गैससको बित्थामा बदनामी

साबीर अन्सारी

काठमाडौँ — संघीय, प्रादेशिक तथा स्थानीय तहमा सरकार निर्माण भएपछि गैरसरकारी संस्थाको उपस्थितिलाई खेदो खनिएको छ । गैरसरकारी संस्थाको भूमिका, चरित्र र स्रोतका विषयमा बारम्बार बहस हुने गरेका छन् । कतिले तिनीहरूको भूमिकामाथि सन्देह व्यक्त गर्छन् त कतिले मुक्तकण्ठले प्रशंसा । गैससलाई व्यवस्थित तथा नियमन गर्न पाउने जिम्मेवारी पाएको समाज कल्याण परिषद्को तथ्यांकअनुसार मुलुकमा ४६ हजारभन्दा बढी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था कार्यरत छन् ।

यति धेरै गैससको उपस्थितिले मुलुकमा विकासको बाढी नै आएको भान हुन्छ तर वास्तविकता एकदमै फरक छ । सबै गैरसरकारी संस्था सामाजिक सेवाको भावनाबाट मात्र अभिप्रेरित भएर नेपाल भित्रिएका हुन्छन् भन्ने हुँदैन ।

२०४६ सालको परिवर्तनपश्चात् आठौं पञ्चवर्षीय योजनादेखि गैससलाई मुलुकको विकासको मुख्य साझेदारका रूपमा परिभाषित गरिएको देखिन्छ । त्यस्तै संविधानको धारा ५१ को उपधारा ञ (१४) ले ‘सामुदायिक तथा राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संघसंस्थाको लगानी र भूमिकालाई जवाफदेही र पारदर्शी बनाउँदै त्यस्ता संस्थाको स्थापना, स्वीकृति, सञ्चालन, नियमन र व्यवस्थापनका लागि एकद्वार प्रणाली बनाइनेछ र राष्ट्रिय आवश्यकता र प्राथमिकताका क्षेत्रमा मात्र त्यस्ता संस्थालाई संलग्न गराइनेछ’ भनेर गैससको दायरा तथा भूमिकालाई महत्त्व दिएको छ ।

विश्व मानव अधिकार घोषणापत्र र नागरिक राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी अभिसन्धिको पक्ष राष्ट्र भएकाले नेपालको संविधानले समेत मौलिक हकका रूपमा नागरिक संगठित हुन पाउने, संघसंस्था खोल्न पाउने, शान्तिपूर्ण रूपमा भेला हऽन र सभासम्मेलन गर्न पाउने, वाक स्वतन्त्रताका कारण नागरिक संगठनहरू निर्बाध रूपमा संगठित हुने व्यवस्था गरेको छ ।

मुलुकको सामाजिक आर्थिक विकासका लागि सरकारी क्षेत्रका साथै निजी क्षेत्रको पनि अहं भूमिका रहने कुरामा विवाद छैन । जहाँ निजी व्यवसाय फस्टाउँछ, त्यहाँ बजार बलियो हुन्छ भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ । गैरसरकारी संस्था व्यक्ति मिलेर सामाजिक र आर्थिक हितका लागि गठन गर्ने गरिन्छ । यी संस्था निजी लाभ हासिल गरी सम्पत्ति आर्जन गर्नेभन्दा सार्वजनिक भलाइ र सामाजिक सेवा उपलब्ध गराउने हेतुले स्थापना भएका हुन् । यी संस्था वास्तवमा समाजमा स्वयंसेवालाई प्रोत्साहन दिन खडा भएका हुन् ।

गैसस किन बदनाम ?
मुलुकमा राजनीतिक संक्रमणकाल बढेसँगै बेरोजगारी संख्यामा भारी वृद्धि भएको, व्यापार र उद्योगको अवस्था पनि खस्किँदै गरेको हुनाले धेरै मानिसले सेवा प्रदान गर्ने भावभन्दा पनि रोजगारीका लागि गैरसरकारी संस्था दर्ता गरेको देखिन्छ । विदेशी संस्थाले रकम दिने कामका आधारमा संस्था दर्ता गर्नेको संख्या पनि कम छैन । विदेशी दातृ निकायबाट दिइने मानव अधिकार, महिला, बालबालिका, दलित, अपांगताजस्ता क्षेत्रमा रकम माग गर्न सजिलो पर्ने र दातृ निकायको इच्छा पनि तिनै क्षेत्रमा हुने हँ‘दा धेरै गैरसरकारी संस्था तिनै क्षेत्रमा समर्पित देखिए ।

विकास तथा चेतना वृद्धिका निम्ति स्थापना गरिएका गैसस सबैभन्दा बढी बदनाम भएका छन् र त्यसको प्रमुख कारण भनेको अत्यधिक कार्यसञ्चालन खर्चले गर्दा हो । अधिकांश दातृनिकाय र आईएनजीओले विदेशी परामर्शदाता र विज्ञ ल्याउने गरेका छन् । विकसित देशबाट आउने परामर्शदाता महँगो हुने गरेका छन् । नेपालमा परियोजना सञ्चालनका निम्ति भने कार्यक्रम बजेट ज्यादै न्यून हुने गरेको देखिन्छ । तिनका बजेटको अधिकांश खर्च कर्मचारीको तलबमा हुने गरेको देखिन्छ । अनुगमन तथा मूल्यांकनका नाममा पनि अस्वाभाविक खर्च हुन्छ । विदेशी परामर्शदाता र विज्ञ ल्याएर परियोजना मूल्यांकन तथा अनुगमन गराउँदा महँगो पर्छ ।

स्थानीय तहको दायित्व
स्थानीय तह बलियो भयो भने मात्र दिगो विकास सम्भव छ । स्थानीय सरकारलाई दरिलो, जवाफदेही, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ । गैससले सम्बन्धित स्थानीय तहको अनुमति लिई समन्वयमा काम गर्न‘पर्ने कानुनी प्रावधान छ । तर, स्थानीय सरकार बनेको एक वर्ष पुग्न लाग्दा समेत पुरानै शैलीमा गैससले काम गरिरहेका छन् ।

स्थानीय सरकारले ऐन, नियम तथा नीति बनाएर व्यवस्थित गर्न सके भने गैसस सामुदायिक विकासका मेरुदण्ड बन्न सक्छन् । स्थानीय सरकारको नेतृत्व शैली, विचार र आस्थाका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतसाधन कुनै स्थानीय तहमा बढी र कुनैमा नगण्य आउन सक्छ । सामाजिक सेवाभावले स्थापित गैससलाई दलीय राजनीतिले नराम्ररी गाँजेको समेत देखिएको छ जुन समुदायको विकास निम्ति ठूलो चुनौती हो । ठूला गैसससँग कुनै न कुनै दलका नेताको प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष संलग्नता देखिन्छ । त्यस्तो हुनुमा दुवै पक्षको स्वार्थ जोडिएको समेत हुन्छ । दातृ निकायबाट बजेट ल्याउनेदेखि लक्षित क्षेत्रमा कार्यक्रम गर्न राजनीतिक सहयोग चाहिन्छ भने राजनीतिक दलका नेताका लागि आफ्ना कार्यकर्तालाई रोजगारी वा आर्थिक सहयोगमार्फत प्रभावित गर्न गैससको सहारा चाहिन्छ ।

संघीय नेपालका तीन तहका सरकारलाई गैसस दर्ता, नवीकरण र व्यवस्थापनको कानुनी व्यवस्था आवश्यक छ । एउटा मात्र गाउँपालिका वा नगरपालिकामा काम गर्ने गैससलाई सोही स्थानीय सरकारले दर्ता, नवीकरण, अनुगमन र मूल्यांकन गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुुपर्छ । दुईभन्दा बढी स्थानीय तहमा काम गर्ने गैससलाई जिल्ला तह र दुईभन्दा बढी जिल्लामा काम गर्ने संस्थालाई प्रदेशमा दर्ता, नवीकरण र व्यवस्थापन गराउनुपर्छ । समाज कल्याण परिषद्ले संघ तथा प्रदेशमा रही सहजीकरण, क्षमता विकास, अनुगमन र मूल्यांकन गर्नुपर्छ । स्थानीय तहले गैरसरकारी संस्थाको क्षमता विकास तथा सुशासनमा बढी ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।

निश्चित आधारमा गठन भई राज्य संरचनाभन्दा बाहिर रहेर विकास तथा सेवा प्रवाहमा क्रियाशील रहने विकासका पात्रहरू गैरसरकारी संस्था हुन् । ती सरकारी संगठनजस्तो कर्मचारीतन्त्रीय पद्धतिबाट पनि चल्दैनन्, निजी क्षेत्रको जस्तो नाफाबाट निर्देशित पनि हुँदैनन् भन्ने मान्यता छ । त्यसैले तिनीहरू पेसागत विशिष्टताबाट सर्वसाधारणको हितमा परिचालित हुनुपर्छ ।

sabir.ansari9945@gmail.com
अन्सारी स्थानीय सुशासन तथा गैसस व्यवस्थापनका शोधार्थी हुन्।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

टाउको किन दुख्यो ?

डा. रागेश कर्ण

काठमाडौँ — टाउको दुखाइको अनुभूति नगरेको मान्छे बिरलै पाइन्छ । संसारभरि नै यो सबैभन्दा बढी हुने समस्या हो । करिब ७० प्रतिशत मानिस टाउको दुखाइबाट पीडित छन् । टाउको दुखाइ रुघाखोकी, ज्वरोजस्ता अति सामान्य कारणदेखि मस्तिष्क ज्वरो, ब्रेन ट्युमरजस्ता अति नै घातक कारणले हुने गरेको पाइन्छ ।

चिकित्सकहरूले दुई सयभन्दा बढी थरीका टाउको दुखाइ पत्ता लगाएर उपचार गर्दै आएका छन् । दुखाइका कारणलाई तीन समूहमा राखेर सजिलो तरिकाले बुझ्न सकिन्छ– अति सामान्य, सामान्य र घातक कारण । ९० प्रतिशत टाउको दुखाइ अति–सामान्य वा सामान्य कारणले नै हुने गर्छ । अति सामान्य टाउको दुखाइका कारणमा ज्वरो, रुघाखोकी, तनाव, डिहाइड्रेसन, कफी विथड्रल, ह्याङओभर, पिनास इत्यादि पर्छन् । यस्तो परिस्थितिमा आराम, प्रशस्त पानी तथा झोलिलो पदार्थको सेवन, ज्वरो तथा दुखाइ कम गर्ने औषधि तथा एन्टिबायोटिकको सन्तुलित प्रयोगले मात्र पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

सामान्य टाउको दुखाइअन्तर्गत माइग्रेन, तनाव तथा ‘क्लस्टर्ड’ इत्यादि पर्छन् । यस्ता टाउको दुखाइ पटकपटक दोहोरिने, विशेष परिस्थिति तथा केही सामान्य परिस्थितिमा पनि भइहाल्ने हुन्छ । यिनको उपचार विशेष प्रकारले गर्नुपर्छ । समुचित उपचार नभएको अवस्थामा जोखिम बढ्छ । यसबाट मनोवैज्ञानिक रूपमा असर परी डिप्रेसन तथा विभिन्न फोबियाजस्ता समस्या उत्पन्न हुन सक्छन् । घातक कारणअन्तर्गत मस्तिष्कघात, ब्रेन हेमरेज, मस्तिष्क ज्वरो (मेनिन्जाइटिस, इन्सेफ्लाइटिस), मस्तिष्कको क्षयरोग वा क्यान्सर (ब्रेन ट्युमर) इत्यादि पर्छन् । यी टाउको दुखाइको लगभग १० प्रतिशत मात्र कारण भए पनि ज्यानै जान वा अंगभंग हुन सक्ने भएकाले समयमै पत्ता लगाउनु तथा उपचार हुनु जरुरी छ ।

टाउको दुखाइको संकेत
पहिलो दुखाइ खप्नै नसक्ने खालको छ भने यसले ब्रेन हेमरेज, त्यसमा पनि ‘सब एरेक्न्वाइड हेमरेज’ संकेत गर्छ । टाउको दुखाइ बढ्दै गएको छ अर्थात संख्या, समयावधि वा दुखाइपना बढ्दै गएको छ वा किसिम फेरिँदै गएको छ भने त्यो ब्रेन ट्युमरको संकेत हो । प्राय:जसो सामान्य टाउको दुखाइ (जस्तै माइग्रेन) ४० वर्ष उमेर नपुग्दै सुरु हुन्छ ।

दुखाइसँगै हातखुट्टा, अनुहार आदिमा कमजोरी वा झमझम गर्ने, पोल्ने गर्छ भने यसले मस्तिष्कघात, ब्रेन ट्युमर इत्यादिलाई संकेत गर्छ । टाउको दुखाइसँगै मान्छे दुब्लाउँदै गएको वा खाना कम रुच्दै गएको छ भने मस्तिष्कको क्षयरोग वा ब्रेनट्युमरजस्तै लिम्फोमा आदिको संकेत हो । दुखाइसँगै ज्वरो आउनु, बान्ता हुनु वा होस कम हुँदै जानु मस्तिष्क ज्वरो अर्थात मेनिन्जाइटिस, इनसेफ्लाइटिसको संकेत हो ।

कारण कसरी थाहा पाउने ?
लक्षणको विश्लेषण मात्र गरेर पनि कारण वा प्रकार पत्ता लाग्छ । जस्तै– बिस्तारै टाउको दुखाइ बढ्दै जाने, ४ देखि ७२ घण्टासम्म दुख्ने, बारम्बार दोहोरिने, धेरै दुखेको बेला खण्ड–खण्ड गरेर दुख्ने, वाक–वाक लाग्ने वा बान्ता हुने, चक्कर लाग्ने घाम, अनिद्रा, तनाव, मदिरा सेवन, भोको पेट इत्यादि परिस्थितिमा दोहोरिने वा दुखाइ बढ्ने आदिले माइग्रेनलाई संकेत गर्छ । टाउकाको एमआरआई वा सीटी स्क्यान केही विशेष परिस्थितिमा मात्र (जहाँ घातक कारण हुने सम्भावना देखिन्छ) आवश्यक हुन्छ । टाउकाको एक्सरेले पिनास पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ । रगतको खराबीले पनि टाउको दुखाइ घटाउन वा बढाउन सक्छ । परिस्थिति हेरी त्यस्ता रगत परीक्षण र उपचारबाट टाउको दुखाइ नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

उपचार
धेरैजसो अति सामान्य टाउको दुखाइ घरमै सामान्य उपचारले निको पार्न सकिन्छ तर विशेष परिस्थितिहरू जस्तै– घातक कारण हुने सम्भावना देखिए अर्थात सामान्य कारण (माइग्रेन, तनाव, क्लस्टर्ड) सामान्य सावधानी अपनाउँदा पनि बारम्बार दोहोरिन थाले वा दैनिक जीवन कष्टकर हुँदै गए तुरुन्त नसारोग विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुपर्छ । माइग्रेन तथा तनावबाट हुने दुखाइ इत्यादिलाई जीवनशैली परिवर्तन, खानपानमा संयमता तथा औषधि उपचारबाट कम गर्न गरिन्छ । घातक कारणहरू सक्दो छिटो पहिचान गरी औषधोपचार तथा केही विशेष परिस्थितिमा शल्यक्रिया तथा अन्य उपचार गर्नुपर्छ ।

जीवनशैली परिवर्तन विशेष गरी माइग्रेनका लागि निकै उपयोगी हुन्छ । जस्तै– भोको पेट बस्नु हुँदैन अर्थात खाना समय–समयमा खानुपर्छ, अनिद्रा अर्थात ६ घण्टाभन्दा कम वा अत्यधिक अर्थात ९ घण्टाभन्दा बढी सुत्नु हँ‘दैन । त्यस्तै, चर्को घाम, धेरै चिसो, भीडभाड भएको ठाउँ, भेन्टिलेसन नभएको ठाउँ बार्न‘पर्छ । धेरै तनाव, झैझगडा र वादविवादबाट टाढै बस्नुपर्छ । टीभी, मोबाइल संयमित कम चलाउनुपर्छ । ध्यान (मेडिटेसन) गर्ने बानीबाट पनि धेरै राहत मिल्छ ।

संयमित खानपान पनि विशेष गरी माइग्रेनका लागि प्रभावकारी हुन्छ । मदिरा सेवन गर्नु हँ‘दैन । अमिलो त्यसमा पनि तामा, गुन्द्रुक, दही, मही, सीसीको अचार, तितौरा आदि सेवन गर्न‘ हुँदैन । कागती भने खान सकिन्छ । अजिनोमोटो भएका खानेकुरा (चाउचाउ, चाउमिन, फास्टफुड इत्यादि) कम सेवन गर्न‘पर्छ । कफी अत्यधिक पिउनु वा चीज खानु हुँदैन । कुनै खानेकुरा (जस्तै: आइसक्रिम) ले टाउको दुखाइ बढ्छ भने सेवन नगर्नु बेस ।

कर्ण त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जका स्नायु रोगविशेषज्ञ हुन्।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्