बालमनोविज्ञानमा विश्वकपको असर

आफैँ खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् ।
डा. बाबुराम ढुंगाना

काठमाडौँ — हरेक ४ वर्षमा हुने विश्वकप फुटबलको २१ औं संस्करण यस वर्ष रूसको राजधानी मस्कोमा जून १४ मा सुरु भई जुलाई १५ मा सकिँदैछ । ३२ देशका राष्ट्रिय टिमबीच भइरहेको उक्त खेलमा पुरुष खेलाडीबीच मात्र प्रतिस्पर्धा हुँदै आए तापनि रंगशालामा बसेर प्रत्यक्ष खेल हेर्ने दर्शक बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म लाखौं छन् ।

संसारका हरेक देशमा टेलिभिजनबाट करोडौं मानिसले हेरिरहेका छन् । हरेक पटक हुने विश्वकप फुटबलले के बालक, के वृद्धा, के महिला र के पुरुष सबैको ध्यान तान्न सफल छ । खेल हेर्दाहेर्दै मानिस उत्तेजित बन्ने गरेका छन् । यसको असर विश्वकपमा कहिल्यै खाता नखोलेको देश नेपालमा पनि उत्तिकै परेको छ । सबै समूहका मानिसले चासो राखे तापनि विशेषगरी युवा पुस्ता भने खेल हेर्न अति ‘क्रेजी’ देखिएका छन् ।

विडम्बनाको कुरा सहरी क्षेत्रका बालबालिका विगतमा च्याम्पियन ठहरिएका मुलुकका खेलाडीले लगाउने जर्सी लगाएर आआफूबीच बाजी थापिरहेका छन् । नेपाली बजारमा समेत ब्राजिलियन र अर्जेन्टिनियन खेलाडीले लगाउने जस्ता जर्सी प्रशस्तै बिक्री भए । अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकालाई रोजाइ–रोजाइ विदेशी जर्सी किनिदिए ।

Yamaha

विद्यालयहरूले यस्ता जर्सी किन्न हरतरहले उक्साए । बालबालिकालाई कुनै देशका खेलाडीको पक्ष लिन बाध्य बनाइयो । ती खेलाडीको देश विश्वको मानचित्रमा कहाँ पर्छ भनेर सिकाइएन, तर खेलाडीको नाम कण्ठ गराइयो । आफूले पक्ष लिएको टिमले हार्दा साना नानीहरू धुरुधुरु रोए । अर्को समूहमा लाग्ने आफ्ना सहपाठीसँग बहुत इख्खिए ।

यसरी आफूले पक्षपोषण गरेको समूहले खेल हार्दा नानीहरू रोएको फोटो फेसबुकमा हालियो र सार्वजनिक रूपमा देखाइयो । आफू पक्ष लागेको समूहले हार्‍यो भने बाबुआमा स्वयं नै बालबालिकाका अगाडि चिन्तित बन्ने गरेको समेत पाइयो । खेल हार्दा बालबालिका रोएका तस्बिरहरू बालबालिकालाई कोट्याइ–कोट्याइ देखाइयो । जित वा हारको मुडमा फेसबुकमा आवेग प्रकट गरेका भाषा छरपस्ट पारियो । राति अबेरसम्म टेलिभिजनमा खेल हेर्न बस्दा बालबालिकाकै अगाडि मद्यपान गरियो ।

घरमा समेत बाबुआमा र दाजुदिदीले बालबालिकालाई कुनै देशको टिमको पक्षमा बस्न बाध्य बनाए । तटस्थ भएर हेर्ने वातावरण बनाइएन । परिवारमा बसेर खेल हेर्दै गर्दा आफ्नो पक्षले हार्‍यो र अर्को पक्षले जित्यो भने बालबालिका जित्नेको पक्ष लिनेहरूसँग वा बाबु वा आमासँग रिसाउने गरे । खाना खान नमान्ने, सुत्न नमान्ने, भनेको नटेर्ने, सामान फालिदिने, झगडा गर्ने जस्ता व्यवहार प्रदर्शन गरे ।

विद्यालय जान नमान्ने, शिक्षक र साथीहरूसँग नबोल्ने वा विद्यालयका गृहकार्य नगर्नेसम्मका झोँक प्रदर्शन गरे । बालबालिकालाई निद्रा पुगेन, थकावट महसुस भयो, चिन्तित बने र कतिपय अवस्थामा बिरामीसमेत परे । यसले लामो समयसम्म एकआपसमा प्रतिशोधको भावना जन्माइदियो । अर्को अनौठो कुरा के भयो भने अभिभावकहरूले बालबालिकामा देखिएको यस प्रकारको व्यवहार प्रदर्शनलाई बेवास्ता गरे, हँसीमजाकमा उडाए ।

उल्टै उनीहरूलाई उकास्ने र फेरि यो खेल ४ वर्षपछि मात्र आउने त हो नि भनी हरेक दिन पक्ष/विपक्षमा रहन उक्साइयो । यसो गर्दा आफ्ना बालबालिका अन्तर्राष्ट्रिय गुणले भरिपूर्ण हुने भ्रम पालियो । कतिपय अवस्थामा छिमेकी र कार्यालयका सहकर्मीका अगाडि आफू सभ्य बन्न यस्ता काम ठूलो होहल्लाबीच गरिए । यसरी अमूक देशका खेलाडीको पक्ष लिई जित वा हार हुँदा भएको बाल मनोविज्ञानको प्रभावको कुनै आँकलन गरिएन ।

आफूले पक्षपोषण गरेको टिमले पटक–पटक हार्दा बालबालिकामा परेको मानसिक असर र उनीहरूले देखाएको व्यवहारको खोजी भएन । बालबालिकाको उमेर अनुसार विभिन्न पक्षको विकास गराउने जिम्मा लिएका विद्यालयहरूसमेत चुके । यस विषयमा समयमै सचेत गराउन बाल मनोवैज्ञानिकहरू पनि झुक्किए । आमसञ्चारका साधनहरूले समेत तामझामसाथ एकोहोरो प्रचारमात्र गरिरहे ।

यस लेखाइको अर्थ बालबालिकालाई खेल हेर्न नदिनु भन्ने हुँदै होइन । विद्यालयले विश्वकप फुटबल र यस्तै प्रकारका अन्य राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलबारे जानकारी नगराउनु भन्ने पनि होइन । बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर सुहाउँदो खेलमा सहभागी नगराउनु भन्ने त हुँदै होइन । त्यस्तैगरी बाबुआमाले पनि आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे जानकारी नगराउनु वा सँगै बसेर नहेर्नु भन्ने पनि होइन । खेलबाट बालबालिकामा धेरै कुरा सिकाउन सकिन्छ ।

आजकाल खेलका माध्यमबाट विद्यालमा धेरै विषयका पाठ पढाइने पनि गरिन्छ । खेलले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक सन्तुलन कायम गर्छ । सिकाइलाई रुचिकर बनाउँछ । खेल हेराउनु वा खेलाउनुभन्दा पहिले विद्यालय वा अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई खेलबारे सकारात्मक कुराको जानकारी गराउनाले उनीहरूले यसको परिणामलाई पनि सकारात्मक ढंगले लिन्छन् ।

बालबालिकालाई घर वा विद्यालयमा खेलबारे सिकाउनुपर्ने कुरा धेरै हुन सक्छन् । खेलबारे बालबालिकाबीच छलफल गराउनुपर्ने केही कुरालाई यहाँ उदाहरणस्वरूप प्रस्तुत गरिएको छ । खेलमा दुई समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा एक पक्षले अवश्य हार्छ । एउटा पक्षले हारेन भने खेलको अन्त्य हुन सक्दैन । एक पटक हारेको समूहले हारबाट पाठ सिकेमा अर्कोपटक जित्न पनि सक्छ । धेरै समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा थोरै समूहले मात्र पदक हात पार्छन् ।

सधैंभरि एकै देशका खेलाडीले मात्र जित हात पार्छन् भन्न सकिन्न । फुटबल पनि अन्य खेलजस्तै टिमको समन्वय र सहकार्यमा मात्र सफलता मिल्ने खेल हो । एउटा समूहमा १/२ जनामात्र होनहार खेलाडी हुँदैमा सजिलैसँग खेल जित्न सकिन्छ भन्न सकिँदैन । खेलमा भाग लिनु भनेको समूह कार्य नै हो । यो एउटा विश्व समुदायबीच चिनिने अवसर पनि हो । खेलको नियमबाट पाठ सिकेर मानव गतिविधिका धेरै क्षेत्रमा सफलता हात पार्न सकिन्छ । मानव जीवनको हरेक पलमा झैं खेलमा पनि अनुशासनको पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन आउँछ ।

अनुशासनको उल्लंघन गर्ने खेलाडी वा समूह कारबाहीको भागिदार हुन्छ । रंगमञ्चका सबै खेलाडीको महत्त्व वा मूल्य बुझी सम्मान गर्न सक्नुपर्छ । खेलको सम्मान खेलाडीले मात्र होइन, दर्शकले पनि उत्तिकै गर्नुपर्छ । खेलको जितमा अति खुसी हुने र हारमा सारै दु:खी हुने बानीले व्यक्ति स्वयंलाई हानि गर्छ । कुनै पनि समूह खेलमा हारजित भएपछि शत्रुतापूर्ण व्यवहार गर्न वा नयाँ शत्रु कमाएर जान आएका हुँदैनन् ।

कुनै देशको टिमले आफ्नो देशको टिमलाई खेलमा हरायो भनेर त्यो देशप्रति शत्रुतापूर्ण नजरले हेरिन्न । एउटा खेलको अन्त्य भइसकेपछि दुई फरक समूहका खेलाडीबीच हात मिलाएर मित्रवत अवस्था कायम राख्दै छुट्टिने चलन त्यसै बसेको होइन ।

यसरी खेलबारे सकारात्मक धारणा दिलाई बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर र रुचि सुहाउँदो खेल खेलाएर खेलप्रतिको बुझाइमा सामान्य बनाएपछि कुनै पनि खेल हेराउन सकिन्छ । साना नानीहरूलाई खेल नखेलाइकन पनि खेलबारे कथा भनेर आवश्यक ठानिएका आधारभूत कुराबारे जानकारी दिन सकिन्छ ।

खेलबारे चित्र कोरेर पनि सिकाउन सकिन्छ । आजकाल इलेक्ट्रोनिक गेम पनि प्रशस्तै पाइन्छन् । यद्यपि यसमा पनि जोखिम शून्य भने छैन । यसरी आफै खेल खेलेर वा खेलबारे सुनेर अभ्यस्त भएका बालबालिका देशभित्र वा बाहिर हुने कुनै पनि प्रतियोगिता हेर्दा जित वा हारमा अति संवेगात्मक हुनबाट जोगिन्छन् र खेलमा रमाउन सक्छन् । यसले उनीहरूको मनोविज्ञानमा पर्ने सकारात्मक असरले सिकाइलाई मद्दत पुर्‍याउँछ भने तनावबाट बच्दा स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पर्दैन ।

बालबालिकालाई जतिसुकै अभ्यस्त बनाए पनि खेल हेर्न बस्दा पालन गर्नुपर्ने अनुशासन भने कडाइसाथ पालना गर्नु अभिभावकको दायित्वभित्र पर्छ । सावधानी अपनाएमा खेलबाट बालबालिकामा थप उत्साह जगाउन सकिन्छ ।

ढुंगाना शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका उपसचिव हुन् ।

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विद्युतीय दुर्घटनाको जोखिम

कला तिमल्सिना

काठमाडौँ — सुन्दा सामान्यजस्तै लाग्ने विद्युतीय सुरक्षाका कुरा असामान्य रूपमा दैनिकजसो दुर्घटना र धनजनको क्षति गराउने माध्यमको रूपमा अखबार र फेसबुकमा आउने गरेको छ । करेन्ट लागेका समाचार र तस्बिरले सबैको मनलाई दुखित पार्छ । यस्ता घटनाबारे उल्लेखनीय छलफल, बहस र निष्कर्ष भएको पाइँदैन ।

वीरगन्ज लक्षवनका २ जना सासु–बुहारी कान्तिदेवी र जागोदेवी सोनार चापाकलबाट पानी तान्ने क्रममा, सल्यानमा खेतमा काम गरिरहेकी मेगली ओली र एकहल गोरु, घरमा बिजुलीको बल्ब फेर्ने क्रममा दाङका दिलबहादुर चौधरी, बागलुङमा जंगलबाट स्याउला लिएर घर फर्कने क्रममा बिजुलीको पोल छुँदा गुमा कँडेल र निशा कँडेल, धादिङमा घरधन्दा गर्ने क्रममा होमकुमारी पौडेल, पानी तान्ने क्रममा अर्जुन श्रेष्ठ, पोखरामा बिजुलीको तार सडकमा लत्रिएर मोटरसाइकलमा गुडिरहेका विष्णु बास्ताकोटी, सप्तरी मामाघर आएकी नसिमा खातुन प्रतिनिधि पात्रमात्रै हुन् ।

यस्ता धेरै नागरिकले करेन्टबाट दिनदिनै ज्यान गुमाइरहेका छन् । एकले अर्कोलाई बचाउने क्रममा करेन्ट लागेर दुबैको मृत्यु भएका घटना पनि छन् । २०७५ वैशाखदेखि यतामात्र पत्रपत्रिका र सामाजिक सञ्जालमा आएका खबरको आधारमा सरदर दैनिक १ जना मानिसले करेन्टबाट ज्यान गुमाइरहेको अवस्था छ ।

केही दिन अघिमात्र बिजुलीको पोल फेर्ने क्रममा डोटीका ४ युवा, बागलुङका २ किशोरी विद्युतीय दुर्घटनाका सिकार भएका छन् । करेन्ट लागेर घाइते र अंगभंग भएका, हातखुट्टा गुमाउनेहरूको संख्या पनि निकै छ ।

दिनहुँजसो भइरहेका यस्ता घटना न्यूनीकरण गर्नसक्ने कुनै उपाय नै नभएको हो त ? सम्बन्धित निकायले यस्ता घटनाको न्यूनीकरणका लागि के कस्ता पहल र कार्यक्रम ल्याएका छन् ? घटना भएपछि त्यसको क्षतिपूर्ति दिने पाटो अलग होला । पीडितले न्याय पाउला/नपाउला, त्यसका नीति–नियम बिमा, औषधोपचार, परिवारको पालनपोषण अर्को पाटो र बहसको विषय त छँदैछ, तर पनि यस्ता दुर्घटनाबाट बच्ने कुनै उपाय नभएकै हो त ?

नेपाल विद्युत प्राधिकरणको लापरबाहीका कारण अधिकांश दुर्घटना भइरहेका छन् । जीर्ण विद्युत वितरण प्रणाली, कमजोर सूचना संयन्त्र, खतरायुक्त क्षेत्रलाई संकेत बोर्डहरू नराख्ने, तारपोलहरू निश्चित उचाइमा नटाङ्ने, टान्सफर्मर भएको क्षेत्रमा तारबार गरी मानव तथा पशुहरूलाई निषेध नगर्ने, भाँचिएका पोलहरू समयमा नफेर्ने, रुखका हाँगाबिँगाहरू समयमा नकाट्ने जस्ता गैरजिम्मेवार कार्यशैली छ । नागरिकको घरदैलोमा बिजुली जडान गर्दैमा विद्युत प्राधिकरणको दायित्व पूरा हुँदैन ।

यसको प्रयोगमा अपनाउनुपर्ने सावधानी, यसले पुर्‍याउन सक्ने क्षति, विद्युतीय सामग्रीको गुणस्तर, मापदण्ड, आयु, विद्युतको काम गर्दा प्रयोग गर्नुपर्ने सुरक्षा सामग्री, विद्युतको लाइन मर्मत र विस्तारका लागि अपनाउनुपर्ने सुरक्षा, घरभित्रको वायरिङका मापदण्ड, प्लगहरूको उचाइ जस्ता विषयमा पनि शिक्षा दिनु अनिवार्य छ । आम नागरिकलाई पनि विद्युतीय सुरक्षा सम्बन्धी जनचेतना र ज्ञानको कमी देखिन्छ ।

बिजुलीको खम्बामा गाईवस्तु बाँध्ने, बिजुलीका तार र पोलहरूमा कपडा सुकाउने, बिग्रिएका प्लगहरू, खुइलिएका तारलाई नफेर्ने, टेप नगर्ने, चिसो हातले विद्युतीय सामग्री चलाउने, बच्चा केटाकेटीलाई विद्युतीय सरसामानहरूमा खेल्न र चलाउन दिने गर्छन् । त्यसकारण पनि दैनिकजसो यस्ता मानवीय क्षति बेहोर्दै आउनुपरेको छ ।

हुन त कतिपय अवस्थामा नागरिककै लापरबाहीले पनि दुर्घटना नभएका होइनन् । यस्ता लापरबाही पनि सुरक्षाको बारेमा पर्याप्त ज्ञानको अभावले नै हुने गरेको छ । नेपाल विद्युत प्राधिकरणले वर्षमा १ दिन विद्युतीय सुरक्षा दिवस भनेर मनाउँदै आइरहेको छ । तर त्यो दिवस प्राधिकरणको घेराभित्र मात्र सीमित छ । दूरदराज, कुनाकन्दराका नागरिकलाई विद्युतीय सुरक्षा दिवसको कुनै पत्तो छैन ।

बिजुलीबारे बताउन उनका घरछिमेकमा आजसम्म कोही पुगेका छैनन् । गाउँघरमा बिजुली त पुग्यो, तर बिजुली सम्बन्धी ज्ञान पुग्न सकेन । घरायसी कामकाजमा सबैभन्दा धेरै बिजुली प्रयोग गर्ने महिलाहरू हुन् । अधिकांश समय महिलाहरूको हात चिसो हुने गर्छ । भान्छामा काम गर्नुपर्ने भएकाले धेरैजसो समय खाली खुट्टा हुने गर्छ । खाना पकाउने, पानी तान्ने, आइरन गर्ने काममा महिलाहरूले अधिकांश समय बिताउने भएकाले यस्तो अवस्थामा करेन्ट लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।

विद्युत सम्बन्धी ज्ञानको कमीले सुरक्षित किसिमले बिजुलीबाट लिन सकिने अवसर र फाइदाबारे पनि महिला समुदाय अझ धेरै पछि छन् । त्यसकारण विद्युतीय सुरक्षा, जोखिम न्यूनीकरण, क्षतिपूर्ति र विद्युतको उत्पादनमूलक उपयोगको विषय अब राज्यको प्राथमिकतामा पर्नु आवश्यक छ ।

सानादेखि ठूला प्रविधि विद्युतमा आधारित छन् । यसबाट नै मुलुकको समृद्धि हुन्छ । त्यसकारण अब बिजुलीमा काम गर्ने प्राविधिकले मात्र विद्युतको विषयमा जानेर पुग्दैन । हरेक नागरिकले यसका गुण र अवगुणबारे जानकारी हासिल गर्नुपर्छ ।

राज्यको पुन:संरचनासंँगै स्थानीय सरकारहरूले नीति तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्ने आवसर प्राप्त भएको छ । ऊर्जामा नागरिकको सहज पहुँच र अधिकार स्थापना गर्दै यसबाट जीवनमा प्राप्त गर्नसक्ने आर्थिक तथा सामाजिक लाभलाई पनि सरकारको नीति तथा कार्यक्रमले समेट्न सक्नुपर्छ । समाजको आधा हिस्सा ओगटेको महिला समुदाय सफा र सुरक्षित ऊर्जाबाट आजसम्म पनि निकै टाढा छ । त्यसैले विद्युतको प्रयोग सम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान हासिल गर्दै अधिकतम उपयोगमा लगाउनसके राष्ट्रको समृद्धिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सकिन्छ।

प्रकाशित : असार २६, २०७५ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT