जिप्सीमाथि पश्चिमी दृष्टि

समय रेखा
युरोपेली र अमेरिकाली पश्चिमी संस्कृतिले रोमामाथि विभ्रममा परेको तिनको राजनीति र दृष्टिलाई बदल्न नसकुन्जेल यो एउटा विडम्बनाको विषय भइरहनेछ ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — सभ्यता, पुनर्जागरण, प्रजातन्त्र, समानता र मानव अधिकारजस्ता कुरा पश्चिमी देशहरूकै भूमिमा सयौं वर्षदेखि चलेका केही अभ्यासका आधारमा हेर्दा चकित पार्ने किसिमका देखिन्छन् । एडबार्ड सइदले ओरियन्टालिजम (१९७८) किताब लेखेर त्यसले प्रभावित गरेको पनि निकै वर्ष भइसक्यो ।

त्यस किताबमा तिनले पश्चिमी नीतिहरू कसरी प्राच्य वा ‘ओरियन्ट’को अतिरञ्जक चित्रका वर्णन र तिनका प्रभावले बनेका हुन्छन् भन्ने देखाएका छन् । भारोपेली मूलको रोमा भाषा बोल्ने उत्तर–पश्चिम भारतबाट निस्केका भनिएका यी मानिसहरूलाई हेर्ने पश्चिमी दृष्टि सइदले भनेको ‘ओरियन्टल’ विचारले प्रभावित छैन भन्न सकिंँदैन । जिप्सीको हजार वर्षको यात्राबारे अनेकौं अध्ययन भएका छन् । भाषाशास्त्रीहरूले किताब लेखेका छन् । नदीहरूका पुलमुनि धेरै पानी बगिसकेको छ, उखानकै कुरा गर्दा पनि । विद्यार्थीहरूसँग जिप्सीमाथिको पश्चिमी व्यवहारबारे गरिएको एउटा छलफलको कुरा, मेरा अनुभव र सम्झना यस छोटो लेखका विषय बनेका छन् ।

आजको विश्वमा घरबाट खेदिएका, स्वेच्छाले घर छाडेर झुन्डका झुन्ड निस्किने, जाति हत्या गरिने भयको कारणले लाखौंको संख्यामा छिमेकी मुलुकमा शरण लिएर अमानवीय अवस्थामा जीवन गुजार्ने, धनी मुलुकमा पस्ता बालबच्चाहरू खोसिएर खेदिने, विषादी हतियारहरू विस्फोट भएर सास थुनिएर मर्ने, बन्दी बनाएर यातना घरहरूमा राखेर पिटाइ गरिएका, आफ्नै देशका डिक्टेटरहरूद्वारा बोल्ने र साधारण जीवनयापन गर्ने अधिकार खोसिएका र त्यसको निम्ति यातना भोगेका मानिसहरूको जगतमा अहिले सिद्धान्त र भविष्यवाणी कर्कलाको पातमाथिको पानीजत्ति पनि टिक्न छोडिसके । एउटा अनुभवले मलाई प्रेरित गरेको छ र त्यसले हल्लाइबस्छ । त्यो एउटा अनौठो संजोग थियो ।

Yamaha

चीनको कुनमिनमा १८–२२ नोभेम्बर २०१३ को दोस्रो एसियाली सांस्कृतिक फोरममा भाग लिन र कार्यपत्र प्रस्तुत गर्न गएको बेलाको अनुभव हो । दुई कलाकार भाइहरू धन याख्खा र रविनकुमार कोइराला पनि गएका थिए । त्यो सेमिनारमा अमूर्त कला र त्यसको संरक्षणको विषयमा थियो, मेरो कार्यपत्र । युरोपेली मूलका युनेस्कोमा काम गर्ने विद्वानहरू पनि आएका थिए । कार्यपत्रपछि छलफलको सिलसिला चल्यो ।

ती एकजना युनेस्कोका व्यक्तिले अनौठो तर्क राखे । तिनले भने, दक्षिण एसियाको सबभन्दा ठूलो कमजोरी भनेको घर नभई हिंँडिबस्ने मानिसहरूलाई राज्यले व्यवस्था गर्न नसक्नु हो । विजोगै छ, युनेस्कोको दृष्टिमा, तिनले थपे । मैले भनेँ, ‘मित्र, सत्य हो, गरिबी भयानक छ । सामन्ती युगको संस्कारबाट यताको समाज मुक्त भएको छैन । थोरैले मस्ती गर्छन्, धेरैको कन्तविजोग छ ।

ठिक हो, तर सयौं वर्षसम्म तिम्रो युरोपको सबभन्दा ठूलो लाखौंलाख संख्याको जिप्सी वा रोमा भनिने अल्पसंख्यक मानिसलाई तिम्रा प्रजातान्त्रिक र महान युरोपेली राज्यहरूले नदेख्नु, देखेर पनि तिनमाथि यातना गर्नु कस्तो व्यवस्था हो ? यसमा घरबारविहीनको बिनाकुनै कारण व्यवस्था नगर्नुमा युरोपेली समाजको चरित्र देखिएको छ । मैले थपेंँ, दक्षिण एसियामा घुम्ने र बस्नेहरूका संस्कृतिको द्वन्द्वात्मक संवादिक सम्बन्ध हुन्छ, जसले गतिशील संस्कृति बन्छ ।

असमान र अत्याचारी समाज छन्, मान्छु, तर घरबासी र ‘नोम्याड’हरूको भाषिक र सांस्कृतिक संवाद प्रस्तुतिकला र समान संगीत र नाटकका चलनमा भइरहन्छ । तर जिप्सीहरूलाई अतिरिक्त वा ‘द अदर’ मानेर ६ सय वर्षभन्दा बढी ढुक्क हुने तिम्रा समाजको चरित्र के हो ? ‘मलाई सबैभन्दा यो विषयमा अझ काम गर्ने प्रेरणा त्यतिबेला भयो, जब मैले चिनियाँ उपन्यासकार, एकाध वर्ष पहिले नोबेल पुरस्कार पाएका, मो यानलाई भेटेंँ ।

मानिसको भिडले हो कि के हो, उनलाई भेट्न मुस्किल परेको बेला परैबाट मो यानले मलाई बोलाए । उनका मानिसले दिएको छोटो समयमा पनि मैले केही अन्तर्वार्ता गर्न पाएँ । कलाकार भाइहरूले फोटो खिचिदिए । मो यानले भने, ‘तपाईंले युनोस्कोका मानिसलाई दिएको उत्तर अत्यन्त राम्रो, खुसी लाग्यो । यसमा अझ काम गर्नु राम्रो । कुन समाजमा कस्तो मानिस अदृश्य मानिन्छ, त्यो बुझेर त्यो अदृश्यको निम्ति काम गर्नु सबभन्दा ठूलो प्रजातान्त्रिक कर्म हो ।’ त्यसबाट प्रेरित भएर मैले त्यसपछि जिप्सी वा रोमाहरूमाथि अध्ययन गरेँ, गर्दैछु । विषय ठूलो छ । तर अहिले जिप्सीहरूको विषय युरोपमा फेरि उठेको छ ।

यस विषयमा बहस सुरु भएका छन् । त्यसैले युरोपेली रोमा जातिहरूले भोगेका कुरामा कसरी पश्चिमी समाजका नीतिका विडम्बना प्रतिविम्बित हुन्छन्, त्यो कुरा अलिकता उठाउन चाहन्छु ।

मैले रोमा मानिसहरूलाई युरोपका एकाध ठाउँमा उनकै परिवेशमा गएर देख्न पाएका अवसर सम्झिन्छु । सन् २००० को विश्व रंगमञ्च सम्मेलन फ्रान्सको मासेमा भएको थियो । त्यसमा गएका बेला एउटी नाट्यकर्मीले भनिन्, ‘म रोमाहरूको प्रस्तुति कलामा काम गर्छु ।’ मेरो अनुरोधमा तिनले रोमाहरू भेट्न लगिन् । त्यहाँ पुगेर जे देखेंँ, त्यसले अत्यन्त प्रभावित भएँ ।

त्यहाँ जाँदाको मल युवाहरू र उज्याला नरनारीहरू त्यो खुला ठाउँमा एउटा जीवनको प्रवाहमा सहज बगिरहेका थिए । मलाई एउटा कपाल घुमेको, अग्लो र गहुँगोरो उज्यालो केटोले खिच्यो । त्यो मैले सम्झिरहेको मेरो कान्छो छोरा गिरीशजस्तै थियो । गिरीशको जस्तो त्यो रोमा बालकको राज्य थिएन, बस्ने अब यही हो भन्ने घर थिएन । शिक्षा लिने ठाउँ थिएन ।

युरोपेली कल्याणकारी समाज र राज्यहरूका नीतिले नछुने त्यो बालकमाथि घोरिंँदा म भत्किएको थिएँ । निकै वर्षपछि संगीतकार गिरीशले २०१४ नोभेम्बरको ‘इकोनोमिस्ट’ पत्रिकामा निस्केको मनिटास द प्लाटा भन्ने ९३ वर्षको उमेरमा दिवंगत भएका एकजना विश्वका सबभन्दा प्रसिद्ध फ्लेमेङको स्पेनिस गितारवादक जिप्सी संगीतकारमाथि लेखेको लेख दियो । त्यो अद्भुत श्रद्धाञ्जली पढ्दा मैले सधैं घुमिहिंँड्ने संस्कृति भएका जिप्सी र प्रकृतिको गहन अन्तरसंवाद बुझँें । आज त्यो बुझाइले विश्वलाई बचाउन सक्छ ।

द प्लाटालाई भेटेर अन्तर्वार्ता गर्ने यी लेखकले ती संगीतकारलाई उनको संगीत जीवन र अनुभवबारे सोधिन् । द प्लाटाका शब्द थिएनन्, तर तिनले गितारबाटै उत्तर दिए । ती लेख्छिन् : मैले उनको जीवनी भन्न आग्रह गरेंँ । तिनले माने अनि गितारको धुन उठ्यो, जसमा दक्षिण फ्रान्सको कार्मागको दलदले किनारा टिनिटिनिटिनी गरेर गितारको स्वच्छ ध्वनिमा चम्कियो ।

प्याजी फ्लेमिङ्गो चराहरू तलतिर घोप्टिएका लयका पखेटा फट्फट् बजाउँदै उठे । अन्त्यमा मैले मित्रता, स्वास्नीमान्छे र मृत्युको विषयमा सोधेंँ । उनले गितारलाई यस्तो गतिले सुमसुम्याए कि एउटा सुरिलो स्वर उठ्यो, अनि त्यो तिनको गर्धन छोपेको कपाल मुनिबाट सुन ठोकेका दाँतमा फिस्स चम्कियो । ती ब्वाँसोले हुर्काएका बालकजस्तै जंगली थिए ।

तिनका गितारमा पिकास्सोले चित्र बनाए, साल्भाडोर डालीले चित्र बनाए, लेखक बिज्रित बार्दो, जोन स्टाइनबेकले तिनको प्रशंसा गरे । अमेरिकादेखि रेकर्ड गराउने कम्पनीका मानिस लाखौं डलर लिएर आएर तिनका रिकर्ड गराउने सम्झौता गरे । तिनले धेरै धन कमाए । तर नजानेर तिनले सबै उडाए । तर तिनले आफ्ना जिप्सी जातिका मानिसको चिहानको निम्ति ठूलो जमिन किने । जिप्सी भनेको त्यही व्यक्तित्व भयो । तिनको संगीत भनेको त्यही प्रतिभाको प्रस्फुटन हो । फिल्म बनेका छन्, रोमा संगीतमाथि ।

यसरी ५/६ सय वर्षदेखिको रोमाको जीवन युरोपेली मुलुकमा सहज थिएन । हिटलरले मात्रै ५ लाख जिप्सी मार्‍यो । यसरी प्रकृतिका अंग तर त्योसँग जोडिन नपाउने, राज्यमा बस्ने, तर नागरिक हुन नपाउने यी १ करोड २० लाख जिप्सीहरू ‘प्रजातान्त्रिक’/‘समाजवादी’ युरोपेली महान कल्याणकारी देशका मानिस हुन् । विडम्बना छ ।

भर्खरै शक्तिमा आएको इटली सरकारका गृहमन्त्री मात्तेओ साल्भिनीले रोमाहरू पहिचान गरेर निकाल्नु हुनेजति निकाल्छु भनेपछि अहिले युरोपमा तरङ्ग र विरोध चलेको छ । टेस्सा डन्लप ‘द गार्डियन’ (२६ जून) को लेखमा भन्छिन्, ‘रोमा यहुदीसँगै सहादत भए, तर यहुदीको जस्तो रोमाको कुनै इजरायल छैन, यी भूमिहीन छन् र महान प्रजातान्त्रिक र पहिलेका साम्यबादी देशहरूमा असहज समय भोग्छन् ।’

निचोडमा भन्दा मानव र मानवतावादको साँचो प्रयोगमात्र एउटा उपाय हो । त्यही नै धराशायी भएको छ । तर यी सबै विस्थापन र विचल्लीभन्दा अलग अर्को एउटा विचल्लीको कथा छ । त्यो अनौठो छ । त्यो यसरी देखेर पनि अदृश्य भएको छ कि मानौं लाखौंलाख मानिसले भोगेको देशहरू भित्रको इतिहास केही पनि होइन । ती दु:ख भोग्ने मानिसहरू नै होइनन् । यो शक्तिमा बस्नेहरूको मनोग्रन्थि हो । यो अनेकौं ढंगले प्रयोग हुन्छ । जिप्सीको उदाहरण एउटा सबैभन्दा भिन्न मानिसको शक्ति अन्धता हो । तर समाजमा त्यहाँका विपन्न मानिसहरूलाई शक्तिमा आसिन हुने, ठूला कुरा गर्ने शासक र राजनेताहरूले नदेख्नु पनि त्यही मनोग्रन्थिको रूपक हो ।

अहिले युरोप जिप्सीहरूको प्रभावबाट मुक्त हुन सक्तैन । रूसका पुस्किनदेखि, अंग्रेजी लेखक डी.एच. लरेन्स र कविहरू, संगीतकारहरू सबैका लय र भाष्यमा जिप्सीहरू छन् र रहनेछन् । तर युरोपेली र अमेरिकाली पश्चिमी संस्कृतिले यो रोमामाथि विभ्रममा परेको तिनको राजनीति र दृष्टिलाई बदल्न नसकुन्जेल यो एउटा विडम्बनाको विषय भइरहनेछ ।

प्रकाशित : असार १६, २०७५ ०७:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

एकेडेमी, रोइलो र बहस

समय रेखा
साहित्य, कला र नाट्य संगीतका एकेडेमीहरूलाई बुल्डोजर लगाएर पेल्ने तिम्रो चाहना हो भने त्यो डरलाग्दो डिक्टेटरको कला–साहित्य नीति हो । हामी प्रतिवाद गर्छौं ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — शक्तिशाली सरकारका अर्थमन्त्रीले सपनाका भारले किञ्चित झुकेको यो वर्षको बजेट भाषणमा अनेकौं कुरा राखे । त्यसमा साहित्य, नाट्य संगीत र कलालाई सम्बोधन गरिएको एउटा योजना पनि घोषित भयो । त्यो थियो– यी तीन विषयका तीन अलग एकेडेमीलाई मिलाएर एउटै एकेडेमी गठन गर्ने । यसको कारण विस्तृत रूपमा केही दिइएन । तर बुझिने संकेतहरू थिए, त्यहाँ ।

पहिलो कुरा, यी प्रतिष्ठानहरूले राम्रा काम गर्न सकेनन् । दोस्रो कुरा, तिनीहरूभित्र अनेकौं बेथिति भए । भनाइको अर्थ भयो, पथभ्रान्त हुनेहरूलाई शुद्ध पार्ने एउटा उपाय छ । त्यो हो, तिनलाई एकै ठाउँमा जोडेर अर्को एउटा ठूलो आकारको संस्था बनाउनु । यति भएपछि सबै मिल्छ । बजेटको २० देखि मुस्किलले ३० प्रतिशतसम्म राष्ट्रिय महत्त्वका योजनामा खर्च गर्ने देशका लोकतान्त्रिक र झन्डै समाजवादी नै पो हुन् कि जस्तो भान पार्ने योजना पनि सुनाइबस्ने राजनीतिक व्यवस्थाका धरोहरहरू, तिनका उम्दा–उम्दा मानिएका अर्थमन्त्रीहरूले हरेक वर्ष सुनाएर कान गुञ्जित पारेको छँदो मैले सोचेँ, सायद बिग्रेका संस्था सुधार्ने यो ‘मर्जर’ गराउने एउटा नयाँ उपाय निस्केछ ।

लाग्यो– अब पुल, घर, देवालय, भूकम्प पीडितका साना आवास, सडक भताभुङ्ग पारेर मस्त हिँंड्ने ठेकेदारहरू, कानमा तेल सेवन गरेर बस्ने आयोजनाकारहरू, काकाकुल नेपाल उपत्यकाबासीको प्यास मेटाउन फ्रान्सेली लेखक अल्बर्ट कामुले बयान गरेको ग्रीक मिथकको सिसिफस जस्तो सधैं अर्थहीन, अकिञ्चन ढुङ्गा लडाइबस्ने मेलम्चीकारहरू, नेपाल आयलको तरल निगमदेखि अरु ‘सोलिड’ निगमहरूलाई ‘मर्जर’ गरेर एउटा ‘ग्य्रान्ड’ आकारको योजनाकारी संस्था बनायो भने त यो देशका सबै समस्याको समाधान भइहाल्छ नि । त्यसपछि सबै अनियमितता र भ्रष्टाचारको पनि अन्त्य हुन्छ ।

विलयनको घोषणाले मलाई दुई किसिमले चकित पारेको छ । पहिलो, साहित्यकार, कलाकार र नाट्य संगीतका मानिसहरूले कवि वैरागी काइँलाले अनुमान गरेजस्तो गरी ठूला विरोधका आवाजहरू उठाएका छैनन् । भोलि के गर्छन्, म अनुमान गर्न नसक्ने रहेछु । दोस्रो कुरा, यी अलग–अलग एकेडेमीले अहिलेसम्म नेपालमा आ–आफ्ना विषयमा एकेडेमीले गर्ने भन्ने किसिमका काम किन गर्न सकेनन् ? किन केही भएन छ ? यी प्रश्नका उत्तर खोज्नु नै अब गरिने बहसको पहिलो काम हो भन्ने मान्छु । म वरिष्ठ पत्रकार देवेन्द्र भट्टराईको ‘रोइलो : न अग्रगामी न पश्चगामी’ (कान्तिपुर जेठ १९, २०७५) लेखमा उल्लेखित एकेडेमी र तिनमा काम गर्नेका आलोचनाले उठाएका कुरा हामी धेरैले थाहा पाएका हुन् भन्ने चेतनाले एक साहित्यकार, नाट्यकर्मी र कला समीक्षकको नाताले दु:खित भएको छु ।

साहित्यकार हरि अधिकारी भन्छन्, ‘मर्जर गर्नु उचित होइन । तर अहिलेकै स्थितिमा तिनको सञ्चालन गर्नु पनि स्रोत–साधनको अपव्यय मात्र हुनेछ ।’ ‘नेपाल’ साप्ताहिकको त्यही अंकमा राजकुमार बानियाँ एकेडेमीको अप्ठ्यारो बढ्दै गएर अहिले सम्बन्धित मन्त्रीको पनि अप्ठ्यारो भएको देखाउँछन् (नेपाल, जेठ २८, २०७५) । खगेन्द्र संग्रौला मनोज खतिवडासँगको अन्तर्वार्तामा अहिलेको ढंगले चलेका एकेडेमीको कुनै अर्थ देख्तैनन्, अनि तिनले गरिआएका क्रियाकलापमा प्राज्ञिक गुणवत्ताको कमजोरी औंल्याउँछन् । खगेन्द्र संग्रौला अहिलेकै रोइलो गर्ने अवस्थामा काम गर्ने हो भने एकेडेमी नै किन चाहियो र भन्ने तर्क राख्छन् । नारायण ढकाल दलगत नियुक्ति र खेल देख्छन्, एकेडेमीमा (‘नयाँ पत्रिका’, २७ जेठ २०७५) । यी उदाहरणबाट हेर्दा मलाई लाग्छ, यी वरिष्ठ साहित्यकारहरूले नेपालका यी अलग एकेडेमीहरू र तिनको मर्जरबारे आफ्ना धारणा राख्दा एकेडेमीहरूकै कमजोरीलाई जिम्मेवार ठानेका छन् । म तिनीहरूले गरेका केही राम्रा काम र प्रकाशनहरूको भने सराहना गर्छु ।

मैले २०६६/६७ सालमा एकेडेमीहरूको पुनर्संरचनाबारे सर्भे र विश्लेषण गरेर एउटा १५,००० शब्दको लामो विश्लेषणात्मक प्राज्ञिक लेख लेखँें, जुन किताबभित्र र पत्रिकामा पनि प्रकाशित छ । अहिले आएर हेर्दा यी प्रतिष्ठानहरू खोल्ने आन्दोलन, सन्दर्भ, भाषण र बहस अनि विचारहरूको मेरो यो लेखभन्दा अरु विस्तृत लेख, अध्ययनहरू भएको मैले भेटिन । यसको अर्थ हो, यी एकेडेमीहरू स्थापना हुने क्रममा जुन चर्चा र हामीजस्ता एकेडेमिकहरूलाई चाख लाग्ने विषय थिए, पछि त्यस्ता बहस र छलफलको कुनै अर्थ भएन । अथवा एकेडमीहरू खुल्ने बेलामा मैले सर्भेमा भेटेका उत्तेजित र स्वप्नधारी बहस जुन गरिए, पछि तिनको निरन्तरता लगभग समाप्त भयो । हुनु नपर्ने थियो, तर भयो । त्यसले अर्को पनि अर्थ जन्मायो ।

कवि श्यामलले भने अनुसार ती सबै एउटा कमजोर आधारमाथि बनेका थिए । उनी भन्छन्, ‘चरम राजनीतिक अस्थिरता र अराजकताले भरिएका ती दिनहरूमा सबैका माग पूरा गर्न अनौठो चरित्र राजनीतिक दलहरूमा देखापरेको थियो । ...तिनले आन्दोलनकारीलाई राज्य बकस दिइरहेका थिए । पुरानो ध्वस्त गर्नुपर्छ भन्ने तिनको मानसिकता थियो । ...ती नयाँ राज्य पुनर्संरचनाको कुरा गर्थे, तर संरचनाले कसरी जादुले काम गर्छ भन्ने कुनै खाका तिनीहरूसँग थिएन ।’ (फुर्सद, २६ जेठ २०७५) । मैले त्यो सर्भे र विश्लेषण गरेका बेला राज्य पुनर्संरचनाको बहस तीव्र थियो । मेरो लेख त्यही राज्य पुनर्संरचनाका सैद्धान्तिक पक्षका बहससँग जोडिएका थिए र एकेडेमीको एकल प्रभुत्वलाई तोडेर बहुल गर्नुपर्छ भन्ने मूल तर्कमा आधारित थियो ।

पहिलो पटक ३ जेठ २०४७ को दिन एकेडेमी हलमा भएको लेखक, कलाकारहरूको बृहत भेलादेखि नै यो पुनर्संरचनाको कुरा उठेको थियो । त्यस भेलाको १६ वर्षपछि अथवा ३१ जेठ, २०६३ मा कलाकारहरूको समितिले बुझाएको प्रतिवेदनमा पनि त्यही माग दोहोर्‍याइएको छ । त्यो बेला उठेका बहसका एकल चरित्रलाई चुनौती दिएका एकाध तर्क पनि निस्किए । प्रा. गोविन्दराज भट्टराईले त्यही बेला एउटा लेखमा एकेडेमी र त्यसलाई छुट्याउने बहस एकालाप हुन् भन्ने तर्क राखे । उनले गुरुकुल थिएटर, सर्वनाम थिएटर, फोकलोर सोसाइटीहरू (म नेपाली भाषाशास्त्र समाज पनि जोड्न चाहने रहेछु) जस्ता स्वतन्त्र संस्थाहरू पनि यो पुनर्संरचना र बहुलताका बहसमा जोडिनुपर्छ भन्ने तर्क राखे (कान्तिपुर, १३ साउन २०६३) । मेरो विचारमा, अर्जुन अप्पादुराईले भनेको सरकारी धन र नियन्त्रणभन्दा बाहिरका सेलुलर संस्थाहरूको पक्षमा राखिएको बहस थियो, त्यो ।

सम्पूर्ण छलफल पहिलेदेखि एकेडेमीको एकल बृहत संरचनाभित्र रहेका विभागहरूलाई छुट्याउने कुरामा मात्र केन्द्रित थिए । त्यसैले जुन एकेडेमीहरू बने, ती मातृ एकेडेमीको रचनाकै कार्बनकपी भएर बसे । तिनीहरूले अरु कुरा जानेका देखिएनन् । देवेन्द्र भट्टराईले भनेको रुवायत एकेडेमिया भन्ने गडबड अपेराको लिब्रेट्टोको भाका र भाष्य मिल्नुको त्यही कारण हो । नेपालका नयाँ खुलेका विश्वविद्यालयहरू त्रिभुवन विश्वविद्यालयकै कार्बनकपी भएर कहीं नपुगेको व्यथा यो देशको शिक्षाका दुर्दशा र कर्ममा सहभागीहरूले भोगिरहेकै छौं । अनुसन्धान संस्थामा ‘सिनास’ भयानक दुर्दशाको उदाहरण हो ।

मेरो विचारमा, नेपालका दलहरूको राजनीति गर्ने मोह र सांस्कृतिक, शैक्षिक, कलात्मक थलोहरूमा पनि आफ्ना कार्यकर्ता भर्ना गर्ने चिन्ता र अन्धकर्म यसको निम्ति जिम्मेवार छ । कवि श्यामलले भनेजस्तो अन्धाधुन्द प्रतिज्ञाहरूका परिणाम हुन्, यी । अहिलेका भुक्तभोगी प्राज्ञ अमर गिरीले एउटा सानो लेखमा, तिम्रा जत्तिकै स्वतन्त्र प्राज्ञहरू ल्याए पनि यहाँ कुनै जादु हुने छैन (नयाँ पत्रिका, ३० जेठ) भनेर चुनौती दिएको कुरालाई बिर्सिनु हुँदैन । एकेडेमीका ठूलाहरूले मसँग भने, चीन र भारतका अमूक ठूला नेताले कविता र संस्मरण लेखेका रहेछन्, तिनको अनुवाद गर्छौं, पैसा टन्नै दिन्छन् । कला, नाट्य र साहित्य एकेडेमीहरू यस्तै काममा लाग्ने हो भने तिनले एकेडेमीको आत्मा बुझेर काम गर्लान् भनेर के आशा गर्नु ?

सम्बन्धितहरूलाई भन्छु, हिजो तिम्रो राज्य पुनर्संरचना र देशलाई गणतन्त्र बनाउने क्रममा उठाएका बहस र आन्दोलनमा यो देशका लेखक, कलाकार र नाट्यकर्मी पनि थिए । मसँग धेरै दस्तावेज छन् । तिनका लामा इतिहास छन् । तिमीले यी साहित्य, कलाका विधाको दुरुपयोग गर्न खोज्नुचाहिंँ अधिनायकवादी चिन्तन हो, संकट हो । संकटको अर्को पाटो झन् भयानक छ । अब नेपालमा स्वतन्त्रा र रचनामाथि विस्तारै समस्या आउनेछन् । मिडियाले बाहेक अरुले खासै आफ्नो अस्मिता जोगाउन नसकेको अवस्थामा साहित्य, कला र नाट्यकर्मीहरूले धनुष्टङ्कारी रोइलो गरेर बसिरहनु हास्यास्पद हो, जुन लेखकहरूका अकर्मण्यता र तेजोवध भएका अवस्थाले गर्दा भएको हो । तर प्रतिवाद गर्ने स्वतन्त्र र सिर्जनशील लेखक र कलाकारहरू एकेडेमीहरूभन्दा बाहिर, स्वतन्त्र सेलुलर संस्थाहरूबाट आउनेछन् । अहिले यो सहरका सांस्कृतिक सम्पदाहरू नगर प्रशासन र सरकारले भत्काउन लागेको विरोधमा युवायुवतीहरू उठेको बेला, तिम्रा चाखहरू भीमसेन स्तम्भको उत्तरआधुनिक आर्किटेक्चर बनाउने सपनामा जुटेका छन्, थाहा छ ।

एउटा सुझाव दिन्छौं, विज्ञहरूका खुला, स्वतन्त्र छलफल र अध्ययन गराऊ । त्यसको आधारमा अलग विधाका एकेडेमीहरूको कसरी संरचना गर्न सकिन्छ भन्ने निचोड निस्कनेछ । अहिलेसम्मका रोइलोका ‘रिभ्यु’ गर, गल्ती दोहोरिन नदेऊ । साहित्य, कला र नाट्य संगीतका एकेडेमीहरूलाई बुल्डोजर लगाएर पेल्ने तिम्रो चाहना हो भने त्यो डरलाग्दो डिक्टेटरको कला–साहित्य नीति हो । हामी प्रतिवाद गर्छौं ।

प्रकाशित : असार २, २०७५ ०९:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT