आधुनिक सभ्यताको शासक !

मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।
शरदचन्द्र पौडेल

काठमाडौँ — ‘स्वीकार गर्नुहोस्, यो उपहार मैले तपाईंकी छोरीका लागि ल्याइदिएको छु,’ एक ठूलो स्टोर्सको प्रबन्धक आफ्नो ग्राहकको ढोकामा पुगेर भन्छ । उपहार देखेपछि उक्त वृद्ध पिताले प्रबन्धको गाला चड्काइदिन्छ र भन्छ, ‘मेरो छोरीको बारेमा मलाई बढी थाहा हुन्छ कि तँलाई ? जे पायो, त्यही उपहार ल्याउने फटाहा ।’

ग्राहक भनेको भगवान् हो भन्ने आदर्श बोकेको कम्पनीको प्रबन्धक केही नबोली उपहार छोडेर त्यहाँबाट फर्किन्छ । एक छिनपछि छोरी आउँछे । बाबुले भन्छ, ‘हेर न फटाहा, त्यो प्रबन्धकले तेरालागि सुत्केरी हुँदा चाहिने सामान उपहार लिएर अएको रहेछ । मैले त गाला चड्काएर पठाइदिएँ ।’

यो सुनेपछि छोरीले भन्छे, ‘तपार्इंले नचाहिने काम गर्नुभयो बुबा । प्रबन्धक ठिक थियो । म गर्भवती भएको साँचो हो ।’

Yamaha

यो सुनेर छानाबाट खसेजस्तो भएको बाबुले ‘कतै तेरो त्यही प्रबन्धकसँग...त थिएन’ भन्दै छोरीलाई झपार्छ । छोरीले नकार्छे । बाबु अत्तालिँदै प्रबन्धककहाँ माफी माग्न जान्छ र सोध्छ, ‘तपाईंले कसरी मेरी छोरी गर्भवती छ भनेर थाहा पाउनुभयो ?’

‘तपाईंकी छोरी हाम्रो नियमित ग्राहक हो । उहाँको प्रत्येक किनमेलको विवरण हाम्रो तथ्यांक शाखाले नियालिरहेको हुन्छ । केही समयदेखि तपाईंको छोरीले जंक सट्टा पौष्टिक खानेकुरा, कसिला सट्टा खुकुला लुगा र बच्चाका समान किन्न थाल्नुभएको थियो । यो तथ्य र मनोविज्ञान वेत्ताको सहयोगमा शाखाले तपाईंको छोरी सुत्केरी हुने दिन भविष्यवाणी गरेपछि म त्यो उपहार लिएर गएको थिएँ,’ प्रबन्धकले जवाफ दिन्छ । युभाल हरारीले अमेरिकामा भएको वास्तविक भनी उल्लेख गरेको यो घटना सामान्य होइन । तपाईंको व्यवहार कसरी अरुले पढिरहेको छ र प्रभावित गरिरहेको छ भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण हो यो ।

आजभोलि ठूला स्टोर्समा ग्राहकको खरिद विवरण विश्लेषण गर्न पर्दा पडाडि ठूलो संख्यामा सूचना प्रविधि विज्ञ र मनोवेत्ता कार्यरत हुन्छन् । उनीहरूको काम स्टोर्समा आउने ग्राहकको व्यवहार पढ्दै, नियन्त्रण गर्दै, बिक्री बढाउने हो । यिनीहरूको सहयोगमा स्टोर्स ग्राहकलाई उपादेयताभन्दा बढी मूल्यका, नचाहिने वा अनावश्यक सामान किनाउन सफल भइरहेका छन् ।

अनलाइन सपिङ सबैतिर विस्तार हुँदै गएको छ । भारत लगायत पाश्चात्य मुलुकमा अनलाइन बिक्रेता अमेजनबाट समान किन्नेहरूको संख्या बढिरहेको छ । अमेजनमार्फत कुनै समान किन्यो भने त्यसपछि उसले सायद तपाईंलाई यो सामान पनि मनपर्छ होला भनी सूचना दिइरहन्छ । अमेजनको इ–किताब किनेर पढ्नुभएको छ भने उसले त्यस्तै विषयका अरु थुपै्र किताब मनपर्छ होला भनी सूचित गरिरहन्छ ।

लाग्छ– अमेजनले तपाईंको सामान छनोटको मनोविज्ञान पढिरहेछ, तपाईंले इ–किताब पढेको होइन, अमेजनले तपाईंको व्यवहार पढिरहेको छ । तपाईंले किताबको कुन–कुन पृष्ठ घत मानेर अटुट पढ्नुभयो ? कुन–कुन पृष्ठ विस्तारै पढ्नुभयो ? र कहाँ पुगेर तपाईंले पढ्नै छोड्नुभयो ? यो कुरा अमेजनले नियालिरहेको हुन्छ । उसका तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंका रुचिको निरन्तर अध्ययन गरी सामान वा किताबको चाहना जगाउँदै किनाइरहेका हुन्छन् । यसैले होला, करिब २० वर्ष अगाडि व्यवसाय सुरु गरेका अमेजनका मालिक जेफ वेजोज १ं.४१ खर्ब डलरभन्दा बढीको सम्पत्ति भएर संसारकै धनी मध्येका एक मानिस भएका छन् ।

सबै उमेरका मानिसले रुचाउने फेसबुकको ग्राहक संख्या २.२ अर्बभन्दा बढी पुगेको छ । यसका मालिक मार्क जुकरवर्ग संसारका शक्तिशाली मानिसको सूचीमा १० औं नम्बरमा पर्छन् । फेसबुक चलाउने नेपालीको संख्या पनि उल्लेख्य छ ।

फेसबुकमा व्यक्तिगत विवरण दर्ता गरेर सदस्य हुने बित्तिकैदेखि उसले तपाईं यी मान्छे पनि चिन्नुहुन्छ होला भन्दै नामावली प्रस्तुत गर्न थाल्छ । तपाईंको जन्ममिति सम्झाइदिन्छ र तपाईंले साथी बनाएको वर्षगाँठलाई विशेष बनाउँछ । यी सबै उसले दर्ता गर्दा र चलाउँदाको विवरणका आधारमा गर्छ । सिलिकन भ्यालीमा रहेका उसका हजारौं तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंको सूचना निगरानी गरी व्यवहार नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छन् ।

सन् २०१४ को अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावमा रूसले हस्तक्षेप गर्‍यो भनी बबन्डर मच्चियो । हिलारी क्लिन्टनको बारेमा कम्प्रोम्याट अर्थात् नियोजित तथ्य सार्वजनिक गर्दै रूसले ट्रप्मलाई सहयोग गर्‍यो भन्ने आरोपमा संसदीय समिति र विशेष वकिल रवर्ट मुलर यसको अनुसन्धानमा लागेका छन् ।

अमेरिका जस्तो मुलुकमा रूसले हस्तक्षेप गरेको पत्ता लगाउन अर्बौं डलर खर्च गर्ने जासुसी संस्था सीआईए सफल भएन । केही नलागेर समितिले मार्क जुकरवर्गलाई आमन्त्रण गर्‍यो । निमन्त्रणाको दुई महिनापछि मात्र मार्क समितिमा उपस्थित भए । रूसीहरूले नक्कली परिचयबाट फेसबुक खाता खोलेर हिलारी विरुद्धका नियोजित सूचना उनका समर्थक कहाँ पठाएको तथ्य सार्वजनिक गरे । र अब यस प्रकारको घटना हुन नदिन प्रयास गर्ने आश्वासन पनि दिए ।

विभिन्न चार प्रजातिमध्ये हाल अस्तित्वमा रहेको एकमात्र होमो स्यापियन्स मानव अत्यन्तै जटिल प्राणी हो । उसको व्यवहार के–के चिजले निर्देशित गरेको हुन्छ ? भन्न सकिँदैन । निरन्तरको दिमागको विकासले त यसलाई झनै भविष्यवाणी गर्न नसकिने बनाएको छ । दिमाग कम विकसित हुँदा उसका अधिकांश व्यवहारहरू कोष भित्रको डीएनएमा रहेको जिनले निर्धारण गरेको हुन्थ्यो । जिनको भाषा सधैं एउटै हुनेहुनाले मानिसको व्यवहारमा पत्ता लगाउन सजिलो थियो । जब दिगागको विकास हुँदै गयो, तब मानिसको व्यवहार जिनभन्दा बाह्य संवेगले धेरै निर्धारण गर्न थाल्यो । बाह्य वातावरण पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहने र वातावरणप्रतिको संवेग पनि सबै मानिसमा एकैनास नहुँदा व्यवहारको आँकलन झन् गाह्रो हुँदै गयो ।

व्यवहार नियन्त्रण गर्ने वा निर्देशित गर्ने भनेको आफ्नो प्रभावमा अरुलाई राख्ने हो । शक्तिशालीले प्रत्यक्ष निगरानी गरेर अरुको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने तरिका सबैभन्दा सरल हो । तर निगरानी गर्नुपर्नेको संख्या बढ्दै गएपछि यो सम्भव हुँदैन । भनिन्छ, ५० भन्दा बढी मनिसको व्यवहार नियाल्न एक जनाले सक्दैन । सबैभन्दा धेरैको पहिला, व्यवहार नियन्त्रण गर्न आविष्कार भएको औजार धर्म हो । त्यसपछि मानिसको व्यवहार तर्कयुक्त हुनुपर्छ भन्दै सरकार र कानुनको आविष्कार भयो । कानुन कार्यान्वयन गर्ने सरकार व्यवहार नियन्त्रणको मुख्य कर्ता हुँदै शक्तिशाली बन्यो ।

बीसौं शताव्दीका अर्थशास्त्रीले मानिस तर्कयुक्त प्राणी त हो, तर उसको तर्क आर्थिक विषयले प्रभावित हुन्छ भन्दै अर्थशास्त्रका सिद्धान्त प्रतिपादन गरे । यी सिद्धान्तले मानव व्यवहारलाई प्रभावित गर्नसकेको भनी निक्कै चर्चा भयो, नोबेल समिति पनि यी सिद्धान्तलाई पुरस्कृत गर्न तल्लिन रह्यो । बीसौं शताव्दीको उत्तराद्र्धमा कानेमन, ट्राभेस्कीले मासिनको प्रतिक्रिया तर्कभन्दा भावनायुक्त बढी हुन्छ भने । भावनायुक्त व्यवहारमा जोड दिने अर्थशास्त्री रवर्ट थालरले सन् २०१७ को नोबेल पुरस्कारसमेत जिते ।

सिद्धान्तत: प्रत्येक पटकको घटनामा मानिसले के प्रतिकिया दिन्छ ? त्यही नै व्यवहार बन्छ । तर मानिस जोखिम पन्छाउने प्राणी हो । मानिसको दिगागले प्रतिक्रिया दोहोर्‍याइरहन्छ । दोहोरिइरहने प्रतिक्रिया बानी बन्छ । बानीले ज्ञान र संवेगलाई सीमित गरिदिन्छ । निरन्तरको बानी चलन हुन्छ । बानी र चलनले व्यवहार भविष्यवाणी योग्य बनाउँछ । उच्च प्रविधि कपनीहरूले मानिसले देखाएको व्यवहारको आधारमा बानी र चलन पत्ता लगाएर आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्छन् ।

यो काम यसकारण सजिलो भएको छ कि मानिसले यस्ता कपनीसँंग गर्ने करोबारमार्फत आफ्नो बानीको सूचना दिइरहेका हुन्छन् । जति धेरै तपाईंको सूचना प्राप्त गर्छन्, उति नै उनीहरू तपाईंको व्यवहार नियन्त्रणमा निपुण हुँदै जान्छन् । अर्थात् तपाईं जति सूचना प्रविधिमा सक्रिय हुनुहुन्छ, त्यति यस्ता कपनीको प्रभावित गर्ने क्षमता बढ्छ ।

सूचना प्रविधिको पहुँच र फाइदाको आधारमा यसको प्रयोग दु्रतगतिमा बढिरहेको छ । यस अर्थमा मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।

प्रकाशित : असार २३, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कसरी जन्मियो, गुरुजूको पल्टन ?

जंगबहादुरले राजा र दरबारलाई कमजोर पार्न ‘बिजुली गारत’लाई मासेर बनाएको ‘शार्दुलजंग’ बडागुरुज्यूको निवासमा बस्ने भएकाले नै ‘गुरुजूको पल्टन’ भन्न थालियो, आम चल्तीको भाषामा ।
केशरबहादुर भण्डारी

काठमाडौँ — नेपाली चाडपर्व, जात्रा आदि समारोहमा सेतो जामा, भोटो, पगरीसहित ढाल तरवारमा सजिएको कमाण्डरको नेतृत्वमा कालो दौरा–सुरुवाल, पगरीसहित प्राचीन शैलीको जंगी पोसाकमा भरुवा बन्दुक बोकी ऐतिहासिक बाँसुरी बजाउँदै कवाज पल्टनको अघि–अघि हिँड्ने सैनिक टुकडी नै हो, ‘गुरुजूको पल्टन ।’ तर यस पल्टनको खास नाम हो– ‘शार्दुलजंग’ ।

वि.सं. १८५६ मा श्री ५ गीर्वाणवीर विक्रम शाहले खडा गरेका हुन्, यो पल्टन । सन् १८१४–१८१६ को नेपाल–अंग्रेज युद्धमा यस पल्टनले जैथक रणभूमिमा बहादुरीसाथ लडेको इतिहास छ ।

बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको पालामा गोर्खाली सेनाले लगाउने पोसाक, दज्र्यानी चिन्हको प्रतीक झल्कनेगरी कालो दौरा–सुरुवाल, सेतो पटुका, कानेजुत्ता, पगरी, चाँदतोडा आदिको पहिरनमा समारोहको अग्रिम पंक्तिमा उपस्थित हुन्छन्, ‘गुरुजूको पल्टन’ । नेपालमा मनाइने करिब ५५ वटा राजकीय धार्मिक एवं सांस्कृतिक समारोह तथा उत्सवमा यस पल्टनले भाग लिने गरेको छ, आज पनि ।

बडागुरुजूको व्यवस्था
जंगबहादुरद्वारा रचित ३१ भदौ १९०३ को कोतपर्वको पर्दा पछाडिका सहयोगी पात्र तथा योजनाकारमध्ये एक थिए– विजयराज पाण्डेय । पृथ्वीनारायण शाहका बाजेले राज्यभिषेकको लागि विद्वान पण्डितको खोजी गर्दा पण्डित गौरीश्वर पाण्डेयलाई अभिषेक दिन झिकाएका थिए, पाल्पाबाट ।

यसबापत राजाको निगाहबाट काशी बनारसमा बसोबास गर्न थालेका थिए, पण्डित गौरीश्वर । यिनकै सन्तान, काशी बनारसको बुलानालामा बसोबास गरी बसेका विजयराजले रामघाटमा समेत गरी दुइटा घर जोडेका थिए । यिनै विजयराज पाण्डेय बनारसबाट काठमाडौं आई हनुमानढोका अगाडि पुराण भन्न थालेपछि नाम चलेको थियो, यिनको । नाम चलेकै कारण दरबारबाट बोलाहट भएपछि राजा राजेन्द्र विक्रमको पालामा दरबार प्रवेशको अवसर पाएका थिए, यिनले ।

दरबार प्रवेशपश्चात चतुर जंगबहादुरको नजर यिनमा पर्‍यो र जंगबहादुरको संगतसंँगै मित्रता पनि बढ्न गयो, यी दुईबीच । विजयराज जंगबहादुरका भरपर्दा जासुससमेत थिए (जर्नेल ऋषिकुमार पाण्डे) । यही मित्रताका कारण विजयराजले जंगबहादुरको महत्त्वाकांक्षालाई पूरा गर्न कोतपर्वको षड्यन्त्रकारी रचनादेखि कार्यान्वयनसम्ममा सघाए ।

जंगबहादुर नेपालको प्रधानमन्त्री बने । यसपछि पनि जंगबहादुरलाई सिध्याउने योजनासहित रचिएको भण्डारखाल पर्वबारे पूर्वसूचना दिएर जंगबहादुरलाई बचाउनुका साथै जंगबहादुरका विरोधीहरूलाई सखाप पार्नसमेत सघाएका थिए, यिनले । यसरी जंगबहादुरको विश्वास जित्न सफल विजयराजलाई प्रधानमन्त्री जंगबहादुरले बडागुरुज्यू बनाए र सुरु भयो, बडागुरुज्यूको प्रथा दरबारमा ।

बडागुरुज्यू बनाउँदा राजा राजेन्द्र विक्रमले ‘हाम्रा सन्तान–दरसन्तानलाई राम्रो गरेसम्म राजालाई मन्त्र सुनाउने काम बडागुरुज्यूलाई दिनु’ भनीे लालमोहर दिएका थिए । राजाको लालमोहर अनुसार बडागुरुज्यूलाई श्री ६ बडागुरुज्यू तथा धर्माधिकार भनिन्थ्यो र यही कारण औपचारिक समारोहहरूमा राजाको दायाँ बडागुरुज्यू र बायाँ राणा प्रधानमन्त्री बस्ने चलन थियो । श्री ६ बडागुरुज्यू, धर्माधिकार भएकाले जात फिर्ता गर्ने, जात तिर्नुपर्ने जस्ता बडागुरुज्यूको काम, कर्तव्य आदि विषय उल्लेख नै थियो, मुलुकी ऐनको परिच्छेदमा । यो प्रथा सम्वत् १९९२ मा हेरम्बराज पाण्डेय बडागुरुज्यू नियुक्ति हुँदाका सुरुका दिनसम्म पनि कायम नै थियो । १९९२ देखि नै धर्माधिकारको व्यवस्था खारेज भयो ।

हेरम्बराज २०२४ सालसम्म बडागुरुज्यू रहे । राज्याभिषेकमा राजालाई श्रीपेच पहिराउने तथा राजधर्मबारे सपथ दिलाउने कार्य पनि बडागुरुज्यूबाट नै हुन्थ्यो, राजसंस्था रहुन्जेलसम्म । राजपरिवारका सदस्यहरूलाई मन्त्र सुनाउने पण्डित तथा पुरोहितको चयन पनि बडागुरुज्यूले नै गर्थे भने दरबारको पूजापाठ तथा साइत आदि हेर्ने काम पुरोहितहरूबाट गराइन्थ्यो । यसरी बडागुरुज्यूको ओहदा विजयराजपछि क्रमश: वंशाणुगत हिसाबमा नगेन्द्रराज, कुवयराज, तर्कराज, हेरम्बराज, विश्वराज र भोगेन्द्रराजसम्म अटुट पाण्डेय खलकमै रह्यो भने केही समय खालीजस्तो रहे पनि पुन: पाण्डेय खलककै खगेन्द्रराज बडागुरुज्यू भए ।

बीचमा राजा वीरेन्द्रको पालामा वंशाणुगत बडागुरुज्यू हुने चलन हटाएर प्रतिस्पर्धाको आधारमा बडागुरुज्यू चयन गर्ने नियम बनेपश्चात् पहिलोपटक गैरपाण्डेय खलकका अम्बिकाप्रसाद शर्मा बडागुरुज्यूमा नियुक्ति भए । पछि माधवप्रसाद शर्मा कायममुकाम बडागुरुज्यू भए पनि यो नयाँ व्यवस्था नफापेको भनी पुन: पाण्डेय खलकबाट नै खगेन्द्रराज बडागुरुज्यूमा नियुक्त भए । अनि केशरीराज र जनार्दनराज भए । राजा ज्ञानेन्द्रको पालामा जनार्दनराज बडागुरुज्यू भए पनि राजा राजेन्द्रको पालादेखि चलिआएको बडागुरुज्यूबाट मन्त्र सुनाउने प्रथा पहिलोपल्ट तोडियो, नवयुवराज हृदयेन्द्रको व्रतबन्धमा । बडागुरुज्यूको शुद्धता र आचरणका कारण यसो गरिएको थियो, सायद । २०६३ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि राजासँंगै बडागुरुज्यूको पदवी पनि खारेजीमा पर्‍यो । जनार्दनराज पाण्डेय अन्तिम बडागुरुज्यू हुनपुगे, नेपालको इतिहासमा ।

गुरुजूको पल्टन र जंगबहादुर
बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि नै हनुमानढोका दरबारभित्र राजदरबार सुरक्षार्थ ‘बिजुली गारत’ भनिने सेनाको विशिष्ट फौज तैनाथ रहने गरेको थियो । राजा र राजपरिवारको सुरक्षार्थ ‘शाही रक्षक (रोयल गार्ड)’ को भूमिकामा रहेको ‘बिजुली गारत’का कारण राजा सदैव बलिया र सुरक्षित थिए ।

राजा बलिया हुंँदासम्म त्यो शक्ति आफ्नो योजना अनुकूल नहुने आंँकलन गरेका जंगबहादुरले दरबारलाई कमजोर पार्ने उद्योगमा लागे । यसैका लागि बडागुरुज्यू विजयराजको सल्लाहमा जंगबहादुरले चलाखीपूर्ण तरिकाबाट कमजोर राजा राजेन्द्र विक्रमको फाइदा उठाएर चले, एक दीर्घकालीन रणनीतिक चाल । हनुमानढोका दरबारभित्र रहेको जंगी निसानको पूजाआजा विधिवत हुन नसकेको कारण अनिष्ट आउन सक्ने डर देखाएर बडागुरुज्यूबाट विधिविधान पुर्‍याई नित्य पूजा गर्न उपयुक्त हुने तर्क गरी दरबारभित्र रहेको जंगी नाल, निसान बडागुरुज्यूको निवासमा सार्न उपयुक्त हुने कुरा राजालाई सुझाए ।

यसरी राजालाई चित्त बुझाइ राजाको लालमोहर लिएर हनुमानढोका दरबारभित्र रहेको जंगी नाल निसानलाई रक्तकालीस्थित बडागुरुज्यूको निवासमा सार्न लगाए । अनि जंगी नाल निसानको सुरक्षा तथा पूजाको बेला बढाइँ सलामीको लागि भनी हनुमानढोका दरबारमा भएको ‘बिजुली गारत’लाई फुटाएर यसको मुख्य लडाकु हिस्सालाई बडागुरुज्यूको निवासमा खटाइयो, जसलाई ‘शार्दुलजंग’ नाम दिइयो ।

शार्दुलजंगमा १ कप्तान, १ एडजुटेन्ट लेफ्टिनेन्ट, ४ सुबेदार, ४ जमदार र अरु दर्जा गरी जम्मा २२८ जना कायम थिए । हनुमानढोका दरबारको शाही रक्षक ‘बिजुली गारत’को चुरोशक्ति ‘शार्दुलजंग’लाई बाहिर लगेर ‘बिजुली गारत’को बन्दोबस्ती हिस्सामात्र छाडियो, दरबारभित्र । हनुमानढोका दरबारको शाही रक्षक ‘बिजुली गारत’लाई शार्दुलजंग, समरजंग र पिपा गोश्वारा (घरकाज) गरी तीन टुक्रा बनाइयो । यसरी ‘शार्दुलजंग’लाई दरबार बाहिर लगी राजाको शक्तिको रूपमा रहेको ‘बिजुली गारत’लाई नै नामेट पारी दरबारलाई कमजोर बनाउन सफल भए जंगबहादुर ।

यसै प्रशंगमा बी.पी. कोइरालाले पनि २००७ सालपछि बिजुली गारतलाई दरबारमा राख्नदिनु नै आफ्नो भुल भएको र यसैकारण राजा बलियो भएका भनी आफ्नो आत्मवृत्तान्तमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । जंगबहादुरले राजा र दरबारलाई कमजोर पार्न ‘बिजुली गारत’लाई मासेर बनाएको ‘शार्दुलजंग’ बडागुरुज्यूको निवासमा बस्ने भएकाले नै ‘गुरुजूको पल्टन’ भन्न थालियो, आम चल्तीको भाषामा । यसरी जंगबहादुरको षड्यन्त्रबाट जन्मियो, ‘गुरुजूको पल्टन’ ।

‘समरजंग’ पहिले रक्षा मन्त्रालय अन्तर्गत भए पनि पछि गृह मन्त्रालय अन्तर्गत राखी बाटोघाटो–पुलपुलेसा बनाउने, मर्मत गर्ने तथा रुखहरू काट्ने आदि काममा लगाउन थालियो । अहिले यसको नामनिसान पाइंँदैन । तामाङ जातिको बाहुल्य भएको ‘पिपा गोश्वारा (घरकाज)’ लाई विशेषत: दरबारको घरकाज तथा पल्टनहरूमा बन्दोबस्ती कार्यमा लगाउन थालियो । अहिले यसलाई प्रमुख सेनानी (लेफ्टिनेन्ट कर्णेल) ले कमाण्ड गर्नेगरी बन्दोबस्ती गणको रूपमा रूपान्तरण गरिएको छ ।

राजा महेन्द्र र ‘गुरुजूको पल्टन’
२०२४ सालमा राजा महेन्द्रले बिभिन्न कालखण्डमा बडागुरुज्यूहरूले राजाहरूबाट पाएको ७ वटा लालमोहर खिचिदिए । उक्त लालमोहरहरू फिर्ताको लागि बिन्तीपत्र हाल्ने हेरम्बराजका कारण एक वर्ष बडागुरुज्यूको पद नै खाली रहन गएको थियो । २०२५ सालमा राजा महेन्द्रले शार्दुलजंग पल्टनलाई बडागुरुज्यू निवास रक्तकालीबाट पुन: हनुमानढोका दरबारमा नै लाने पहल गरे ।

शार्दुलजंगलाई हनुमानढोका दरबार लानु पहिले राजा महेन्द्रका प्रमुख पाश्र्ववर्ती/एडीसी जर्नेल शेरबहादुर मल्लले बडागुरुज्यूको निवास रक्तकालीमा आएर शार्दुलजंगका सकल दर्जालाई परेड हाजिर (उपस्थित) गरी राम्रा ५० प्रतिशतलाई छुट्याई बांँकी फौजलाई पजनी गरेजस्तो गरी २ सुबेदार र २ जमदारसहित ५० प्रतिशत फौजलाई अवकाश दिएका थिए । यसरी ‘शार्दुलजंग’को सबै नाल निसान, कोत र मौलोसहित हनुमानढोका दरबार नासलचोक (दरबारभित्र रहेको कुमारी मन्दिर अगाडि) मा खडा गरी पूजाआजा सुरु गर्न थालियो ।

राम्रा भनी छुट्याइएका ५० प्रतिशत फौजलाई मात्र हनुमानढोका दरबार लगिएको थियो, त्यसबेला । तत्पश्चात् बडागुरुज्यूको गार्डको रूपमा ७ जनाको सैनिक टुकडीमात्र रहनथाले, रक्तकालीमा ।

यसरी जंगबहादुरको षड्यन्त्रको कोपभाजनमा परी तहसनहस भएको ‘बिजुली गारत’को एउटा अंशको रूपमा ‘शार्दुलजंग’ अस्तित्वमा त छ, तर गुल्म स्तरको ‘गुरुजूको पल्टन’को पहिचानमा फरक जिम्मेवारीसाथ ।

भण्डारी नेपाली सेनाका पूर्वसहायकरथी हुन् ।
kesharbh@gmail.com

प्रकाशित : असार २३, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT