एउटा हतारको प्रस्थान

श्रद्धाञ्जली
आफूले रोजेको कामको प्रकृतिकै कारण पत्रकारिताभन्दा बाहिर यादव थपलियालाई चिन्ने धेरै थोरै मान्छे होलान् । तर पत्रकारिता क्षेत्रमा भने आफ्नो कामका लागि उनी अब्बल मानिएका ‘अक्षरजीवी’ मध्येमा पर्थे ।
स्वरूप आचार्य

काठमाडौँ — समाजमा व्यावसायिक भनेर स्थापित धेरै पेसामध्ये पत्रकारिता वास्तवमा निकै कठोर पेसा हो । भावनालाई तर्कले जित्दै अगाडि बढ्नुपर्ने यो पेसामा मृत्यु केवल एक आकस्मिकता मात्र बनिदिन्छ । केही दिन अघिसम्म सँगै कुम जोडेर काम गरिरहेका सहकर्मीको निधन हुँदा हामी केही छिन स्तब्ध हुन्छौं र अलिबेर पछि आफूलाई सम्हाल्दै कुन पृष्ठमा कत्रो समाचार दिने भनेर घोत्लिन थाल्छौं । हामीलाई शोक मनाउनेसम्म पनि फुर्सद मिल्दैन ।

हामीले गत शुक्रबार हाम्रो समाचारकक्षको एक हँसिला र मृदुभाषी सहकर्मी गुमायौं । समाचार सम्पादनका क्षेत्रमा अब्बल मानिएका पत्रकार तथा साहित्यकार यादव थपलियाको गत शुक्रबार ३९ वर्षको अल्पायुमा निधन भयो । शनिबारसम्म ‘कान्तिपुर’ दैनिकको समाचारकक्षमा आई अरू दिनजस्तै काम गरिरहेका उनलाई केही दिनको सामान्य ठानिएको ‘असामान्य’ ज्वरोले हामीबाट सदाका लागि छुटाएर लग्यो ।

देशको राजधानीमा ५ दिनको ज्वरोले कसैको मृत्यु हुनु आफैंमा अपत्यारिलो कुरा हो । त्यसमा पनि आफ्नै सहकर्मी बितेको खबर यति सहजै ग्रहण गर्न मुस्किल नै पर्दोरहेछ । कान्तिपुर र अन्य समाचारकक्षमा पनि उनीसँग प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा काम गर्ने हामी सबैलाई त्यही महसुस भइरहेको छ ।

Yamaha

वर्षौं पत्रकारितामा रहेर पनि सधैं गुमनाम रहने काम रोजे थपलियाले । उनले रोजेको कामको प्रकृतिकै कारण पत्रकारिताभन्दा बाहिर उनलाई चिन्ने धेरैथोरै मान्छे होलान् । तर पत्रकारिता क्षेत्रमा भने आफ्नो कामका लागि उनी अब्बल मानिएका ‘अक्षरजीवी’ मध्येमा पर्थे । उनको समाचार सम्पादन गर्ने कौशल, शब्द चयन, विषयको गाम्भीर्यलाई बुझ्ने क्षमता र शीर्षक छनोट गर्ने खुबीले उनलाई समाचारकक्षको प्रियपात्र बनाएको थियो ।

‘नागरिक दैनिक’ मा प्रधान सम्पादक रहँदा यादवसँग काम गरेका प्रधान सम्पादकद्वय किशोर नेपाल र प्रतीक प्रधानका नजरमा उनी मिहेनती र जिम्मेवार पात्र थिए । किशोर नेपालले यादवको काम गर्ने क्षमताको सम्झना गर्दै भने, ‘उनी निकै छिटो र जिम्मेवारीपूर्वक समाचार सम्पादन गर्न सक्ने व्यक्ति थिए ।’ नेपालका अनुसार कुनै पनि समाचारको पक्ष वा विपक्षमा नरही निरपेक्ष रहेर समाचार सम्पादन गर्ने गुणका कारण उनी सम्पादकका प्रिय पात्र हुन्थे । यस्तै प्रतीक प्रधानका अनुसार उनमा भाषाका ज्ञान भएकाले निकै आत्मविश्वास थियो । ‘उनी निरन्तर लामो समय समाचार सम्पादनको काम गर्न सक्थे । समाचारलाई गुणात्मक रूपले राम्रो बनाउन सक्ने उनको क्षमताले ऊसँग काम गर्ने सबैलाई सहज महसुस हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

थपलियासँग लामो समय एउटै प्रकाशन गृहमा काम गरेका हाल ‘सेतोपाटी’ का सम्पादक सुदीप श्रेष्ठका अनुसार उनी एक भरपर्दो समाचार सम्पादक थिए । ‘यादवजी दिनभर प्राय: सबै समाचारमा अपडेट भइरहनुहुन्थ्यो । त्यसैले उहाँसँग काम गर्दा कहिल्यै बेलुका कुन समाचारलाई मुख्य बनाउने भनेर टाउको दुख्दैन थियो,’ उनले भने, ‘उहाँ जति जिम्मेवारीपूर्वक समाचार सम्पादन गर्नुहुन्थ्यो, त्यति नै मिठो समाचारको शीर्षक पनि जुराउनुहुन्थ्यो । त्यसैले हामी नागरिकमा हुँदा उहाँलाई ‘शीर्षक शिरोमणि’ नै भन्थ्यौं ।’

शीर्षकका सन्दर्भमा उनीसँग काम गर्दाको मेरो अनुभव पनि त्यस्तै छ । एक पटक मैले नेपालमा रक्त क्यान्सरका कारण धेरै बालबालिकाले उपचार सम्भव भए पनि पैसा अभावका कारण ज्यान गुमाउने गरेको लामो फिचर लेखेको थिएँ । शनिबार छापिएको उक्त फिचर ‘नागरिक’ दैनिकको पहिलो पृष्ठ पुरै र दोस्रो तथा तेस्रोमा पनि ‘क्यारिओभर’ गर्नेगरी हाल्ने निर्णय भयो ।

त्यतिबेला नागरिकका सहायक सम्पादक रहेका सुदीप श्रेष्ठको सिफारिसलाई प्रतीक प्रधानले लालमोहर लगाएसँगै पहिलो पेजमा हाल्ने फिचरका लागि आठ कोलम सुहाउँदो शीर्षक जुराउन हम्मे–हम्मे परिरहेको थियो । उक्त समाचारको सम्पादन सुदीप श्रेष्ठले गरे पनि उनले शीर्षक भने जुराउन सकिरहेका थिएनन् । त्यसमाथि पनि मैले केही प्राविधिक कारणवश निकै ढिला गरी समाचार लेखेकोले समय घर्किसकेको थियो । त्यतिकैमा थपलियाले शीर्षक हाल्न बाँकी राखेर तयार पारेको पृष्ठमा शुद्धाशुद्धि हेर्दै भने– ‘फुल्न चाहन्छन्, यी कोपिला’ । मलाई शीर्षक मन नपर्ने कुरै थिएन, श्रेष्ठलाई पनि मनपर्‍यो । उक्त फिचर छापिनु केही दिनअघि पाकिस्तानको विद्यालयमा भएको विद्यार्थीहरूको नरसंहारको कहालीलाई समेत स्मरण गराउँदै पीडाबोध गराउने शीर्षकमा उक्त समाचार छापियो ।

यस्तै नेपाली भाषामा पकड भएकाले पनि उनले सम्पादन गर्ने समाचार राम्रो हुन्थ्यो भन्नेमा उनीसँग काम गरेका कुनै पनि सम्पादकको विमति छैन । ‘संवाददाताले कहिलेकाहीं अल्छी गरेर लेखेको समाचारलाई पनि उहाँ मिहेनत गरेर पठनीय बनाउनुहुन्थ्यो,’ श्रेष्ठले भने, ‘उहाँले बनाइदिएका समाचारले धेरै संवाददाताले वाहवाही पाउँथे । त्यसैमा उहाँ रमाउनुहुन्थ्यो ।’
‘उहाँसँग सधैं फोनमा कुरा गर्दाको उहाँले प्रयोग गर्ने वाक्य मलाई सधैं याद आउँछ– आराम छु, आरामको कामना गर्छु,’ श्रेष्ठले भने, ‘अहिले यी वाक्य मेरो कानमा गुञ्जिरहन्छ ।’
पत्रकारिता सँगसँगै उनको साहित्य यात्रा पनि जारी थियो । उनको ‘मृत्यु–चुम्बन’ नामक उपन्यास र ‘सम्मतिका छालभित्र’ समीक्षा कृति प्रकाशित छन् ।

गम्भीर विषयलाई पनि केही ठट्यौली पाराले भन्नसक्ने खुबी भएका उनको कलम कविता सिर्जनामा पनि चल्थ्यो । उनको ‘हाँडीगाउँले जात्रा’ कविता संग्रह प्रकाशित छ भने केही थान फुटकर कविताहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा पनि छापिएका छन् । यस्तै उनका ‘मृत्यु विम्ब’ कविता संग्रह, ‘एकरात जुनेलीमा’ कविता संग्रह, ‘परिस्थिति प्रहार गर्छे’ खण्डकाव्य, ‘आँसु नै जिन्दगी’ उपन्यास प्रकाशोन्मुख कृतिहरू हुन् । उनको नागार्जुन साहित्य प्रतिष्ठान, सिर्जना मझेरी तथा निर्झर वाङ्गमय प्रतिष्ठानसँग आबद्धता थियो ।

थपलियाले केही काम यस्तो पनि गरे, जसले सामाजिक क्रान्तिमा सानै भए पनि अविस्मरणीय छाप छोड्न पनि सफल भयो । उनले गंगा खतिवडासँग २०६२ साल वैशाख २१ गते आफ्नो उपन्यास ‘मृत्यु चुम्बन’को विमोचन समारोहमा बिहे गरेका थिए । जसको साक्षी स्वयं राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे थिए ।

फोटोग्राफीमा निकै रुचि भएका उनले फोटोग्राफीकै सिलसिलामा पत्रकारितामा प्रवेश गरेका हुन् । उनले साना–ठूला विभिन्न पत्रपत्रिकामा विभिन्न पदमा रहेर काम गरेका थिए । उनले दैनिक पत्रिकाहरूमा ‘खोजतलास’, ‘सन्ध्याकालीन’, ‘स्पेसटाइम’, ‘नयाँ पत्रिका’ र ‘नागरिक’ हुँदै ‘कान्तिपुर’सम्म काम गरे । यस्तै ‘नयाँ विकल्प’, ‘जनपुकार’ जस्ता साप्ताहिक पत्रिकामा पनि उनले सम्पादनको काम गरेका थिए ।

फोटोग्राफी गर्दै जाँदा पत्रकारिताको चस्का पसेका उनले सुरुमा केही समय रिपोर्टिङ, स्तम्भ लेखनजस्ता काम गरेर पर्दा पछाडिको काम गर्न सुरु गरेका हुन् ।

‘यादवजीहरू जस्तो भाषा सम्पादक भनेका कुनै पनि समाचारकक्षका ‘अनसिन हिरो’हरू हुन्,’ सेतोपाटीका सम्पादक श्रेष्ठले भने, ‘हामी कहिलेकाहीं कुनै संवाददाताले झुर लेखेर छोडेर गएको समाचार पढेर गुनासो गर्दा उहाँ भन्नुहुन्थ्यो– यस्तो लेख्छन् र त हाम्रो कामको महत्त्व छ, नत्र बेरोजगार भइहालिन्छ नि ।’

श्रेष्ठका अनुसार समाचार सम्पादन गर्दा कहिल्यै हतार नगर्ने उनले कतिपय बेला समाचार सम्पादन गरिसक्दासम्ममा पृष्ठ नै ‘फाइनल’ भइसकेको हुन्थ्यो र अन्तिममा उनले हेरेको समाचार रिप्लेस गरिन्थ्यो ।

जीवनमा कहिल्यै केही काम गर्न हतारो नगर्ने उनको इहलीला भने समाप्तिको पथ पहिल्याउन निकै हतार गर्‍यो । त्यही हतारोले गंगाले आफ्नो प्रेमिल सहयात्री गुमाइन् भने दुई नाबालक छोरीहरूले ममतामयी पिता । हामी साथीभाइले एक प्रिय र जिम्मेवार सहकर्मी अनि समाचारकक्षले रोचक र घोचक शीर्षक जुराउने भाषा सम्पादक गुमायौं ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार २३, २०७५ ०८:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

आधुनिक सभ्यताको शासक !

मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।
शरदचन्द्र पौडेल

काठमाडौँ — ‘स्वीकार गर्नुहोस्, यो उपहार मैले तपाईंकी छोरीका लागि ल्याइदिएको छु,’ एक ठूलो स्टोर्सको प्रबन्धक आफ्नो ग्राहकको ढोकामा पुगेर भन्छ । उपहार देखेपछि उक्त वृद्ध पिताले प्रबन्धको गाला चड्काइदिन्छ र भन्छ, ‘मेरो छोरीको बारेमा मलाई बढी थाहा हुन्छ कि तँलाई ? जे पायो, त्यही उपहार ल्याउने फटाहा ।’

ग्राहक भनेको भगवान् हो भन्ने आदर्श बोकेको कम्पनीको प्रबन्धक केही नबोली उपहार छोडेर त्यहाँबाट फर्किन्छ । एक छिनपछि छोरी आउँछे । बाबुले भन्छ, ‘हेर न फटाहा, त्यो प्रबन्धकले तेरालागि सुत्केरी हुँदा चाहिने सामान उपहार लिएर अएको रहेछ । मैले त गाला चड्काएर पठाइदिएँ ।’

यो सुनेपछि छोरीले भन्छे, ‘तपार्इंले नचाहिने काम गर्नुभयो बुबा । प्रबन्धक ठिक थियो । म गर्भवती भएको साँचो हो ।’

यो सुनेर छानाबाट खसेजस्तो भएको बाबुले ‘कतै तेरो त्यही प्रबन्धकसँग...त थिएन’ भन्दै छोरीलाई झपार्छ । छोरीले नकार्छे । बाबु अत्तालिँदै प्रबन्धककहाँ माफी माग्न जान्छ र सोध्छ, ‘तपाईंले कसरी मेरी छोरी गर्भवती छ भनेर थाहा पाउनुभयो ?’

‘तपाईंकी छोरी हाम्रो नियमित ग्राहक हो । उहाँको प्रत्येक किनमेलको विवरण हाम्रो तथ्यांक शाखाले नियालिरहेको हुन्छ । केही समयदेखि तपाईंको छोरीले जंक सट्टा पौष्टिक खानेकुरा, कसिला सट्टा खुकुला लुगा र बच्चाका समान किन्न थाल्नुभएको थियो । यो तथ्य र मनोविज्ञान वेत्ताको सहयोगमा शाखाले तपाईंको छोरी सुत्केरी हुने दिन भविष्यवाणी गरेपछि म त्यो उपहार लिएर गएको थिएँ,’ प्रबन्धकले जवाफ दिन्छ । युभाल हरारीले अमेरिकामा भएको वास्तविक भनी उल्लेख गरेको यो घटना सामान्य होइन । तपाईंको व्यवहार कसरी अरुले पढिरहेको छ र प्रभावित गरिरहेको छ भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण हो यो ।

आजभोलि ठूला स्टोर्समा ग्राहकको खरिद विवरण विश्लेषण गर्न पर्दा पडाडि ठूलो संख्यामा सूचना प्रविधि विज्ञ र मनोवेत्ता कार्यरत हुन्छन् । उनीहरूको काम स्टोर्समा आउने ग्राहकको व्यवहार पढ्दै, नियन्त्रण गर्दै, बिक्री बढाउने हो । यिनीहरूको सहयोगमा स्टोर्स ग्राहकलाई उपादेयताभन्दा बढी मूल्यका, नचाहिने वा अनावश्यक सामान किनाउन सफल भइरहेका छन् ।

अनलाइन सपिङ सबैतिर विस्तार हुँदै गएको छ । भारत लगायत पाश्चात्य मुलुकमा अनलाइन बिक्रेता अमेजनबाट समान किन्नेहरूको संख्या बढिरहेको छ । अमेजनमार्फत कुनै समान किन्यो भने त्यसपछि उसले सायद तपाईंलाई यो सामान पनि मनपर्छ होला भनी सूचना दिइरहन्छ । अमेजनको इ–किताब किनेर पढ्नुभएको छ भने उसले त्यस्तै विषयका अरु थुपै्र किताब मनपर्छ होला भनी सूचित गरिरहन्छ ।

लाग्छ– अमेजनले तपाईंको सामान छनोटको मनोविज्ञान पढिरहेछ, तपाईंले इ–किताब पढेको होइन, अमेजनले तपाईंको व्यवहार पढिरहेको छ । तपाईंले किताबको कुन–कुन पृष्ठ घत मानेर अटुट पढ्नुभयो ? कुन–कुन पृष्ठ विस्तारै पढ्नुभयो ? र कहाँ पुगेर तपाईंले पढ्नै छोड्नुभयो ? यो कुरा अमेजनले नियालिरहेको हुन्छ । उसका तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंका रुचिको निरन्तर अध्ययन गरी सामान वा किताबको चाहना जगाउँदै किनाइरहेका हुन्छन् । यसैले होला, करिब २० वर्ष अगाडि व्यवसाय सुरु गरेका अमेजनका मालिक जेफ वेजोज १ं.४१ खर्ब डलरभन्दा बढीको सम्पत्ति भएर संसारकै धनी मध्येका एक मानिस भएका छन् ।

सबै उमेरका मानिसले रुचाउने फेसबुकको ग्राहक संख्या २.२ अर्बभन्दा बढी पुगेको छ । यसका मालिक मार्क जुकरवर्ग संसारका शक्तिशाली मानिसको सूचीमा १० औं नम्बरमा पर्छन् । फेसबुक चलाउने नेपालीको संख्या पनि उल्लेख्य छ ।

फेसबुकमा व्यक्तिगत विवरण दर्ता गरेर सदस्य हुने बित्तिकैदेखि उसले तपाईं यी मान्छे पनि चिन्नुहुन्छ होला भन्दै नामावली प्रस्तुत गर्न थाल्छ । तपाईंको जन्ममिति सम्झाइदिन्छ र तपाईंले साथी बनाएको वर्षगाँठलाई विशेष बनाउँछ । यी सबै उसले दर्ता गर्दा र चलाउँदाको विवरणका आधारमा गर्छ । सिलिकन भ्यालीमा रहेका उसका हजारौं तथ्यांक विश्लेषकले तपाईंको सूचना निगरानी गरी व्यवहार नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छन् ।

सन् २०१४ को अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावमा रूसले हस्तक्षेप गर्‍यो भनी बबन्डर मच्चियो । हिलारी क्लिन्टनको बारेमा कम्प्रोम्याट अर्थात् नियोजित तथ्य सार्वजनिक गर्दै रूसले ट्रप्मलाई सहयोग गर्‍यो भन्ने आरोपमा संसदीय समिति र विशेष वकिल रवर्ट मुलर यसको अनुसन्धानमा लागेका छन् ।

अमेरिका जस्तो मुलुकमा रूसले हस्तक्षेप गरेको पत्ता लगाउन अर्बौं डलर खर्च गर्ने जासुसी संस्था सीआईए सफल भएन । केही नलागेर समितिले मार्क जुकरवर्गलाई आमन्त्रण गर्‍यो । निमन्त्रणाको दुई महिनापछि मात्र मार्क समितिमा उपस्थित भए । रूसीहरूले नक्कली परिचयबाट फेसबुक खाता खोलेर हिलारी विरुद्धका नियोजित सूचना उनका समर्थक कहाँ पठाएको तथ्य सार्वजनिक गरे । र अब यस प्रकारको घटना हुन नदिन प्रयास गर्ने आश्वासन पनि दिए ।

विभिन्न चार प्रजातिमध्ये हाल अस्तित्वमा रहेको एकमात्र होमो स्यापियन्स मानव अत्यन्तै जटिल प्राणी हो । उसको व्यवहार के–के चिजले निर्देशित गरेको हुन्छ ? भन्न सकिँदैन । निरन्तरको दिमागको विकासले त यसलाई झनै भविष्यवाणी गर्न नसकिने बनाएको छ । दिमाग कम विकसित हुँदा उसका अधिकांश व्यवहारहरू कोष भित्रको डीएनएमा रहेको जिनले निर्धारण गरेको हुन्थ्यो । जिनको भाषा सधैं एउटै हुनेहुनाले मानिसको व्यवहारमा पत्ता लगाउन सजिलो थियो । जब दिगागको विकास हुँदै गयो, तब मानिसको व्यवहार जिनभन्दा बाह्य संवेगले धेरै निर्धारण गर्न थाल्यो । बाह्य वातावरण पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहने र वातावरणप्रतिको संवेग पनि सबै मानिसमा एकैनास नहुँदा व्यवहारको आँकलन झन् गाह्रो हुँदै गयो ।

व्यवहार नियन्त्रण गर्ने वा निर्देशित गर्ने भनेको आफ्नो प्रभावमा अरुलाई राख्ने हो । शक्तिशालीले प्रत्यक्ष निगरानी गरेर अरुको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने तरिका सबैभन्दा सरल हो । तर निगरानी गर्नुपर्नेको संख्या बढ्दै गएपछि यो सम्भव हुँदैन । भनिन्छ, ५० भन्दा बढी मनिसको व्यवहार नियाल्न एक जनाले सक्दैन । सबैभन्दा धेरैको पहिला, व्यवहार नियन्त्रण गर्न आविष्कार भएको औजार धर्म हो । त्यसपछि मानिसको व्यवहार तर्कयुक्त हुनुपर्छ भन्दै सरकार र कानुनको आविष्कार भयो । कानुन कार्यान्वयन गर्ने सरकार व्यवहार नियन्त्रणको मुख्य कर्ता हुँदै शक्तिशाली बन्यो ।

बीसौं शताव्दीका अर्थशास्त्रीले मानिस तर्कयुक्त प्राणी त हो, तर उसको तर्क आर्थिक विषयले प्रभावित हुन्छ भन्दै अर्थशास्त्रका सिद्धान्त प्रतिपादन गरे । यी सिद्धान्तले मानव व्यवहारलाई प्रभावित गर्नसकेको भनी निक्कै चर्चा भयो, नोबेल समिति पनि यी सिद्धान्तलाई पुरस्कृत गर्न तल्लिन रह्यो । बीसौं शताव्दीको उत्तराद्र्धमा कानेमन, ट्राभेस्कीले मासिनको प्रतिक्रिया तर्कभन्दा भावनायुक्त बढी हुन्छ भने । भावनायुक्त व्यवहारमा जोड दिने अर्थशास्त्री रवर्ट थालरले सन् २०१७ को नोबेल पुरस्कारसमेत जिते ।

सिद्धान्तत: प्रत्येक पटकको घटनामा मानिसले के प्रतिकिया दिन्छ ? त्यही नै व्यवहार बन्छ । तर मानिस जोखिम पन्छाउने प्राणी हो । मानिसको दिगागले प्रतिक्रिया दोहोर्‍याइरहन्छ । दोहोरिइरहने प्रतिक्रिया बानी बन्छ । बानीले ज्ञान र संवेगलाई सीमित गरिदिन्छ । निरन्तरको बानी चलन हुन्छ । बानी र चलनले व्यवहार भविष्यवाणी योग्य बनाउँछ । उच्च प्रविधि कपनीहरूले मानिसले देखाएको व्यवहारको आधारमा बानी र चलन पत्ता लगाएर आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्छन् ।

यो काम यसकारण सजिलो भएको छ कि मानिसले यस्ता कपनीसँंग गर्ने करोबारमार्फत आफ्नो बानीको सूचना दिइरहेका हुन्छन् । जति धेरै तपाईंको सूचना प्राप्त गर्छन्, उति नै उनीहरू तपाईंको व्यवहार नियन्त्रणमा निपुण हुँदै जान्छन् । अर्थात् तपाईं जति सूचना प्रविधिमा सक्रिय हुनुहुन्छ, त्यति यस्ता कपनीको प्रभावित गर्ने क्षमता बढ्छ ।

सूचना प्रविधिको पहुँच र फाइदाको आधारमा यसको प्रयोग दु्रतगतिमा बढिरहेको छ । यस अर्थमा मानिसको व्यवहार नियन्त्रण गर्ने क्षमता सरकारले भन्दा उच्च प्रविधि कम्पनीहरूले बढी राख्छन् । अबको सभ्यताका यथार्थ शासक यस्ता कम्पनी नै हुन्, सरकारहरू होइनन् ।

प्रकाशित : असार २३, २०७५ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT