आधुनिक सभ्यताको शासक !

मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।
शरदचन्द्र पौडेल

काठमाडौँ — ‘स्वीकार गर्नुहोस्, यो उपहार मैले तपाईंकी छोरीका लागि ल्याइदिएको छु,’ एक ठूलो स्टोर्सको प्रबन्धक आफ्नो ग्राहकको ढोकामा पुगेर भन्छ । उपहार देखेपछि उक्त वृद्ध पिताले प्रबन्धको गाला चड्काइदिन्छ र भन्छ, ‘मेरो छोरीको बारेमा मलाई बढी थाहा हुन्छ कि तँलाई ? जे पायो, त्यही उपहार ल्याउने फटाहा ।’

ग्राहक भनेको भगवान् हो भन्ने आदर्श बोकेको कम्पनीको प्रबन्धक केही नबोली उपहार छोडेर त्यहाँबाट फर्किन्छ । एक छिनपछि छोरी आउँछे । बाबुले भन्छ, ‘हेर न फटाहा, त्यो प्रबन्धकले तेरालागि सुत्केरी हुँदा चाहिने सामान उपहार लिएर अएको रहेछ । मैले त गाला चड्काएर पठाइदिएँ ।’

यो सुनेपछि छोरीले भन्छे, ‘तपार्इंले नचाहिने काम गर्नुभयो बुबा । प्रबन्धक ठिक थियो । म गर्भवती भएको साँचो हो ।’

Yamaha

यो सुनेर छानाबाट खसेजस्तो भएको बाबुले ‘कतै तेरो त्यही प्रबन्धकसँग...त थिएन’ भन्दै छोरीलाई झपार्छ । छोरीले नकार्छे । बाबु अत्तालिँदै प्रबन्धककहाँ माफी माग्न जान्छ र सोध्छ, ‘तपाईंले कसरी मेरी छोरी गर्भवती छ भनेर थाहा पाउनुभयो ?’

‘तपाईंकी छोरी हाम्रो नियमित ग्राहक हो । उहाँको प्रत्येक किनमेलको विवरण हाम्रो तथ्यांक शाखाले नियालिरहेको हुन्छ । केही समयदेखि तपाईंको छोरीले जंक सट्टा पौष्टिक खानेकुरा, कसिला सट्टा खुकुला लुगा र बच्चाका समान किन्न थाल्नुभएको थियो । यो तथ्य र मनोविज्ञान वेत्ताको सहयोगमा शाखाले तपाईंको छोरी सुत्केरी हुने दिन भविष्यवाणी गरेपछि म त्यो उपहार लिएर गएको थिएँ,’ प्रबन्धकले जवाफ दिन्छ । युभाल हरारीले अमेरिकामा भएको वास्तविक भनी उल्लेख गरेको यो घटना सामान्य होइन । तपाईंको व्यवहार कसरी अरुले पढिरहेको छ र प्रभावित गरिरहेको छ भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण हो यो ।

आजभोलि ठूला स्टोर्समा ग्राहकको खरिद विवरण विश्लेषण गर्न पर्दा पडाडि ठूलो संख्यामा सूचना प्रविधि विज्ञ र मनोवेत्ता कार्यरत हुन्छन् । उनीहरूको काम स्टोर्समा आउने ग्राहकको व्यवहार पढ्दै, नियन्त्रण गर्दै, बिक्री बढाउने हो । यिनीहरूको सहयोगमा स्टोर्स ग्राहकलाई उपादेयताभन्दा बढी मूल्यका, नचाहिने वा अनावश्यक सामान किनाउन सफल भइरहेका छन् ।

अनलाइन सपिङ सबैतिर विस्तार हुँदै गएको छ । भारत लगायत पाश्चात्य मुलुकमा अनलाइन बिक्रेता अमेजनबाट समान किन्नेहरूको संख्या बढिरहेको छ । अमेजनमार्फत कुनै समान किन्यो भने त्यसपछि उसले सायद तपाईंलाई यो सामान पनि मनपर्छ होला भनी सूचना दिइरहन्छ । अमेजनको इ–किताब किनेर पढ्नुभएको छ भने उसले त्यस्तै विषयका अरु थुपै्र किताब मनपर्छ होला भनी सूचित गरिरहन्छ ।

लाग्छ– अमेजनले तपाईंको सामान छनोटको मनोविज्ञान पढिरहेछ, तपाईंले इ–किताब पढेको होइन, अमेजनले तपाईंको व्यवहार पढिरहेको छ । तपाईंले किताबको कुन–कुन पृष्ठ घत मानेर अटुट पढ्नुभयो ? कुन–कुन पृष्ठ विस्तारै पढ्नुभयो ? र कहाँ पुगेर तपाईंले पढ्नै छोड्नुभयो ? यो कुरा अमेजनले नियालिरहेको हुन्छ । उसका तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंका रुचिको निरन्तर अध्ययन गरी सामान वा किताबको चाहना जगाउँदै किनाइरहेका हुन्छन् । यसैले होला, करिब २० वर्ष अगाडि व्यवसाय सुरु गरेका अमेजनका मालिक जेफ वेजोज १ं.४१ खर्ब डलरभन्दा बढीको सम्पत्ति भएर संसारकै धनी मध्येका एक मानिस भएका छन् ।

सबै उमेरका मानिसले रुचाउने फेसबुकको ग्राहक संख्या २.२ अर्बभन्दा बढी पुगेको छ । यसका मालिक मार्क जुकरवर्ग संसारका शक्तिशाली मानिसको सूचीमा १० औं नम्बरमा पर्छन् । फेसबुक चलाउने नेपालीको संख्या पनि उल्लेख्य छ ।

फेसबुकमा व्यक्तिगत विवरण दर्ता गरेर सदस्य हुने बित्तिकैदेखि उसले तपाईं यी मान्छे पनि चिन्नुहुन्छ होला भन्दै नामावली प्रस्तुत गर्न थाल्छ । तपाईंको जन्ममिति सम्झाइदिन्छ र तपाईंले साथी बनाएको वर्षगाँठलाई विशेष बनाउँछ । यी सबै उसले दर्ता गर्दा र चलाउँदाको विवरणका आधारमा गर्छ । सिलिकन भ्यालीमा रहेका उसका हजारौं तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंको सूचना निगरानी गरी व्यवहार नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छन् ।

सन् २०१४ को अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावमा रूसले हस्तक्षेप गर्‍यो भनी बबन्डर मच्चियो । हिलारी क्लिन्टनको बारेमा कम्प्रोम्याट अर्थात् नियोजित तथ्य सार्वजनिक गर्दै रूसले ट्रप्मलाई सहयोग गर्‍यो भन्ने आरोपमा संसदीय समिति र विशेष वकिल रवर्ट मुलर यसको अनुसन्धानमा लागेका छन् ।

अमेरिका जस्तो मुलुकमा रूसले हस्तक्षेप गरेको पत्ता लगाउन अर्बौं डलर खर्च गर्ने जासुसी संस्था सीआईए सफल भएन । केही नलागेर समितिले मार्क जुकरवर्गलाई आमन्त्रण गर्‍यो । निमन्त्रणाको दुई महिनापछि मात्र मार्क समितिमा उपस्थित भए । रूसीहरूले नक्कली परिचयबाट फेसबुक खाता खोलेर हिलारी विरुद्धका नियोजित सूचना उनका समर्थक कहाँ पठाएको तथ्य सार्वजनिक गरे । र अब यस प्रकारको घटना हुन नदिन प्रयास गर्ने आश्वासन पनि दिए ।

विभिन्न चार प्रजातिमध्ये हाल अस्तित्वमा रहेको एकमात्र होमो स्यापियन्स मानव अत्यन्तै जटिल प्राणी हो । उसको व्यवहार के–के चिजले निर्देशित गरेको हुन्छ ? भन्न सकिँदैन । निरन्तरको दिमागको विकासले त यसलाई झनै भविष्यवाणी गर्न नसकिने बनाएको छ । दिमाग कम विकसित हुँदा उसका अधिकांश व्यवहारहरू कोष भित्रको डीएनएमा रहेको जिनले निर्धारण गरेको हुन्थ्यो । जिनको भाषा सधैं एउटै हुनेहुनाले मानिसको व्यवहारमा पत्ता लगाउन सजिलो थियो । जब दिगागको विकास हुँदै गयो, तब मानिसको व्यवहार जिनभन्दा बाह्य संवेगले धेरै निर्धारण गर्न थाल्यो । बाह्य वातावरण पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहने र वातावरणप्रतिको संवेग पनि सबै मानिसमा एकैनास नहुँदा व्यवहारको आँकलन झन् गाह्रो हुँदै गयो ।

व्यवहार नियन्त्रण गर्ने वा निर्देशित गर्ने भनेको आफ्नो प्रभावमा अरुलाई राख्ने हो । शक्तिशालीले प्रत्यक्ष निगरानी गरेर अरुको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने तरिका सबैभन्दा सरल हो । तर निगरानी गर्नुपर्नेको संख्या बढ्दै गएपछि यो सम्भव हुँदैन । भनिन्छ, ५० भन्दा बढी मनिसको व्यवहार नियाल्न एक जनाले सक्दैन । सबैभन्दा धेरैको पहिला, व्यवहार नियन्त्रण गर्न आविष्कार भएको औजार धर्म हो । त्यसपछि मानिसको व्यवहार तर्कयुक्त हुनुपर्छ भन्दै सरकार र कानुनको आविष्कार भयो । कानुन कार्यान्वयन गर्ने सरकार व्यवहार नियन्त्रणको मुख्य कर्ता हुँदै शक्तिशाली बन्यो ।

बीसौं शताव्दीका अर्थशास्त्रीले मानिस तर्कयुक्त प्राणी त हो, तर उसको तर्क आर्थिक विषयले प्रभावित हुन्छ भन्दै अर्थशास्त्रका सिद्धान्त प्रतिपादन गरे । यी सिद्धान्तले मानव व्यवहारलाई प्रभावित गर्नसकेको भनी निक्कै चर्चा भयो, नोबेल समिति पनि यी सिद्धान्तलाई पुरस्कृत गर्न तल्लिन रह्यो । बीसौं शताव्दीको उत्तराद्र्धमा कानेमन, ट्राभेस्कीले मासिनको प्रतिक्रिया तर्कभन्दा भावनायुक्त बढी हुन्छ भने । भावनायुक्त व्यवहारमा जोड दिने अर्थशास्त्री रवर्ट थालरले सन् २०१७ को नोबेल पुरस्कारसमेत जिते ।

सिद्धान्तत: प्रत्येक पटकको घटनामा मानिसले के प्रतिकिया दिन्छ ? त्यही नै व्यवहार बन्छ । तर मानिस जोखिम पन्छाउने प्राणी हो । मानिसको दिगागले प्रतिक्रिया दोहोर्‍याइरहन्छ । दोहोरिइरहने प्रतिक्रिया बानी बन्छ । बानीले ज्ञान र संवेगलाई सीमित गरिदिन्छ । निरन्तरको बानी चलन हुन्छ । बानी र चलनले व्यवहार भविष्यवाणी योग्य बनाउँछ । उच्च प्रविधि कपनीहरूले मानिसले देखाएको व्यवहारको आधारमा बानी र चलन पत्ता लगाएर आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्छन् ।

यो काम यसकारण सजिलो भएको छ कि मानिसले यस्ता कपनीसँंग गर्ने करोबारमार्फत आफ्नो बानीको सूचना दिइरहेका हुन्छन् । जति धेरै तपाईंको सूचना प्राप्त गर्छन्, उति नै उनीहरू तपाईंको व्यवहार नियन्त्रणमा निपुण हुँदै जान्छन् । अर्थात् तपाईं जति सूचना प्रविधिमा सक्रिय हुनुहुन्छ, त्यति यस्ता कपनीको प्रभावित गर्ने क्षमता बढ्छ ।

सूचना प्रविधिको पहुँच र फाइदाको आधारमा यसको प्रयोग दु्रतगतिमा बढिरहेको छ । यस अर्थमा मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।

प्रकाशित : असार २३, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

समानताको चोके

आर्थिक शक्ति बलियो हुँदै जाँदा समानतामा संकुचन आउने जोखिम बढ्छ । प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण व्यवस्थाले समृद्धिसँगै समानता सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
शरदचन्द्र पौडेल

काठमाडौँ — सन् १८३९ मा चीनले अफिमको व्यापारमा प्रतिबन्ध लगायो । त्यस बेला चीनमा अफिमको व्यापार एकलौटी रूपमा बेलायतीले गरिरहेका थिए । धेरै मुनाफा भएको संसारकै आकर्षक व्यापार गरिरहेका बेलायती व्यापारीले आफ्नो सरकारलाई चीनको कदमविरुद्ध उक्साए । त्यसपछि बेलायतले चीनविरुद्ध युद्ध घोषणा गर्‍यो । चीनले युद्ध हार्‍यो र अफिमको व्यापार फेरि यथावत चल्यो ।

इष्ट इन्डिया कम्पनी सन् १७५७ मा कपासको व्यापार गर्न बंगालबाट भारत प्रवेश गर्‍यो । कम्पनीले बेलायत सरकारसंँगका विभिन्न सन्धि–सम्झौतामार्फत व्यापार, राजस्व, कानुन र जमिनमा एकाधिकार कायम गर्दै नियोजित रूपमा भारतमा लुट मच्चायो । कम्पनीका कतिपय गतिविधि बेलायत सरकार विरुद्ध जानथालेपछि सरकार र कपनीबीच तनाव भयो । यही क्रममा अलल्य कमाइसकेका कम्पनीका सदस्यले कम्पनी टाट पल्टेको घोषणा गरे । यसपछि कम्पनीमा रहेको आफ्नो लगानी बचाउन भन्दै बेलायत सरकार भारतमा प्रवेश गर्‍यो र भारतलाई १९० वर्षसम्म उपनिवेश वनायो ।

अमेरिकामा सन् २०१३ मा मात्र ३३ हजार ६ सय ३५ मानिस बन्दुकको चोटबाट मरेका थिए । तर अमेरिकी प्रजातन्त्र हतियारको प्रयोग घटाउने नागरिक मागप्रति बेवास्ता गर्छ । विधायेक बन्दुक उत्पादक संघको दबाबमा उल्टै बढी बन्दुक बिक्री हुने नीति बनाउन उद्यत हुन्छन् । नागरिक मरेका मरेकै छन्, बन्दुकको बिक्री बढेको बढेकै छ । यतिसम्म कि ट्रम्पले त स्कुलमा बन्दुकको दुरुपयोग रोक्न शिक्षकले अनिवार्य रूपमा बन्दुक बोक्नुपर्ने प्रस्ताव अगाडि सारेका थिए । त्यस्तै दुई तिहाइभन्दा बढी अमेरिकी आर्थिकभन्दा जलवायु परिवर्तनको पक्षमा रहे पनि राष्ट्रपति ट्रम्पले अमेरिकालाई वातावरण सम्बन्धी पेरिस अभिसन्धिबाट अलग्याए । अमेरिकी प्रजातन्त्रले जनमतको कदर गरेन ।

अमेरिकीहरू आफ्नो राजनीतिक व्यवस्थाको प्रशंसा गरेर थाक्दैनन् । समृद्धिको एकमात्र विकल्पका रूपमा आफ्नो व्यवस्थालाई संसारभर निर्यात गर्न लागिपरेका छन् । तर बिसौं शताव्दीको आर्थिक र सामरिक शक्ति अमेरिकाको विधायन कार्य गर्ने क्यापिटलमा पूर्वसांसद र तिनका सहयोगीहरू विधायन कार्य प्रभावित गरी विभिन्न ठूला कर्पोरेसनको आर्थिक स्वार्थ प्रबद्र्धन गर्न ‘लबिइष्ट’का रूपमा अड्डा नै खोलेर बसेका छन् । यिनीहरूको खर्चमात्र सन् १९९८ देखि २०११ सम्म करिब ३१ खर्ब अमेरिकी डलर थियो । कर्पोरेसन छाडेर सरकार वा संसदमा बस्ने र पुन: फर्किएर कर्पोरेसनमै आउने तथा कर्पोरेसनको काममा सहयोग गरेबापत राजनीतिज्ञ निवृत्ति भएपछि कर्पोरेसनको आकर्षक कुर्सीमा बस्न जाने चलन परम्पराकै रूपमा विकसित भएको छ ।

यी सबै घटनाले आधुनिक राज्यव्यवस्था राजनीतिक, सामाजिक वा अन्य स्वार्थभन्दा आर्थिक स्वार्थबाट प्रेरित भएको देखाउँछ । शासकीय व्यवस्थामा समानताका लागि सुशासनभन्दा पनि आर्थिक स्वार्थको प्रभावमा बढ्दै गएको छ । यो वर्तमान मानव सभ्यताको भेदभाव स्वीकार नगर्ने मान्यताको सर्वथा प्रतिकूल छ । इतिहासमा जनस्तरबाट गरिएका सबै राजनीतिक सक्रियता आर्थिक र सामाजिक असमानता विरुद्ध थिए ।

दार्शनिक जोन राउलका अनुसार सबै क्रान्ति वा आन्दोलन वा अभियानबाट हासिल गरिने राजनीतिक परिवर्तन भनेको बढी समानता नै हो । त्यसकारण सबै राजनीतिक परिवर्तनपछि समानताको स्तर पहिलेको भन्दा बढेको हुनुपर्छ भन्ने मान्यता उनी राख्छन् । उनी सबै सार्वजनिक नीतिबाट सबैभन्दा तल रहेको व्यक्तिले सबैभन्दा बढी फाइदा पाउने हुनुपर्छ र अन्तत: कोही पनि पाखामा रहन हुँदैन भन्छन् । यही समानतातर्फको वर्तमानको अग्रगमनलाई नियाल्दै फ्रान्सिस फुकायामा अन्तिममा मानिस सबैसंँग बराबर भएपछि वर्तमान सभ्यताको इतिहास नै समाप्त हुन्छ भन्छन् ।

सधैं क्रान्ति, आन्दोलन वा अन्य उत्तेजनात्मक गतिविधिजस्ता विद्यमान अवस्थामा उथल–पुथल ल्याउने घटनापछि मात्र समानताको स्तर बढाउने कुरा आधुनिक मानव सभ्यताका लागि नसुहाउने र बढी खर्चिलो हुन्छ । यो तथ्यलाई हृदयंगम गरेर नै हाम्रा अग्रजले शान्तिपूर्ण र ठूलो उथल–पुथल नगरिकन समानतातर्फको परिवर्तनलाई नियमित बनाउन शासनमा प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणको अवधारणा आविष्कार गरेका थिए । प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको अर्थ नागरिकले आफ्नो माग सार्वभौम प्रतिनिधिमार्फत व्यक्त गर्ने हो । मतलाई नै आफूले खोजेको परिवर्तनको लागि उपयोग गर्ने हो । प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणको एकमात्र उद्देश्य शान्तिपूर्ण बाटोबाट निरन्तर रूपमा राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक समानता बढाउने हो । राजनीतिक र सामाजिक समानता निरपेक्ष भए पनि आर्थिक समानता निरपेक्ष नभई एक तहसम्म समान रहनुपर्छ भन्ने हो ।

प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणको अभ्यास गर्दै उच्च आर्थिक सम्पन्नता हासिल गरेर आधुनिक संसारको रोलमोडल बनेका अमेरिका लगायतका पाश्चात्य मुलुक समानताको कार्यमा सफल हुन नसकेको तथ्यले देखाउँछ । विशेषत उनीहरूले व्यक्तिको आय त बढाए, तर बढेको आयको अनुपातमा समानता हासिल गर्न भने चुकेका छन् । अमेरिकामा सन् १९७० मा प्रमुख १०० कम्पनीको प्रमुख अधिकृतको तलब फोरम्यानको भन्दा ४० गुणा वढी थियो । तर सन् २००० मा यो फरक १०० गुणा भएको छ । अमेरिकमा मात्र यसरी आर्थिक असमानता बढ्दै गएको होइन ।

थोमस पिकेटीले संसारभर विशेषगरी सम्पन्न मुलुकमा आर्थिक असमानता झन् बढ्दै गएको र सम्पत्तिको वितरणलाई पुन:संरचना गरिएन भने भविष्यमा झन् बढ्दै जाने बताएका छन् । प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणले असमानता बढ्न दिँदैन भन्ने मान्यता विपरीत द्वितीय विश्वयुद्धपछि आर्थिक असमानता उग्र रूपमा बढेको उनको तर्क छ । समानता बढाउन प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणको व्यवस्था अँगाल्ने तर व्यवहारमा आर्थिक असमानता बढाउने काम कसरी भयो ? किन यस्तो व्यवस्था उद्देश्य विपरीत परिचालित भयो ? र अब पनि यो व्यवस्था असमानता घटाउनेभन्दा बढाउनेतिर नलाग्ने के ग्यारेन्टी छ ? वास्तवमै यी प्रश्न अहिलेको राजनीतिक व्यवस्थापनको यक्षप्रश्नका रूपमा तेर्सिएका छन् ।

यी सबै प्रश्नको सिधा जवाफ भनेको राज्यको शासकीय गतिविधिमा आर्थिक स्वार्थ विजयी भएको र भइरहने अवस्था हो । यो अनियन्त्रित आर्थिक स्वार्थका कारण सिर्जना हुने असमानता संकुचन गर्न आविष्कार भएको वर्तमानको प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण व्यवस्था प्रभावकारी हुन नसकेको हो, आर्थिक स्वार्थ समूहको नियन्त्रणमा राज्यव्यवस्था पर्नुजानु हो । प्रजातन्त्र जनताको भन्दा आर्थिक स्वार्थलाई औपचारिकता दिने औजार बन्दै गएकाप्रति विद्वान सशंकित छन् । आर्थिक स्वार्थलाई थिच्न नियन्त्रण प्रणाली निरन्तर असफल भएकोतर्फ संकेत गर्दै अर्थशास्त्री जोफ्रे साकले आर्थिक असमानता बढ्दै गएको अवस्थालाई वर्तमान सभ्यताको मूल्य भनेका छन् । प्रजातन्त्र धुवाँजस्तो भएको छ, आफ्नै दिशा नभएको, हावा जता बहन्छ, उतै बग्ने । आर्थिक स्वार्थले राज्यका गतिविधिको दिशा निर्धारण गरिरहेका छन् । बितेको शताव्दीमा यो कार्य सिधा वा प्रत्यक्ष थियो भने अहिले अप्रत्यक्ष र नदेखिने तर जबर्जस्त रूपमा भइरहेको छ । यस्तो आर्थिक स्वार्थको सदावहार विजयलाई आैंल्याउँदै नोम चोम्स्की निजी फर्मलाई थथार्थमा वर्तमानका शासक मान्छन् ।

नेपाल राजनीतिक संक्रमणपछि वर्तमानमा प्राप्त स्थायित्वप्रति आश्वस्त हुँदै लामो समयदेखि थाती रहेको समृद्धिको यात्रामा लम्किएको छ । यात्राले आर्थिक शक्तिको प्रस्फुटन गराउनेछ । यो अवस्थाबाट केही आर्थिक शक्ति बलियो हुनेछन् । यो शक्तिले प्रजातान्त्रिक नियन्त्रणलाई प्रभाव पार्दै राज्यका नीतिहरू आफ्नो स्वार्थ अनुकूल बनाउने खतरा आउनेछ । यो शक्तिले आय बढेपछि नै समानता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यतालाई बिक्री गर्नेछ र नेपालीलाई पर्खन लगाउनेछ । आयस्तर बढेपछि स्वत: समानता हासिल हुँदैन, बरु आर्थिक शक्ति बलियो हुँदै जाँदा समानतामा संकुचन आउने जोखिम बढ्छ । अमेरिका लगायत सम्पन्न मुलुकमा बढ्दै गएको असमानता यसको प्रमाण हो । फेरि प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण मजबुत रहेको भनिएका मुलुकमा त यस्तो अवस्था देखिन्छ भने कमजोर नियन्त्रण रहेको नेपालमा यस्तो जोखिमको मात्रा झनै बढी हुन्छ । त्यसकारण नेपालको प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण व्यवस्थाले समृद्धिसँगै समानता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । होइन भने समृद्धि सीमित व्यक्तिको मात्र हुनजान्छ, धेरै नेपाली इतिहासमा जस्तै पाखामा पर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT