रेल आवश्यकता कि विलासिता ?

तर्कहरू र विगतको कमजोर व्यवस्थापकीय क्षमताबाटै तर्सिएर मात्र अबको मुलुक चल्दैन ।
डा. रमेश पौडेल

काठमाडौँ — अहिले नेपालमा रेलमार्गको व्यवस्थित विकासबारे चर्चा बढ्दो छ । हालका प्रधानमन्त्रीको अघिल्लो कार्यकालबाट यसबारे चर्चा सुरु भएको थियो । खासमा निर्वाचनका बेला जनमानसका बीचमा विकासको उदाहरणका रूपमा पनि हामीले यो वा त्यो कोणबाट रेल चर्चा गरेकै हाैं ।

अहिले प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणपछि जनमानसका बीच पक्ष र विपक्षमा बहसहरू सुरु भएका छन् । लोकतन्त्रमा बहस र छलफल, पक्ष र विपक्ष नित्तान्त स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्छ । तर यस्ता छलफल र विपक्षका तथ्य एवं तर्कसंगत बनाउँदै यसको निर्णयमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने लक्ष्यका साथ गरिनुपर्छ, त्यसो गर्दामात्र देशले ठिक बाटो समाउन सक्नेछ । यही उद्देश्यका साथ यो आलेख तयार गरिएको छ ।

रेलका विपक्षमा गरिएका तर्कहरू
हिजोका दिनमा रेल एउटा सपनामात्र थियो । अब यो विस्तारै विपनामा रूपान्तरण हुनसक्ने सम्भावना बढ्दो छ । त्यसैले यसका पक्षमा मात्र होइन, विपक्षमा पनि केही तर्कहरू सुनिन थालेका छन् । रेलको अर्थ–राजनीतिको पनि आफ्नै महत्त्व छ । अत: पक्ष र विपक्ष हुनु अन्यथा हुँदै होइन ।

Yamaha

पहिलो तर्क, रेल नेपालका सन्दर्भमा आवश्यकता होइन विलासिताको साधन हो भन्ने छ । आलोचना कतिसम्म भएको छ भने जनतालाई सिटामोल पुर्‍याउन सकिएको छैन, रेल किन चाहियो ? अब बन्ने रेलबाट तल्लो वर्गले केही पाउँदैन, रेलले दलाल पुँजीवादको विकास गर्छ, बरु उद्योग खोल्न सक्दा रोजगारी बढ्न सक्छ । वामपन्थीहरूकै एउटा तप्काबाट यी तर्कहरू सुनिन्छन् ।

दोस्रो तर्क गर्नेहरू भन्छन्– यो ठूलो प्रोजेक्ट भएकोले नेपालको लगानी ठूलो हुन्छ, यो असफल भयो भने देश बर्बाद हुन्छ । त्यसैले ऋण लिएर होइन, अनुदान लिएर मात्र यस्तो काम सम्पन्न गर्नुपर्छ । कांग्रेस सम्बद्ध केही नेताका भनाइ यस्ता छन् । संस्थागत धारणा भने बनेको देखिँदैन ।

तेस्रो, केही अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट पनि तर्कहरू चर्चामा आएका छन् । नेपालका केही बौद्धिक समूहका मानिसहरू भन्ने गर्छन् कि रित्तो आउने र रित्तै फर्किने अवस्थाका कारण रेल ल्याउनेभन्दा त्यसलाई कसरी भर्ने भन्ने समस्या हो । हामीले व्यापार र पर्यटनमा उल्लेखनीय काम नगर्दासम्म रेलले नेपालको अर्थतन्त्रमा अपेक्षाकृत योगदान गर्न सक्दैन ।

चौथो तर्क यो फगत सपना हो भन्ने छ । ५० वर्ष नेपालमा प्रधानमन्त्रीले भनेको रेल आउँदैन । हल्लाको भरमा त्यो कसरी आउँछ ? यो त चीनले चीनले नेपालमा सक्रिय कूटनीतिको अभ्यास गर्ने एउटा माध्यममात्र हो । प्रधानमन्त्री र उनको पार्टी यसैको जालमा परेका छन् ।

यी तर्कहरू आफ्ना स्थानमा छन् । हामीले लामो समयदेखि यातायात सञ्जालका कुरा गरिरहेका छौं । त्यस्तै हामीले सस्तो यातायातको विकल्प पनि चाहेकै हो । पूर्वाधार विकास नभई उद्योगको विकास सम्भव छैन भन्ने पनि हामीले बिर्सनु हँुदैन । पूर्वाधारले औद्योगीकरण कि औद्योगीकरणले पूर्वाधार ? विचारणीय प्रश्न हो । युरोपबाटै औद्योगिक क्रान्ति सुरुवात हुनु पूर्वाधार नै प्रमुख कारण थियो कि ? यसरी पनि सोचिनुपर्छ ।

रेल ल्याउन सक्दाका प्रभाव
राम्रोसँग व्यवस्थापन गर्नसक्दा नेपालका सन्दर्भमा रेल सबैभन्दा सस्तो ढुवानीको माध्यम बन्न सक्नेछ । नेपाल भूपरिवेष्टित देश हो, अर्थात समुद्रसँग सिधा पहुँच छैन । सडक र हवाई यातायातभन्दा सामानको ढुवानी र मानिस आवत–जावतका लागि रेल सबैभन्दा सस्तोमात्र होइन, सजिलो र भरपर्दो माध्यम बन्न सक्छ । ढुवानी सस्तो र तुलनात्मक रूपमा भरपर्दो हुने हुनाले आयात र निर्यात दुवै सस्तो बन्न सक्छ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा हाम्रो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढ्नेछ । अत: यसले राष्ट्रिय पुँजीको विकासमा पनि रामै्र योगदान गर्न सक्नेछ ।

अर्कोतर्फ हामीले प्रत्येक वर्ष ५० लाख विदेशी पर्यटक भित्र्याउने कुरा गरिरहेका छौं, यसका लागि पनि रेलसेवा अनिवार्य छ । यसले निम्न र मध्यम वर्गका पर्यटकलाई पनि नेपाल हेर्न प्रेरित गर्नेछ ।

हाम्रा दुबै छिमेकी देश विशाल बजार पनि हुन् । उनीहरू पनि आपसमा ठूलो हिस्साको व्यापार गर्छन् । समुद्रबाट सस्तोमा व्यापार गर्न उनीहरू आफै सक्षम त छन्, तर त्यसले समय बढी लिने गर्छ । यसले गर्दा तरकारी, फलफूल, प्रशोधित खाद्य सामग्रीहरू, दूधजन्य सामग्री आदिका व्यापारका लागि रेल नै सबैभन्दा उत्तम विकल्प हो ।

नेपालको उत्तर र चीनका अधिकांश भूभागमा खेती गर्न सम्भव फलफूल तथा तरकारीहरू नेपालको दक्षिण र भारतसम्म पुर्‍याउन सहज बन्न सक्छ भने नेपालको दक्षिण र भारतमा उत्पादन हुनसक्ने फलफूल, तरकारीका लागि चीनसम्मको ढुवानीलाई सजिलो बन्नेछ । त्यसैले दुवै किसिमका वस्तुहरूलाई विशाल बजारको कनेक्सन हुनेछ । यसले नेपाललाई सेन्ट्रल युरोपजस्तो केन्द्रमा राख्नेछ, भन्नुपर्दा जर्मन र फ्रान्स दुवैको छिमेकी स्वीटजरल्यान्ड जस्तो । सयौं प्रकारका व्यापार र व्यवसायहरूको ढोका खोल्न सक्नेछ । त्यसैले रेल र विकासको सम्बन्ध यहाँनेर छ । त्यसैले यो आवश्यकता हो, विलासिता होइन ।

प्रश्न उठ्छ कि त्यसो भए यो काम भारत र चीन स्वयंले गर्न किन सक्दैनन् ?
अथवा रेलबाटै चीन र भारत किन जोडिन सक्दैनन् ? यो त चीन र भारतको राजनीतिक र कूटनीतिक सम्बन्ध नबुझ्नेहरूले गर्ने हलुका तर्कमात्र हो । यी प्रश्नहरूमा नेपालले टाउको दुखाउन आवश्यक छैन पनि । हामीले खोजेको समृद्धिले एकातर्फ तीव्र आर्थिक वृद्धिको माग गर्छ । रेल जस्ता पूर्वाधारमा लगानीले त्यसलाई टेवा दिनेछ ।

अर्कोतर्फ त्यो वृद्धिको न्यायोचित वितरणबाट मात्र समृद्धि आउनेछ । यसले धेरैभन्दा धेरै जनकल्याणका कामहरूको माग गर्छ, त्यसले जनतालाई सिटामोल पनि खुवाउनेछ । रेल नआउँदैमा जनताले सिटामोल पाउने पनि होइन । यी त सरकारका इच्छाशक्ति र सामथ्र्यमा भरपर्ने कुरा हुन् ।

केही तिता तथ्यहरू
यति बलिया तर्क रेलसेवाबारे हुँदाहुँदै पनि विकासवादी अर्थशास्त्रीका हिसाबले समेत मेरो मानसपटलमा केही तथ्य घुमिरहेका छन् । छिमेकी राष्ट्रले स्थापना गरिदिएको ट्रलीबस लामो समयसम्म उपत्यकाबासीलाई सेवा पुर्‍याएर पनि किन धराशायी भयो ? जनकपुर–जयनगर रेल किन यो अवस्थामा पुगेको हो ? त्योभन्दा नयाँ रेलसेवा कुन अर्थमा विशिष्ट हुन्छ ? हाम्रो व्यवस्थापकीय क्षमताको इतिहास तितो छ, जसले झकझ्क्याउने गर्छ नै ।

एउटा प्रश्न पनि उठ्छ, नयाँ ल्याउनुभन्दा पहिले नै हामीकहाँ भएको रेलसेवालाई नमुनायोग्य बनाउन सक्दा रेलसेवा र हाम्रो व्यवस्थापकीय क्षमतामा बढी विश्वास हुन्थ्यो कि ? त्यसैले यी स्वाभाविक रूपमा प्रतिनिधिमूलक प्रश्नहरू हुन्, गम्भीर रूपमा सोचिनुपर्ने । यी केही प्रश्न, तर्कहरू र विगतको कमजोर व्यवस्थापकीय क्षमताबाटै तर्सिएर अबको मुलुक चल्न सक्दैन । यीबाट शिक्षा लिन र सतर्क हुन भने आवश्यक छ ।

नेतृत्वले देखेका सपनाका पक्षमा व्यापक गृहकार्य गरेर मात्र विपना र वास्तविकतामा परिवर्तन हुने हुन् । सबै तहका जनमानसका बीच एक खालको आकांक्षा र भावना जगाउन आवश्यक छ । उनीहरूबाट उठ्ने शंका, प्रश्न र तर्कहरूलाई ख्याल गर्दै आवश्यक सूचना, तर्क र योजना प्रस्तुत गर्ने काम सरकारको हो ।

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बालमनोविज्ञानमा विश्वकपको असर

आफैँ खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् ।
डा. बाबुराम ढुंगाना

काठमाडौँ — हरेक ४ वर्षमा हुने विश्वकप फुटबलको २१ औं संस्करण यस वर्ष रूसको राजधानी मस्कोमा जून १४ मा सुरु भई जुलाई १५ मा सकिँदैछ । ३२ देशका राष्ट्रिय टिमबीच भइरहेको उक्त खेलमा पुरुष खेलाडीबीच मात्र प्रतिस्पर्धा हुँदै आए तापनि रंगशालामा बसेर प्रत्यक्ष खेल हेर्ने दर्शक बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म लाखौं छन् ।

संसारका हरेक देशमा टेलिभिजनबाट करोडौं मानिसले हेरिरहेका छन् । हरेक पटक हुने विश्वकप फुटबलले के बालक, के वृद्धा, के महिला र के पुरुष सबैको ध्यान तान्न सफल छ । खेल हेर्दाहेर्दै मानिस उत्तेजित बन्ने गरेका छन् । यसको असर विश्वकपमा कहिल्यै खाता नखोलेको देश नेपालमा पनि उत्तिकै परेको छ । सबै समूहका मानिसले चासो राखे तापनि विशेषगरी युवा पुस्ता भने खेल हेर्न अति ‘क्रेजी’ देखिएका छन् ।

विडम्बनाको कुरा सहरी क्षेत्रका बालबालिका विगतमा च्याम्पियन ठहरिएका मुलुकका खेलाडीले लगाउने जर्सी लगाएर आआफूबीच बाजी थापिरहेका छन् । नेपाली बजारमा समेत ब्राजिलियन र अर्जेन्टिनियन खेलाडीले लगाउने जस्ता जर्सी प्रशस्तै बिक्री भए । अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकालाई रोजाइ–रोजाइ विदेशी जर्सी किनिदिए ।

विद्यालयहरूले यस्ता जर्सी किन्न हरतरहले उक्साए । बालबालिकालाई कुनै देशका खेलाडीको पक्ष लिन बाध्य बनाइयो । ती खेलाडीको देश विश्वको मानचित्रमा कहाँ पर्छ भनेर सिकाइएन, तर खेलाडीको नाम कण्ठ गराइयो । आफूले पक्ष लिएको टिमले हार्दा साना नानीहरू धुरुधुरु रोए । अर्को समूहमा लाग्ने आफ्ना सहपाठीसँग बहुत इख्खिए ।

यसरी आफूले पक्षपोषण गरेको समूहले खेल हार्दा नानीहरू रोएको फोटो फेसबुकमा हालियो र सार्वजनिक रूपमा देखाइयो । आफू पक्ष लागेको समूहले हार्‍यो भने बाबुआमा स्वयं नै बालबालिकाका अगाडि चिन्तित बन्ने गरेको समेत पाइयो । खेल हार्दा बालबालिका रोएका तस्बिरहरू बालबालिकालाई कोट्याइ–कोट्याइ देखाइयो । जित वा हारको मुडमा फेसबुकमा आवेग प्रकट गरेका भाषा छरपस्ट पारियो । राति अबेरसम्म टेलिभिजनमा खेल हेर्न बस्दा बालबालिकाकै अगाडि मद्यपान गरियो ।

घरमा समेत बाबुआमा र दाजुदिदीले बालबालिकालाई कुनै देशको टिमको पक्षमा बस्न बाध्य बनाए । तटस्थ भएर हेर्ने वातावरण बनाइएन । परिवारमा बसेर खेल हेर्दै गर्दा आफ्नो पक्षले हार्‍यो र अर्को पक्षले जित्यो भने बालबालिका जित्नेको पक्ष लिनेहरूसँग वा बाबु वा आमासँग रिसाउने गरे । खाना खान नमान्ने, सुत्न नमान्ने, भनेको नटेर्ने, सामान फालिदिने, झगडा गर्ने जस्ता व्यवहार प्रदर्शन गरे ।

विद्यालय जान नमान्ने, शिक्षक र साथीहरूसँग नबोल्ने वा विद्यालयका गृहकार्य नगर्नेसम्मका झोँक प्रदर्शन गरे । बालबालिकालाई निद्रा पुगेन, थकावट महसुस भयो, चिन्तित बने र कतिपय अवस्थामा बिरामीसमेत परे । यसले लामो समयसम्म एकआपसमा प्रतिशोधको भावना जन्माइदियो । अर्को अनौठो कुरा के भयो भने अभिभावकहरूले बालबालिकामा देखिएको यस प्रकारको व्यवहार प्रदर्शनलाई बेवास्ता गरे, हँसीमजाकमा उडाए ।

उल्टै उनीहरूलाई उकास्ने र फेरि यो खेल ४ वर्षपछि मात्र आउने त हो नि भनी हरेक दिन पक्ष/विपक्षमा रहन उक्साइयो । यसो गर्दा आफ्ना बालबालिका अन्तर्राष्ट्रिय गुणले भरिपूर्ण हुने भ्रम पालियो । कतिपय अवस्थामा छिमेकी र कार्यालयका सहकर्मीका अगाडि आफू सभ्य बन्न यस्ता काम ठूलो होहल्लाबीच गरिए । यसरी अमूक देशका खेलाडीको पक्ष लिई जित वा हार हुँदा भएको बाल मनोविज्ञानको प्रभावको कुनै आँकलन गरिएन ।

आफूले पक्षपोषण गरेको टिमले पटक–पटक हार्दा बालबालिकामा परेको मानसिक असर र उनीहरूले देखाएको व्यवहारको खोजी भएन । बालबालिकाको उमेर अनुसार विभिन्न पक्षको विकास गराउने जिम्मा लिएका विद्यालयहरूसमेत चुके । यस विषयमा समयमै सचेत गराउन बाल मनोवैज्ञानिकहरू पनि झुक्किए । आमसञ्चारका साधनहरूले समेत तामझामसाथ एकोहोरो प्रचारमात्र गरिरहे ।

यस लेखाइको अर्थ बालबालिकालाई खेल हेर्न नदिनु भन्ने हुँदै होइन । विद्यालयले विश्वकप फुटबल र यस्तै प्रकारका अन्य राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलबारे जानकारी नगराउनु भन्ने पनि होइन । बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर सुहाउँदो खेलमा सहभागी नगराउनु भन्ने त हुँदै होइन । त्यस्तैगरी बाबुआमाले पनि आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे जानकारी नगराउनु वा सँगै बसेर नहेर्नु भन्ने पनि होइन । खेलबाट बालबालिकामा धेरै कुरा सिकाउन सकिन्छ ।

आजकाल खेलका माध्यमबाट विद्यालमा धेरै विषयका पाठ पढाइने पनि गरिन्छ । खेलले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक सन्तुलन कायम गर्छ । सिकाइलाई रुचिकर बनाउँछ । खेल हेराउनु वा खेलाउनुभन्दा पहिले विद्यालय वा अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे सकारात्मक कुराको जानकारी गराउनाले उनीहरूले यसको परिणामलाई पनि सकारात्मक ढंगले लिन्छन् ।

बालबालिकालाई घर वा विद्यालयमा खेलबारे सिकाउनुपर्ने कुरा धेरै हुन सक्छन् । खेलबारे बालबालिकाबीच छलफल गराउनुपर्ने केही कुरालाई यहाँ उदाहरणस्वरूप प्रस्तुत गरिएको छ । खेलमा दुई समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा एक पक्षले अवश्य हार्छ । एउटा पक्षले हारेन भने खेलको अन्त्य हुन सक्दैन । एक पटक हारेको समूहले हारबाट पाठ सिकेमा अर्कोपटक जित्न पनि सक्छ । धेरै समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा थोरै समूहले मात्र पदक हात पार्छन् ।

सधैंभरि एकै देशका खेलाडीले मात्र जित हात पार्छन् भन्न सकिन्न । फुटबल पनि अन्य खेलजस्तै टिमको समन्वय र सहकार्यमा मात्र सफलता मिल्ने खेल हो । एउटा समूहमा १/२ जनामात्र होनहार खेलाडी हुँदैमा सजिलैसँग खेल जित्न सकिन्छ भन्न सकिँदैन । खेलमा भाग लिनु भनेको समूह कार्य नै हो । यो एउटा विश्व समुदायबीच चिनिने अवसर पनि हो । खेलको नियमबाट पाठ सिकेर मानव गतिविधिका धेरै क्षेत्रमा सफलता हात पार्न सकिन्छ । मानव जीवनको हरेक पलमा झैं खेलमा पनि अनुशासनको पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन आउँछ ।

अनुशासनको उल्लंघन गर्ने खेलाडी वा समूह कारबाहीको भागिदार हुन्छ । रंगमञ्चका सबै खेलाडीको महत्त्व वा मूल्य बुझी सम्मान गर्न सक्नुपर्छ । खेलको सम्मान खेलाडीले मात्र होइन, दर्शकले पनि उत्तिकै गर्नुपर्छ । खेलको जितमा अति खुसी हुने र हारमा सारै दु:खी हुने बानीले व्यक्ति स्वयंलाई हानि गर्छ । कुनै पनि समूह खेलमा हारजित भएपछि शत्रुतापूर्ण व्यवहार गर्न वा नयाँ शत्रु कमाएर जान आएका हुँदैनन् ।

कुनै देशको टिमले आफ्नो देशको टिमलाई खेलमा हरायो भनेर त्यो देशप्रति शत्रुतापूर्ण नजरले हेरिन्न । एउटा खेलको अन्त्य भइसकेपछि दुई फरक समूहका खेलाडीबीच हात मिलाएर मित्रवत अवस्था कायम राख्दै छुट्टिने चलन त्यसै बसेको होइन ।

यसरी खेलबारे सकारात्मक धारणा दिलाई बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर र रुचि सुहाउँदो खेल खेलाएर खेलप्रतिको बुझाइमा सामान्य बनाएपछि कुनै पनि खेल हेराउन सकिन्छ । साना नानीहरूलाई खेल नखेलाइकन पनि खेलबारे कथा भनेर आवश्यक ठानिएका आधारभूत कुराबारे जानकारी दिन सकिन्छ ।

खेलबारे चित्र कोरेर पनि सिकाउन सकिन्छ । आजकाल इलेक्ट्रोनिक गेम पनि प्रशस्तै पाइन्छन् । यद्यपि यसमा पनि जोखिम शून्य भने छैन । यसरी आफै खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् । यसले उनीहरूको मनोविज्ञानमा पर्ने सकारात्मक असरले सिकाइलाई मद्दत पुर्‍याउँछ भने तनावबाट बच्दा स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पर्दैन ।

बालबालिकालाई जतिसुकै अभ्यस्त बनाए पनि खेल हेर्न बस्दा पालन गर्नुपर्ने अनुशासन भने कडाइसाथ पालना गर्नु अभिभावकको दायित्वभित्र पर्छ । सावधानी अपनाएमा खेलबाट बालबालिकामा थप उत्साह जगाउन सकिन्छ ।

ढुंगाना शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका उपसचिव हुन् ।

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT