पुरुषहरूलाई हटाएर सार्वजनिक कार्यालयहरूमा महिलालाई नियुक्त गरियो । यसले आशातीत सफलता पनि ल्यायो । महिलाहरू स्वभावैले नरम प्रवृत्तिका हुनेहुनाले नकारात्मक खतरा मोल्ने साहस उनीहरू हत्तपत्त गर्दैनन् । उनीहरूको यही प्रवृत्तिले पनि भ्रष्टाचारबाट उनीहरूलाई टाढै राख्न मद्दत गर्ने तथ्य ती अनुसन्धानमा पाइन्छन् । महिलाहरू सामान्यतया घर र कार्यालयसँंग मात्र अन्तरसम्बन्धित हुने गर्छन् । पुरुषहरू जस्तो बाहिरी समूहसंँगको उठबस, खाने–पिउने अवस्था, मोलाहिजाको माहोल आदिबाट महिलाहरू टाढै रहेका हुन्छन् । यसले गर्दा गलत तत्त्वले सम्बन्ध स्थापित गर्ने मौका त्यति सजिलै पाउन सक्दैन र गैरकानुनी लेनदेनको प्रस्तावसमेत पुरुषको जति अनुकूल स्थितिमा महिलासमक्ष पुग्न सक्दैन ।

स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय निर्वाचनमार्फत राज्यका विभिन्न तहमा महिलाहरूको उत्साहजनक उपस्थिति भएको छ । यो उपस्थिति केवल संख्या देखाउन नभई महिलाहरूप्रति जनताले गरेको विश्वासलाई सफलीभूत बनाउने गतिलो अवसरको रूपमा उपयोग हुनुपर्छ । महिला सहभागिता विनाका कुनै पनि निकाय मुलुकमा अहिले रहेका छैनन् भने विगतमा जस्तो अधिकारविहीन अवस्थामा पनि महिलाहरू रहेका छैनन् । अधिकारसंँगै जिम्मेवारी र जिम्मेवारीसँंगै आर्थिक पक्ष पक्कै जोडिएको हुन्छ । आर्थिक अपचलनसँंग सर्वप्रथम आफू टाढा रहने र अरुलाई पनि खबरदारी गर्ने अविभारा हरेक तहका जनप्रतिनिधि महिलाहरूले गर्नैपर्ने कार्यभित्र पर्छ ।

आफ्नो पेरिफेरीमा हुने गलत क्रियाकलापको निरीह साक्षीमात्र बन्ने छुट अब महिलालाई प्राप्त छैन । सयौं महिलाले गरेको राम्रो कामको प्रचार गर्न जति गाह्रो छ, एक जनाबाट भएको गलत रवैयाको दुष्प्रचार त्यति नै सहज हुने गर्छ, राम्रो काम गर्ने महिलाहरूको छविलाई पनि त्यही गलत प्रवृत्तिले धमिलो बनाइदिन्छ । पुरुषले गरेको भ्रष्टाचारमा समेत महिला कारकतत्त्वमा दरिने अवस्थाको अन्त्य भएको छैन । यसमाथि महिलाहरू आफै भ्रष्टाचारमा लिप्त हुनथाल्ने हो भने अहिले चुनिएका महिलाहरूप्रति जनताको क्षोभ थेगिनसक्ने गरी बढ्ने निश्चित छ । यस्तो गतिविधिले राज्य सञ्चालनका प्रक्रियामा महिलाको आगामी सहभागिताको बाटोमा समेत संकुचन आउन नसक्ला भन्न सकिन्न । त्यसैले महिलाहरूले आफूमा निहित इमानदारी, कर्तव्यपरायण र निष्ठालाई डगमग हुन नदिई भूमिका निर्वाह गर्नसके भ्रष्टाचारले जर्जर बनेको मुलुकले नयाँ जीवन पाउनेछ । महिला सहभागिताको प्रभावकारिता पनि सोही उपलब्धिसँंगै चुलिनेछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १०, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT