रेल आवश्यकता कि विलासिता ?

तर्कहरू र विगतको कमजोर व्यवस्थापकीय क्षमताबाटै तर्सिएर मात्र अबको मुलुक चल्दैन ।
डा. रमेश पौडेल

काठमाडौँ — अहिले नेपालमा रेलमार्गको व्यवस्थित विकासबारे चर्चा बढ्दो छ । हालका प्रधानमन्त्रीको अघिल्लो कार्यकालबाट यसबारे चर्चा सुरु भएको थियो । खासमा निर्वाचनका बेला जनमानसका बीचमा विकासको उदाहरणका रूपमा पनि हामीले यो वा त्यो कोणबाट रेल चर्चा गरेकै हाैं ।

अहिले प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणपछि जनमानसका बीच पक्ष र विपक्षमा बहसहरू सुरु भएका छन् । लोकतन्त्रमा बहस र छलफल, पक्ष र विपक्ष नित्तान्त स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्छ । तर यस्ता छलफल र विपक्षका तथ्य एवं तर्कसंगत बनाउँदै यसको निर्णयमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने लक्ष्यका साथ गरिनुपर्छ, त्यसो गर्दामात्र देशले ठिक बाटो समाउन सक्नेछ । यही उद्देश्यका साथ यो आलेख तयार गरिएको छ ।

रेलका विपक्षमा गरिएका तर्कहरू
हिजोका दिनमा रेल एउटा सपनामात्र थियो । अब यो विस्तारै विपनामा रूपान्तरण हुनसक्ने सम्भावना बढ्दो छ । त्यसैले यसका पक्षमा मात्र होइन, विपक्षमा पनि केही तर्कहरू सुनिन थालेका छन् । रेलको अर्थ–राजनीतिको पनि आफ्नै महत्त्व छ । अत: पक्ष र विपक्ष हुनु अन्यथा हुँदै होइन ।

Yamaha

पहिलो तर्क, रेल नेपालका सन्दर्भमा आवश्यकता होइन विलासिताको साधन हो भन्ने छ । आलोचना कतिसम्म भएको छ भने जनतालाई सिटामोल पुर्‍याउन सकिएको छैन, रेल किन चाहियो ? अब बन्ने रेलबाट तल्लो वर्गले केही पाउँदैन, रेलले दलाल पुँजीवादको विकास गर्छ, बरु उद्योग खोल्न सक्दा रोजगारी बढ्न सक्छ । वामपन्थीहरूकै एउटा तप्काबाट यी तर्कहरू सुनिन्छन् ।

दोस्रो तर्क गर्नेहरू भन्छन्– यो ठूलो प्रोजेक्ट भएकोले नेपालको लगानी ठूलो हुन्छ, यो असफल भयो भने देश बर्बाद हुन्छ । त्यसैले ऋण लिएर होइन, अनुदान लिएर मात्र यस्तो काम सम्पन्न गर्नुपर्छ । कांग्रेस सम्बद्ध केही नेताका भनाइ यस्ता छन् । संस्थागत धारणा भने बनेको देखिँदैन ।

तेस्रो, केही अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट पनि तर्कहरू चर्चामा आएका छन् । नेपालका केही बौद्धिक समूहका मानिसहरू भन्ने गर्छन् कि रित्तो आउने र रित्तै फर्किने अवस्थाका कारण रेल ल्याउनेभन्दा त्यसलाई कसरी भर्ने भन्ने समस्या हो । हामीले व्यापार र पर्यटनमा उल्लेखनीय काम नगर्दासम्म रेलले नेपालको अर्थतन्त्रमा अपेक्षाकृत योगदान गर्न सक्दैन ।

चौथो तर्क यो फगत सपना हो भन्ने छ । ५० वर्ष नेपालमा प्रधानमन्त्रीले भनेको रेल आउँदैन । हल्लाको भरमा त्यो कसरी आउँछ ? यो त चीनले चीनले नेपालमा सक्रिय कूटनीतिको अभ्यास गर्ने एउटा माध्यममात्र हो । प्रधानमन्त्री र उनको पार्टी यसैको जालमा परेका छन् ।

यी तर्कहरू आफ्ना स्थानमा छन् । हामीले लामो समयदेखि यातायात सञ्जालका कुरा गरिरहेका छौं । त्यस्तै हामीले सस्तो यातायातको विकल्प पनि चाहेकै हो । पूर्वाधार विकास नभई उद्योगको विकास सम्भव छैन भन्ने पनि हामीले बिर्सनु हँुदैन । पूर्वाधारले औद्योगीकरण कि औद्योगीकरणले पूर्वाधार ? विचारणीय प्रश्न हो । युरोपबाटै औद्योगिक क्रान्ति सुरुवात हुनु पूर्वाधार नै प्रमुख कारण थियो कि ? यसरी पनि सोचिनुपर्छ ।

रेल ल्याउन सक्दाका प्रभाव
राम्रोसँग व्यवस्थापन गर्नसक्दा नेपालका सन्दर्भमा रेल सबैभन्दा सस्तो ढुवानीको माध्यम बन्न सक्नेछ । नेपाल भूपरिवेष्टित देश हो, अर्थात समुद्रसँग सिधा पहुँच छैन । सडक र हवाई यातायातभन्दा सामानको ढुवानी र मानिस आवत–जावतका लागि रेल सबैभन्दा सस्तोमात्र होइन, सजिलो र भरपर्दो माध्यम बन्न सक्छ । ढुवानी सस्तो र तुलनात्मक रूपमा भरपर्दो हुने हुनाले आयात र निर्यात दुवै सस्तो बन्न सक्छ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा हाम्रो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढ्नेछ । अत: यसले राष्ट्रिय पुँजीको विकासमा पनि रामै्र योगदान गर्न सक्नेछ ।

अर्कोतर्फ हामीले प्रत्येक वर्ष ५० लाख विदेशी पर्यटक भित्र्याउने कुरा गरिरहेका छौं, यसका लागि पनि रेलसेवा अनिवार्य छ । यसले निम्न र मध्यम वर्गका पर्यटकलाई पनि नेपाल हेर्न प्रेरित गर्नेछ ।

हाम्रा दुबै छिमेकी देश विशाल बजार पनि हुन् । उनीहरू पनि आपसमा ठूलो हिस्साको व्यापार गर्छन् । समुद्रबाट सस्तोमा व्यापार गर्न उनीहरू आफै सक्षम त छन्, तर त्यसले समय बढी लिने गर्छ । यसले गर्दा तरकारी, फलफूल, प्रशोधित खाद्य सामग्रीहरू, दूधजन्य सामग्री आदिका व्यापारका लागि रेल नै सबैभन्दा उत्तम विकल्प हो ।

नेपालको उत्तर र चीनका अधिकांश भूभागमा खेती गर्न सम्भव फलफूल तथा तरकारीहरू नेपालको दक्षिण र भारतसम्म पुर्‍याउन सहज बन्न सक्छ भने नेपालको दक्षिण र भारतमा उत्पादन हुनसक्ने फलफूल, तरकारीका लागि चीनसम्मको ढुवानीलाई सजिलो बन्नेछ । त्यसैले दुवै किसिमका वस्तुहरूलाई विशाल बजारको कनेक्सन हुनेछ । यसले नेपाललाई सेन्ट्रल युरोपजस्तो केन्द्रमा राख्नेछ, भन्नुपर्दा जर्मन र फ्रान्स दुवैको छिमेकी स्वीटजरल्यान्ड जस्तो । सयौं प्रकारका व्यापार र व्यवसायहरूको ढोका खोल्न सक्नेछ । त्यसैले रेल र विकासको सम्बन्ध यहाँनेर छ । त्यसैले यो आवश्यकता हो, विलासिता होइन ।

प्रश्न उठ्छ कि त्यसो भए यो काम भारत र चीन स्वयंले गर्न किन सक्दैनन् ?
अथवा रेलबाटै चीन र भारत किन जोडिन सक्दैनन् ? यो त चीन र भारतको राजनीतिक र कूटनीतिक सम्बन्ध नबुझ्नेहरूले गर्ने हलुका तर्कमात्र हो । यी प्रश्नहरूमा नेपालले टाउको दुखाउन आवश्यक छैन पनि । हामीले खोजेको समृद्धिले एकातर्फ तीव्र आर्थिक वृद्धिको माग गर्छ । रेल जस्ता पूर्वाधारमा लगानीले त्यसलाई टेवा दिनेछ ।

अर्कोतर्फ त्यो वृद्धिको न्यायोचित वितरणबाट मात्र समृद्धि आउनेछ । यसले धेरैभन्दा धेरै जनकल्याणका कामहरूको माग गर्छ, त्यसले जनतालाई सिटामोल पनि खुवाउनेछ । रेल नआउँदैमा जनताले सिटामोल पाउने पनि होइन । यी त सरकारका इच्छाशक्ति र सामथ्र्यमा भरपर्ने कुरा हुन् ।

केही तिता तथ्यहरू
यति बलिया तर्क रेलसेवाबारे हुँदाहुँदै पनि विकासवादी अर्थशास्त्रीका हिसाबले समेत मेरो मानसपटलमा केही तथ्य घुमिरहेका छन् । छिमेकी राष्ट्रले स्थापना गरिदिएको ट्रलीबस लामो समयसम्म उपत्यकाबासीलाई सेवा पुर्‍याएर पनि किन धराशायी भयो ? जनकपुर–जयनगर रेल किन यो अवस्थामा पुगेको हो ? त्योभन्दा नयाँ रेलसेवा कुन अर्थमा विशिष्ट हुन्छ ? हाम्रो व्यवस्थापकीय क्षमताको इतिहास तितो छ, जसले झकझ्क्याउने गर्छ नै ।

एउटा प्रश्न पनि उठ्छ, नयाँ ल्याउनुभन्दा पहिले नै हामीकहाँ भएको रेलसेवालाई नमुनायोग्य बनाउन सक्दा रेलसेवा र हाम्रो व्यवस्थापकीय क्षमतामा बढी विश्वास हुन्थ्यो कि ? त्यसैले यी स्वाभाविक रूपमा प्रतिनिधिमूलक प्रश्नहरू हुन्, गम्भीर रूपमा सोचिनुपर्ने । यी केही प्रश्न, तर्कहरू र विगतको कमजोर व्यवस्थापकीय क्षमताबाटै तर्सिएर अबको मुलुक चल्न सक्दैन । यीबाट शिक्षा लिन र सतर्क हुन भने आवश्यक छ ।

नेतृत्वले देखेका सपनाका पक्षमा व्यापक गृहकार्य गरेर मात्र विपना र वास्तविकतामा परिवर्तन हुने हुन् । सबै तहका जनमानसका बीच एक खालको आकांक्षा र भावना जगाउन आवश्यक छ । उनीहरूबाट उठ्ने शंका, प्रश्न र तर्कहरूलाई ख्याल गर्दै आवश्यक सूचना, तर्क र योजना प्रस्तुत गर्ने काम सरकारको हो ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बालमनोविज्ञानमा विश्वकपको असर

आफैँ खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् ।
डा. बाबुराम ढुंगाना

काठमाडौँ — हरेक ४ वर्षमा हुने विश्वकप फुटबलको २१ औं संस्करण यस वर्ष रूसको राजधानी मस्कोमा जून १४ मा सुरु भई जुलाई १५ मा सकिँदैछ । ३२ देशका राष्ट्रिय टिमबीच भइरहेको उक्त खेलमा पुरुष खेलाडीबीच मात्र प्रतिस्पर्धा हुँदै आए तापनि रंगशालामा बसेर प्रत्यक्ष खेल हेर्ने दर्शक बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म लाखौं छन् ।

संसारका हरेक देशमा टेलिभिजनबाट करोडौं मानिसले हेरिरहेका छन् । हरेक पटक हुने विश्वकप फुटबलले के बालक, के वृद्धा, के महिला र के पुरुष सबैको ध्यान तान्न सफल छ । खेल हेर्दाहेर्दै मानिस उत्तेजित बन्ने गरेका छन् । यसको असर विश्वकपमा कहिल्यै खाता नखोलेको देश नेपालमा पनि उत्तिकै परेको छ । सबै समूहका मानिसले चासो राखे तापनि विशेषगरी युवा पुस्ता भने खेल हेर्न अति ‘क्रेजी’ देखिएका छन् ।

विडम्बनाको कुरा सहरी क्षेत्रका बालबालिका विगतमा च्याम्पियन ठहरिएका मुलुकका खेलाडीले लगाउने जर्सी लगाएर आआफूबीच बाजी थापिरहेका छन् । नेपाली बजारमा समेत ब्राजिलियन र अर्जेन्टिनियन खेलाडीले लगाउने जस्ता जर्सी प्रशस्तै बिक्री भए । अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकालाई रोजाइ–रोजाइ विदेशी जर्सी किनिदिए ।

विद्यालयहरूले यस्ता जर्सी किन्न हरतरहले उक्साए । बालबालिकालाई कुनै देशका खेलाडीको पक्ष लिन बाध्य बनाइयो । ती खेलाडीको देश विश्वको मानचित्रमा कहाँ पर्छ भनेर सिकाइएन, तर खेलाडीको नाम कण्ठ गराइयो । आफूले पक्ष लिएको टिमले हार्दा साना नानीहरू धुरुधुरु रोए । अर्को समूहमा लाग्ने आफ्ना सहपाठीसँग बहुत इख्खिए ।

यसरी आफूले पक्षपोषण गरेको समूहले खेल हार्दा नानीहरू रोएको फोटो फेसबुकमा हालियो र सार्वजनिक रूपमा देखाइयो । आफू पक्ष लागेको समूहले हार्‍यो भने बाबुआमा स्वयं नै बालबालिकाका अगाडि चिन्तित बन्ने गरेको समेत पाइयो । खेल हार्दा बालबालिका रोएका तस्बिरहरू बालबालिकालाई कोट्याइ–कोट्याइ देखाइयो । जित वा हारको मुडमा फेसबुकमा आवेग प्रकट गरेका भाषा छरपस्ट पारियो । राति अबेरसम्म टेलिभिजनमा खेल हेर्न बस्दा बालबालिकाकै अगाडि मद्यपान गरियो ।

घरमा समेत बाबुआमा र दाजुदिदीले बालबालिकालाई कुनै देशको टिमको पक्षमा बस्न बाध्य बनाए । तटस्थ भएर हेर्ने वातावरण बनाइएन । परिवारमा बसेर खेल हेर्दै गर्दा आफ्नो पक्षले हार्‍यो र अर्को पक्षले जित्यो भने बालबालिका जित्नेको पक्ष लिनेहरूसँग वा बाबु वा आमासँग रिसाउने गरे । खाना खान नमान्ने, सुत्न नमान्ने, भनेको नटेर्ने, सामान फालिदिने, झगडा गर्ने जस्ता व्यवहार प्रदर्शन गरे ।

विद्यालय जान नमान्ने, शिक्षक र साथीहरूसँग नबोल्ने वा विद्यालयका गृहकार्य नगर्नेसम्मका झोँक प्रदर्शन गरे । बालबालिकालाई निद्रा पुगेन, थकावट महसुस भयो, चिन्तित बने र कतिपय अवस्थामा बिरामीसमेत परे । यसले लामो समयसम्म एकआपसमा प्रतिशोधको भावना जन्माइदियो । अर्को अनौठो कुरा के भयो भने अभिभावकहरूले बालबालिकामा देखिएको यस प्रकारको व्यवहार प्रदर्शनलाई बेवास्ता गरे, हँसीमजाकमा उडाए ।

उल्टै उनीहरूलाई उकास्ने र फेरि यो खेल ४ वर्षपछि मात्र आउने त हो नि भनी हरेक दिन पक्ष/विपक्षमा रहन उक्साइयो । यसो गर्दा आफ्ना बालबालिका अन्तर्राष्ट्रिय गुणले भरिपूर्ण हुने भ्रम पालियो । कतिपय अवस्थामा छिमेकी र कार्यालयका सहकर्मीका अगाडि आफू सभ्य बन्न यस्ता काम ठूलो होहल्लाबीच गरिए । यसरी अमूक देशका खेलाडीको पक्ष लिई जित वा हार हुँदा भएको बाल मनोविज्ञानको प्रभावको कुनै आँकलन गरिएन ।

आफूले पक्षपोषण गरेको टिमले पटक–पटक हार्दा बालबालिकामा परेको मानसिक असर र उनीहरूले देखाएको व्यवहारको खोजी भएन । बालबालिकाको उमेर अनुसार विभिन्न पक्षको विकास गराउने जिम्मा लिएका विद्यालयहरूसमेत चुके । यस विषयमा समयमै सचेत गराउन बाल मनोवैज्ञानिकहरू पनि झुक्किए । आमसञ्चारका साधनहरूले समेत तामझामसाथ एकोहोरो प्रचारमात्र गरिरहे ।

यस लेखाइको अर्थ बालबालिकालाई खेल हेर्न नदिनु भन्ने हुँदै होइन । विद्यालयले विश्वकप फुटबल र यस्तै प्रकारका अन्य राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलबारे जानकारी नगराउनु भन्ने पनि होइन । बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर सुहाउँदो खेलमा सहभागी नगराउनु भन्ने त हुँदै होइन । त्यस्तैगरी बाबुआमाले पनि आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे जानकारी नगराउनु वा सँगै बसेर नहेर्नु भन्ने पनि होइन । खेलबाट बालबालिकामा धेरै कुरा सिकाउन सकिन्छ ।

आजकाल खेलका माध्यमबाट विद्यालमा धेरै विषयका पाठ पढाइने पनि गरिन्छ । खेलले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक सन्तुलन कायम गर्छ । सिकाइलाई रुचिकर बनाउँछ । खेल हेराउनु वा खेलाउनुभन्दा पहिले विद्यालय वा अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे सकारात्मक कुराको जानकारी गराउनाले उनीहरूले यसको परिणामलाई पनि सकारात्मक ढंगले लिन्छन् ।

बालबालिकालाई घर वा विद्यालयमा खेलबारे सिकाउनुपर्ने कुरा धेरै हुन सक्छन् । खेलबारे बालबालिकाबीच छलफल गराउनुपर्ने केही कुरालाई यहाँ उदाहरणस्वरूप प्रस्तुत गरिएको छ । खेलमा दुई समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा एक पक्षले अवश्य हार्छ । एउटा पक्षले हारेन भने खेलको अन्त्य हुन सक्दैन । एक पटक हारेको समूहले हारबाट पाठ सिकेमा अर्कोपटक जित्न पनि सक्छ । धेरै समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा थोरै समूहले मात्र पदक हात पार्छन् ।

सधैंभरि एकै देशका खेलाडीले मात्र जित हात पार्छन् भन्न सकिन्न । फुटबल पनि अन्य खेलजस्तै टिमको समन्वय र सहकार्यमा मात्र सफलता मिल्ने खेल हो । एउटा समूहमा १/२ जनामात्र होनहार खेलाडी हुँदैमा सजिलैसँग खेल जित्न सकिन्छ भन्न सकिँदैन । खेलमा भाग लिनु भनेको समूह कार्य नै हो । यो एउटा विश्व समुदायबीच चिनिने अवसर पनि हो । खेलको नियमबाट पाठ सिकेर मानव गतिविधिका धेरै क्षेत्रमा सफलता हात पार्न सकिन्छ । मानव जीवनको हरेक पलमा झैं खेलमा पनि अनुशासनको पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन आउँछ ।

अनुशासनको उल्लंघन गर्ने खेलाडी वा समूह कारबाहीको भागिदार हुन्छ । रंगमञ्चका सबै खेलाडीको महत्त्व वा मूल्य बुझी सम्मान गर्न सक्नुपर्छ । खेलको सम्मान खेलाडीले मात्र होइन, दर्शकले पनि उत्तिकै गर्नुपर्छ । खेलको जितमा अति खुसी हुने र हारमा सारै दु:खी हुने बानीले व्यक्ति स्वयंलाई हानि गर्छ । कुनै पनि समूह खेलमा हारजित भएपछि शत्रुतापूर्ण व्यवहार गर्न वा नयाँ शत्रु कमाएर जान आएका हुँदैनन् ।

कुनै देशको टिमले आफ्नो देशको टिमलाई खेलमा हरायो भनेर त्यो देशप्रति शत्रुतापूर्ण नजरले हेरिन्न । एउटा खेलको अन्त्य भइसकेपछि दुई फरक समूहका खेलाडीबीच हात मिलाएर मित्रवत अवस्था कायम राख्दै छुट्टिने चलन त्यसै बसेको होइन ।

यसरी खेलबारे सकारात्मक धारणा दिलाई बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर र रुचि सुहाउँदो खेल खेलाएर खेलप्रतिको बुझाइमा सामान्य बनाएपछि कुनै पनि खेल हेराउन सकिन्छ । साना नानीहरूलाई खेल नखेलाइकन पनि खेलबारे कथा भनेर आवश्यक ठानिएका आधारभूत कुराबारे जानकारी दिन सकिन्छ ।

खेलबारे चित्र कोरेर पनि सिकाउन सकिन्छ । आजकाल इलेक्ट्रोनिक गेम पनि प्रशस्तै पाइन्छन् । यद्यपि यसमा पनि जोखिम शून्य भने छैन । यसरी आफै खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् । यसले उनीहरूको मनोविज्ञानमा पर्ने सकारात्मक असरले सिकाइलाई मद्दत पुर्‍याउँछ भने तनावबाट बच्दा स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पर्दैन ।

बालबालिकालाई जतिसुकै अभ्यस्त बनाए पनि खेल हेर्न बस्दा पालन गर्नुपर्ने अनुशासन भने कडाइसाथ पालना गर्नु अभिभावकको दायित्वभित्र पर्छ । सावधानी अपनाएमा खेलबाट बालबालिकामा थप उत्साह जगाउन सकिन्छ ।

ढुंगाना शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका उपसचिव हुन् ।

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT