टाउको किन दुख्यो ?

डा. रागेश कर्ण

काठमाडौँ — टाउको दुखाइको अनुभूति नगरेको मान्छे बिरलै पाइन्छ । संसारभरि नै यो सबैभन्दा बढी हुने समस्या हो । करिब ७० प्रतिशत मानिस टाउको दुखाइबाट पीडित छन् । टाउको दुखाइ रुघाखोकी, ज्वरोजस्ता अति सामान्य कारणदेखि मस्तिष्क ज्वरो, ब्रेन ट्युमरजस्ता अति नै घातक कारणले हुने गरेको पाइन्छ ।

चिकित्सकहरूले दुई सयभन्दा बढी थरीका टाउको दुखाइ पत्ता लगाएर उपचार गर्दै आएका छन् । दुखाइका कारणलाई तीन समूहमा राखेर सजिलो तरिकाले बुझ्न सकिन्छ– अति सामान्य, सामान्य र घातक कारण । ९० प्रतिशत टाउको दुखाइ अति–सामान्य वा सामान्य कारणले नै हुने गर्छ । अति सामान्य टाउको दुखाइका कारणमा ज्वरो, रुघाखोकी, तनाव, डिहाइड्रेसन, कफी विथड्रल, ह्याङओभर, पिनास इत्यादि पर्छन् । यस्तो परिस्थितिमा आराम, प्रशस्त पानी तथा झोलिलो पदार्थको सेवन, ज्वरो तथा दुखाइ कम गर्ने औषधि तथा एन्टिबायोटिकको सन्तुलित प्रयोगले मात्र पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

सामान्य टाउको दुखाइअन्तर्गत माइग्रेन, तनाव तथा ‘क्लस्टर्ड’ इत्यादि पर्छन् । यस्ता टाउको दुखाइ पटकपटक दोहोरिने, विशेष परिस्थिति तथा केही सामान्य परिस्थितिमा पनि भइहाल्ने हुन्छ । यिनको उपचार विशेष प्रकारले गर्नुपर्छ । समुचित उपचार नभएको अवस्थामा जोखिम बढ्छ । यसबाट मनोवैज्ञानिक रूपमा असर परी डिप्रेसन तथा विभिन्न फोबियाजस्ता समस्या उत्पन्न हुन सक्छन् । घातक कारणअन्तर्गत मस्तिष्कघात, ब्रेन हेमरेज, मस्तिष्क ज्वरो (मेनिन्जाइटिस, इन्सेफ्लाइटिस), मस्तिष्कको क्षयरोग वा क्यान्सर (ब्रेन ट्युमर) इत्यादि पर्छन् । यी टाउको दुखाइको लगभग १० प्रतिशत मात्र कारण भए पनि ज्यानै जान वा अंगभंग हुन सक्ने भएकाले समयमै पत्ता लगाउनु तथा उपचार हुनु जरुरी छ ।

टाउको दुखाइको संकेत
पहिलो दुखाइ खप्नै नसक्ने खालको छ भने यसले ब्रेन हेमरेज, त्यसमा पनि ‘सब एरेक्न्वाइड हेमरेज’ संकेत गर्छ । टाउको दुखाइ बढ्दै गएको छ अर्थात संख्या, समयावधि वा दुखाइपना बढ्दै गएको छ वा किसिम फेरिँदै गएको छ भने त्यो ब्रेन ट्युमरको संकेत हो । प्राय:जसो सामान्य टाउको दुखाइ (जस्तै माइग्रेन) ४० वर्ष उमेर नपुग्दै सुरु हुन्छ ।

Yamaha

दुखाइसँगै हातखुट्टा, अनुहार आदिमा कमजोरी वा झमझम गर्ने, पोल्ने गर्छ भने यसले मस्तिष्कघात, ब्रेन ट्युमर इत्यादिलाई संकेत गर्छ । टाउको दुखाइसँगै मान्छे दुब्लाउँदै गएको वा खाना कम रुच्दै गएको छ भने मस्तिष्कको क्षयरोग वा ब्रेनट्युमरजस्तै लिम्फोमा आदिको संकेत हो । दुखाइसँगै ज्वरो आउनु, बान्ता हुनु वा होस कम हुँदै जानु मस्तिष्क ज्वरो अर्थात मेनिन्जाइटिस, इनसेफ्लाइटिसको संकेत हो ।

कारण कसरी थाहा पाउने ?
लक्षणको विश्लेषण मात्र गरेर पनि कारण वा प्रकार पत्ता लाग्छ । जस्तै– बिस्तारै टाउको दुखाइ बढ्दै जाने, ४ देखि ७२ घण्टासम्म दुख्ने, बारम्बार दोहोरिने, धेरै दुखेको बेला खण्ड–खण्ड गरेर दुख्ने, वाक–वाक लाग्ने वा बान्ता हुने, चक्कर लाग्ने घाम, अनिद्रा, तनाव, मदिरा सेवन, भोको पेट इत्यादि परिस्थितिमा दोहोरिने वा दुखाइ बढ्ने आदिले माइग्रेनलाई संकेत गर्छ । टाउकाको एमआरआई वा सीटी स्क्यान केही विशेष परिस्थितिमा मात्र (जहाँ घातक कारण हुने सम्भावना देखिन्छ) आवश्यक हुन्छ । टाउकाको एक्सरेले पिनास पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ । रगतको खराबीले पनि टाउको दुखाइ घटाउन वा बढाउन सक्छ । परिस्थिति हेरी त्यस्ता रगत परीक्षण र उपचारबाट टाउको दुखाइ नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

उपचार
धेरैजसो अति सामान्य टाउको दुखाइ घरमै सामान्य उपचारले निको पार्न सकिन्छ तर विशेष परिस्थितिहरू जस्तै– घातक कारण हुने सम्भावना देखिए अर्थात सामान्य कारण (माइग्रेन, तनाव, क्लस्टर्ड) सामान्य सावधानी अपनाउँदा पनि बारम्बार दोहोरिन थाले वा दैनिक जीवन कष्टकर हुँदै गए तुरुन्त नसारोग विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुपर्छ । माइग्रेन तथा तनावबाट हुने दुखाइ इत्यादिलाई जीवनशैली परिवर्तन, खानपानमा संयमता तथा औषधि उपचारबाट कम गर्न गरिन्छ । घातक कारणहरू सक्दो छिटो पहिचान गरी औषधोपचार तथा केही विशेष परिस्थितिमा शल्यक्रिया तथा अन्य उपचार गर्नुपर्छ ।

जीवनशैली परिवर्तन विशेष गरी माइग्रेनका लागि निकै उपयोगी हुन्छ । जस्तै– भोको पेट बस्नु हुँदैन अर्थात खाना समय–समयमा खानुपर्छ, अनिद्रा अर्थात ६ घण्टाभन्दा कम वा अत्यधिक अर्थात ९ घण्टाभन्दा बढी सुत्नु हँ‘दैन । त्यस्तै, चर्को घाम, धेरै चिसो, भीडभाड भएको ठाउँ, भेन्टिलेसन नभएको ठाउँ बार्न‘पर्छ । धेरै तनाव, झैझगडा र वादविवादबाट टाढै बस्नुपर्छ । टीभी, मोबाइल संयमित कम चलाउनुपर्छ । ध्यान (मेडिटेसन) गर्ने बानीबाट पनि धेरै राहत मिल्छ ।

संयमित खानपान पनि विशेष गरी माइग्रेनका लागि प्रभावकारी हुन्छ । मदिरा सेवन गर्नु हँ‘दैन । अमिलो त्यसमा पनि तामा, गुन्द्रुक, दही, मही, सीसीको अचार, तितौरा आदि सेवन गर्न‘ हुँदैन । कागती भने खान सकिन्छ । अजिनोमोटो भएका खानेकुरा (चाउचाउ, चाउमिन, फास्टफुड इत्यादि) कम सेवन गर्न‘पर्छ । कफी अत्यधिक पिउनु वा चीज खानु हुँदैन । कुनै खानेकुरा (जस्तै: आइसक्रिम) ले टाउको दुखाइ बढ्छ भने सेवन नगर्नु बेस ।

कर्ण त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जका स्नायु रोगविशेषज्ञ हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

छारे रोगका भ्रम

डा. रागेश कर्ण

काठमाडौँ — एक किशोरीलाई अचम्मको रोग लाग्यो । उनी अचानक बेहोस हुन्थिन्, हातखुट्टा फलाम जस्तै कडा भई केहीबेर बिजुलीको करेन्ट लागेझैं हल्लिन्थिन्, सँगसँगै उनको मुखबाट फिँज आउने, कहिले जिब्रो टोकिने र दिसा–पिसाब छुट्ने गर्थ्यो ।

कहिलेकाहीं त उनलाई थाहा नपाईकन एउटै वस्तुमा हेरेको जस्तो हुन्थ्यो त कहिले आफ्नै सुरमा हाँस्ने गर्थिन् वा घरबाट निस्केर केही टाढासम्म पुग्थिन् जसको अनुभूति उनले पाउँदिनथिन् । गाउँका केही मान्छेले उनलाई भूत लागेको भन्न थाले भने केहीले त यो बौलाहा रोग भने । यो पूर्वजन्मको फल भन्नेहरू पनि थिए । यो समस्याले परिवारमा ठूलो तनाव सिर्जना गर्‍यो । यो कुरा अरूले थाहा पाए भने उनको विवाहलाई समस्या पर्ला भनेर कुरो लुकाउन थालियो । बेला–बेला बाँधेर राख्न थालियो । झारफुक पूजापाठ गरिए पनि समस्या हटेन । गाउँकै एक जनाको सल्लाहअनुसार अस्पताल लगियो । त्यसपछि मात्र उनलाई छारे रोग लागेको भन्ने थाहा भयो । अलि ढिलो भइसकेको हुनाले उनको समस्या पूर्णत: नियन्त्रणमा आउन केही महिना लाग्यो । उनी सामान्य जीवन बिताइरहेकी थिइन् । उनी मकहाँ नियमित परामर्शमा आइरहन्थिन् । उनको बिहे भयो । उनको रोगबारे पछि केटा पक्षले अरू आफन्तबाट थाहा पाए । त्यसपछि सँगै बस्दा, खाँदा रोग परिवारका अन्य सदस्यलाई पनि सर्न सक्छ भन्दै सम्बन्धविच्छेद हुने अवस्था आयो । मैले श्रीमान्, श्रीमती दुवैलाई बोलाएर रोगसम्बन्धी जानकारी दिएर सामाजिक भ्रम हटाइदिएपछि उनीहरू सामान्य जीवन बिताउन सफल भए ।


छारे रोग विशेष प्रकारको नसा रोग हो, जहाँ मस्तिष्कको कुनै एक भाग वा पूरै मस्तिष्कमा अत्यधिक विद्युतीय तरंग उत्पन्न भई बिरामी अचानक बेहोस हुन्छ र सँगसँगै आँखा पल्टाउने, हातखुट्टा दह्रो पारी हल्लिन थाल्छ साथै दाँत बाँध्ने, जिब्रो टोक्ने, मुखबाट फिँज आउने आदि हुन थाल्छ । सामान्य भाषामा यसलाई छारे रोग, मिर्गी वा इपिलेप्सी आदि भनिन्छ । प्रत्येक ब्यथाको प्रकरणलाई ‘फिट्स’ वा ‘सिजर’ भनिन्छ । छारे रोग एउटा सामान्य रोग हो । करिब १ प्रतिशत अर्थात् ३ लाख नेपालीलाई यो रोगको समस्या छ । यस रोग समयमा पहिचान भए उपचारद्वारा सजिलै निको पार्न सकिन्छ ।


संसारले सूचना प्रविधिमा यत्रो फड्को मारिसक्दा पनि हाम्रो मुलुकमा यस रोगसम्बन्धी विभिन्न सामाजिक भ्रम वा अन्धविश्वास विद्यमान छन् । यी भ्रमहरू नै यस रोगको उपचारबाट वञ्चित हुनुको प्रमुख कारण हुन् । छारे रोगी उपचारबाट विमुख हुँदा अकाल मृत्यु वा चोटपटकको सिकार हुने, विस्तारै बौद्विकतामा ह्रास आउने, आफ्नै परिवारबाट तिरस्कृत अवस्थामा बस्न बाध्य हुने जस्ता अवस्था आउने गरेका छन् ।


छारे रोग मेडिकल उपचारबाट सजिलै ठीक गर्न सकिन्छ । पूजापाठ तथा झारफुकमा लागेर समय खेर फाल्नु हुँदैन । यो सरुवा रोग होइन । छारे रोगीलाई आफ्नै परिवार र समाजबाट तिरस्कृत गर्नु हुँदैन । छारे ब्यथा भएका बेला बाँधिएको दाँत खोलाउन खोज्नु हुँदैन, औंला वा चम्चाको प्रयोग गरी यसो गर्न खोजे दुर्घटना निम्तिन सक्छ । मुखमा पानी छ्याप्ने तथा पानी खुवाउने गर्नाले पानी सर्केर बिरामीको मृत्युसमेत हुन सक्छ । गनाउने कुरा जस्तै– प्याज, जुत्ता, मोजा सुँघाएर वा नाक, मुख थुन्नाले यो रोग निको हुन्छ भन्ने भ्रम पाइन्छ तर यसो गर्नाले ब्यथा रोकिनको साटो उल्टै लम्बिन्छ तथा मस्तिष्कमा बढी क्षति गराउँछ ।


करिब ७० प्रतिशत बिरामीमा समस्याको किसिम हेरी एउटा मात्र उपयुक्त औषधिको प्रयोगबाट नियन्त्रित गर्न सकिन्छ तर केही बिरामीमा भने समस्या र असर हेरी एकभन्दा बढी औषधि प्रयोग र शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ ।


डा. कर्ण वरिष्ठ नसा रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७५ ०७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT