नमस्कारको संस्कार

प्रभा कैनी

काठमाडौँ — आफन्त, साथीसंगी, परिचित व्यक्तिसँग भेट हुनासाथ हामी ‘नमस्कार’ अथवा ‘नमस्ते’, ‘प्रणाम’, ‘दर्शन’ जस्ता अभिवादन गर्छौं । अंग्रेजी बोल्नेहरू ‘हेलो’ ‘गुड मर्निङ’ ‘गुड आफ्टरनुन’ आदि भनेर कुरा सुरु गर्छन् । हवाईमा जाँदा मैले सिकें त्यहाँका नागरिक एकअर्कोसँग भेट हुनासाथ ‘अलोहा’ भनेर आत्मीयता जाहेर गर्दारहेछन् ।

अजरी भाषामा ‘साग्ओल’ शब्दले हाम्रो ‘नमस्ते’ जस्तो भाव दिन्छ भन्ने उषा हमालको किताबबाट थाहा पाएकी थिएँ । संसारको कुनै यस्तो समाज छैन होला, जहाँ आफन्त र परिचित भेट हुँदा कुनै न कुनै किसिमको अभिवादन नगरी कामकुरो थालनी होस् ।

अभिवादन भाषा, स्थान तथा आआफ्नो सामाजिक मान्यताअनुसार फरकफरक तरिकाले व्यक्त हुन्छन् । जस्तो कि, हामी आफूभन्दा आदरणीयजनसँग भेट हुँदा शिर झुकाएर ‘दर्शन’ भन्छौं भने ठूलाले ‘भाग्यमानी भएस्’, ‘दीर्घायु भएस्’ भनेर हामीलाई आशिष् दिन्छन्, हाम्रो आदरको कदर गर्छन् । कसैसँग भेट हुनासाथ अभिवादन गरिएन भने कस्तो कस्तो असहज परिस्थिति सिर्जना भएजस्तो लाग्छ । अर्थात् कसैले मर्यादाअनुसार कसैलाई अभिवादन गरेन भने हामी कस्तो अशिष्ट, बेसोमती मान्छे होला भन्ने टिप्पणी गर्न पनि भ्याउँछौं । कसैले आफूलाई अभिवादन नगर्दा आफू उपेक्षित भएको पनि महसुस गर्न पुग्छन् ।

वास्तवमा अभिवादनका एकदुई शब्दले मानिसको मिजास, स्वभाव तथा अनुशासनको पनि संकेत दिन्छ । अभिवादनसँगै मुस्कुराउँदा भेट हुने दुवै थरीमा एक प्रकारले सकारात्मक भाव प्रसारित भएर कुरा थालनी गर्न मन खुल्छ । भन्न खोजिएको के भने अभिवादनका साना शब्द र संकेतले निकै ठूलो अर्थ दिन्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि केही विशेष समयमा यसको अवमूल्यन भएको देखिन्छ ।

केही अनुभवबाट थालनी गरौं । केही वर्ष पहिले हाम्रा ससुराको देहान्त हुँदा आशौच बारिएका सबै दिन मैले हरेक आगन्तुकलाई ‘नमस्कार’ भनेर स्वागत गर्ने चेस्टा गरेँ । मलाई लाग्यो, यी आगन्तुक सबै हाम्रा शुभेच्छुक हुन्, हामीलाई दु:खमा साथ दिन आएका । तर मेरो अभिवादन भिन्नभिन्न तरिकाले उत्तरित भयो । कसैले नमस्कार फर्काए, कसैले फर्काएनन् त कसैले यस्तो बेला नमस्कार गर्न हुँदैन भनेर अब नगर्न‘ भनी सुझाए । मेरो अन्त:स्करणले केही बेठिक कुरा गरेझैं मानेन । त्यसैले मैले नमस्कार गर्न छाडिनँ ।

Yamaha

वास्तवमा धेरै पहिलेदेखि मेरो मनमा यो एकदमै जिज्ञासाको विषय रहँदै आएको छ कि कसैको देहान्तमा आफूलाई समवेदना प्रकट गर्न आउने आत्मीयजनलाई स्वागत गर्न‘ के कारणले अन्यथा सोचिन्छ ? अथवा सान्त्वाना दिन आउने आगन्तुकले पनि एक सुखद भाव व्यक्त गर्न‘ के कारणले अवाञ्छित ठहरिन्छ ?

केही समयपछि मेरा दाजु र आमाको निधनमा पनि मैले आगन्तुकलाई अभिवादन जारी राखेँ । अनुभव उस्तै रह्यो– कसैले नमस्कार फर्काए, कसैले फर्काएनन्, कसैले प्रतिक्रिया दिए, ‘नमस्कर गर्न हुँदैन ।’ भरखरै भाइ डा. उपेन्द्र देवकोटाको असामयिक निधन भयो । जब उनको शव अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि न्युरो अस्पतालको प्रांगणमा राखियो । हरेक आगन्तुकले उनको पार्थिव शरीरमा फूलमाला चढाउँदै नमस्कार गरे । कसैले त गोडामै ढोगे पनि । उनकी जीवनसंगिनी डा. मधु र तीनै जना छोरीले बडो धैर्यका साथ श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्न आउने हरेकलाई दुई हात जोड्दै नमस्कर गरेर कृतज्ञता जाहेर गरे । आफ्नो प्रियजनको अन्तिम दर्शन गर्न आउने सबै आफ्ना शुभेच्छुक हुन् र तिनको सद्भाव र आदरको प्रत्युत्तरस्वरूप कृतज्ञता व्यक्त गर्न‘ हरेक व्यक्तिको कर्तव्य हुन आउँछ जुन कुरा एक नमस्कार शब्द अथवा दुई हात जोडाइको भावमा अभिव्यक्त भएको देखेर मलाई अत्यन्त खुसी लाग्यो ।

डा. मधु र उनका छोरीले पुरातन मान्यताविपरीत आफैं लास बोकेर लगेको, दागबत्ती दिएको, काजकिरियाका हरेक प्रक्रिया आफैं सम्पन्न गरेको कुरा पत्रपत्रिका र सामाजिक सञ्जालमा धेरै आए । उनीहरू प्रशंसाका पात्र बने । यसलाई अत्यन्त सकारात्मक पाटो मान्नुपर्छ । जब म भोलिपल्टदेखि उनको घरमा पुगें, डा. मधु र उनका छोरीहरू डसनामा सुतेका छन्, अरूले पकाएको खाएका छन्, पहिले नै सिएको लुगा लगाएका, यताउति डुल्दै अरूसँग छोएरै बातचित गरेका छन् । यो पक्ष देखेर धेरै खुसी लाग्यो । तर्कहीन अनावश्यक चालचलन छाडेकामा उनीहरू धन्यवादका पात्र बने । तर मैले विचार गर्दै आएको एक पक्ष फेरि पनि फेल खायो (मैले नदेखेका बेला केही अर्को कुरा भएको भए मलाई थाहा भएन) । कसैले कसैलाई नमस्कार गर्ने कुरा प्राय: बन्द भएको थियो । मैले सोचेँ, हाम्रो पुरातन चलनचल्तीअनुसार चल्न भनियो, अर्थात् यस समयमा अभिवादन गर्न हँ‘दैन भनेर निषेध गरियो होला ।

मलाई खुलदुली लागिरह्यो, हिजो यतिका परिवर्तन गर्ने हिम्मत गर्नेले आगन्तुकलाई नमस्कार किन गर्दैनन् ? हिजो र आजमा यस्तो फरक किन ? हिजो जोडिएका हात आज किन जोडिँदैनन् ? हिजो आगन्तुकका सामु झुकेको शिर आज निहुरिन किन इन्कार्दै छन् ? के हिजोका आगन्तुक र आजका आगन्तुकमा फरक छ ? छैन फरक, हिजो आएका पनि माया, स्नेह र आदरले ओतप्रोत भएर आएका आफन्त हुन् । आजका पनि प्राय: उस्तै हुन् । मैले भने हाम्रो मान्यताअनुसार जसलाई आफूले पहिला अभिवादन गर्न‘पर्ने मानिन्छ उनीहरूलाई नमस्कार गर्ने क्रम जारी राखेँ । फेरि पहिलेझैं कसैकसैले फर्काए, कसैले मलाई उल्लुजस्तै मानेर चुपचाप हेरिरहे भने कसैकसैले ‘गर्न हुन्न नमस्कार’ भन्ने शृंखला चलिरह्यो ।

छैटौं दिन होला सायद, मैले एक आगन्तुकलाई नमस्कार गरें । मेरा नजिक बस्नुभएका दाजु वाचस्पति देवकोटालाई न ती आगन्तुकले नमस्कार गरे न दाजुले नै कुनै किसिमको अभिवादन गर्न‘भयो । मौन वातावरण । मलाई अनौठो लाग्यो । म अरूबेला जस्तो चुप लागेर बस्न सकिनँ । संस्कृतका विद्वान्, हिन्दु धर्मशास्त्रका ज्ञाता, नेकपाका केन्द्रीय सदस्य आदरणीय दाजु वाचस्पति देवकोटासँग सोधेँ, ‘आशौच बारेका बेला किन नमस्कार गरिँदैन ? के धर्मशास्त्रले वर्जित गरेको उल्लेख छ कतै ?’ उहाँले ‘छैन, त्यसै यो चलन चलेको हो’ भन्नुभयो, धेरै छलफल गर्ने परिस्थिति भएन । उहाँलाई आगन्तुकहरूले घेरे, छलफल गरिछाड्ने अठोट अपुरै रह्यो ।

यसै सन्दर्भमा डा. अरुणा उप्रेतीको ‘सामाजिक क्रान्ति’ तथा रामेश्वरी पन्तको ‘मृत्यऽ संस्कारमा परिस्कार’ कान्तिपुरमा पढ्दा समाजमा हँ‘दै गरेका परिवर्तनप्रति धेरैजना सकारात्मक देखिँदै छन् भन्ने बुझिन्छ । सीता गौलीको प्रतिक्रिया देखेर पनि खुसी लाग्यो । कसैका लेखमा पनि मलाई खड्केको अभिवादनबारे केही नदेखेको हुँदा अभिवादनजस्तो सामान्य देखिने तर भाव ठूलो प्रदान गर्ने कार्यको अर्थ खोज्ने जमर्को गरिएको छ यहाँ । रामेश्वरी पन्त त हरेक संस्कारबारे धर्मशास्त्रले कहाँ के भनेको छ भनेर खोज्नुहुँदोरहेछ । यो बानी राम्रो हुँदाहुँदै पनि यस अर्थमा खोज्न आवश्यक ठानिनँ कि हाम्रा धर्मशास्त्रले कुनै पनि अभिवादन गर्न वर्जित गरेकै भए पनि समाजले जसरी अनेक विकृत संस्कारमा परिवर्तन आवश्यक देखेको छ, त्यसैगरी अभिवादन प्रणालीमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ ।

हाम्रा धेरै संस्कार अत्यन्त परपीडक देखिन्छन् । दु:खको समयमा दु:खीलाई अरू पीडा दिनेखालका । मृत्यु संस्कारका अनेक विधि यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् । सबैभन्दा परपीडक विधान त गरुण पुराणलाई नै लिन सकिन्छ । यसमा मानिसको देहावसानपछि उसको आत्मा शान्तिका लागि भनेर रचिएका र सुनाइँदै आइएका एकएक वाक्यले भयंकर मानसिक त्रास फैलाउँछ । जोकोही सामान्य मानिस यसको त्रासदी दृश्यबाट उम्कन सक्दैन । मनग्गे दान नगरे, मृतक व्यक्तिको दु:खको मात्रै वर्णन होइन कि बाँच्नेलाई पनि अतृप्त आत्माले दु:ख दिइरहने कपोलकल्पित खिस्साको पहाडै हो यो पुराण । विडम्बनै मान्नुपर्छ, दु:खका बेला प्रतिकार गर्न अक्षमहरूबाट सकेसम्म असुल्ने यो जस्तो अमानवीय र परपीडक कार्य पनि हाम्रो संस्कारको हिस्सा बनेर रजगज गरिरहेछ आजसम्म ।

अभिवादन गर्न निषेधित व्यवहार पनि दु:खका बेला दु:ख मात्रै पछ्याउनुपर्छ भन्ने मान्यताले अभिप्रेरित देखिन्छ । मानौं कि दु:खको सागरबाट उम्कने कुरा गर्न‘ नै अपराध गरेजस्तो । प्रकृतिको अकाट्य यथार्थलाई स्वीकार्दै भविष्यप्रति आशा जगाउन प्रेरित गर्ने, शोकलाई शक्तिमा बदल्न सुझाउने, दु:खलाई सकेसम्म चाँडै भुल्न प्रेरित गर्ने आत्मीयजनले अभिवादनजस्तो आत्मीय भावना जगाउने र सकारात्मकताको सांकेतिक व्यवहारलाई नकार्ने कार्य कत्ति पनि स्वाभाविक लाग्दैन । समवेदना दिन आउने अथवा समवेदना पाउने जोकोहीले सुरु गर्दा पनि हुन्छ । अभिवादन सुखका बेला, उत्सव र हाँस्दा मात्र प्रयोग गरिनुपर्छ भन्ने मान्यता नै गलत छ । दु:खका बेला र हाँस्नका लागि पनि यसले उत्तिकै प्रेरक भूमिका निर्वाह गर्न मद्दत गर्छ भन्ने लाग्छ ।

जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालयबाट समाजशास्त्रमा विद्यावारिधि कैनी त्रिविस्थित नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र ‘सिनास’ बाट अवकाश प्राप्त अध्येता हुन्।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गैससको बित्थामा बदनामी

साबीर अन्सारी

काठमाडौँ — संघीय, प्रादेशिक तथा स्थानीय तहमा सरकार निर्माण भएपछि गैरसरकारी संस्थाको उपस्थितिलाई खेदो खनिएको छ । गैरसरकारी संस्थाको भूमिका, चरित्र र स्रोतका विषयमा बारम्बार बहस हुने गरेका छन् । कतिले तिनीहरूको भूमिकामाथि सन्देह व्यक्त गर्छन् त कतिले मुक्तकण्ठले प्रशंसा । गैससलाई व्यवस्थित तथा नियमन गर्न पाउने जिम्मेवारी पाएको समाज कल्याण परिषद्को तथ्यांकअनुसार मुलुकमा ४६ हजारभन्दा बढी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था कार्यरत छन् ।

यति धेरै गैससको उपस्थितिले मुलुकमा विकासको बाढी नै आएको भान हुन्छ तर वास्तविकता एकदमै फरक छ । सबै गैरसरकारी संस्था सामाजिक सेवाको भावनाबाट मात्र अभिप्रेरित भएर नेपाल भित्रिएका हुन्छन् भन्ने हुँदैन ।

२०४६ सालको परिवर्तनपश्चात् आठौं पञ्चवर्षीय योजनादेखि गैससलाई मुलुकको विकासको मुख्य साझेदारका रूपमा परिभाषित गरिएको देखिन्छ । त्यस्तै संविधानको धारा ५१ को उपधारा ञ (१४) ले ‘सामुदायिक तथा राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संघसंस्थाको लगानी र भूमिकालाई जवाफदेही र पारदर्शी बनाउँदै त्यस्ता संस्थाको स्थापना, स्वीकृति, सञ्चालन, नियमन र व्यवस्थापनका लागि एकद्वार प्रणाली बनाइनेछ र राष्ट्रिय आवश्यकता र प्राथमिकताका क्षेत्रमा मात्र त्यस्ता संस्थालाई संलग्न गराइनेछ’ भनेर गैससको दायरा तथा भूमिकालाई महत्त्व दिएको छ ।

विश्व मानव अधिकार घोषणापत्र र नागरिक राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी अभिसन्धिको पक्ष राष्ट्र भएकाले नेपालको संविधानले समेत मौलिक हकका रूपमा नागरिक संगठित हुन पाउने, संघसंस्था खोल्न पाउने, शान्तिपूर्ण रूपमा भेला हऽन र सभासम्मेलन गर्न पाउने, वाक स्वतन्त्रताका कारण नागरिक संगठनहरू निर्बाध रूपमा संगठित हुने व्यवस्था गरेको छ ।

मुलुकको सामाजिक आर्थिक विकासका लागि सरकारी क्षेत्रका साथै निजी क्षेत्रको पनि अहं भूमिका रहने कुरामा विवाद छैन । जहाँ निजी व्यवसाय फस्टाउँछ, त्यहाँ बजार बलियो हुन्छ भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ । गैरसरकारी संस्था व्यक्ति मिलेर सामाजिक र आर्थिक हितका लागि गठन गर्ने गरिन्छ । यी संस्था निजी लाभ हासिल गरी सम्पत्ति आर्जन गर्नेभन्दा सार्वजनिक भलाइ र सामाजिक सेवा उपलब्ध गराउने हेतुले स्थापना भएका हुन् । यी संस्था वास्तवमा समाजमा स्वयंसेवालाई प्रोत्साहन दिन खडा भएका हुन् ।

गैसस किन बदनाम ?
मुलुकमा राजनीतिक संक्रमणकाल बढेसँगै बेरोजगारी संख्यामा भारी वृद्धि भएको, व्यापार र उद्योगको अवस्था पनि खस्किँदै गरेको हुनाले धेरै मानिसले सेवा प्रदान गर्ने भावभन्दा पनि रोजगारीका लागि गैरसरकारी संस्था दर्ता गरेको देखिन्छ । विदेशी संस्थाले रकम दिने कामका आधारमा संस्था दर्ता गर्नेको संख्या पनि कम छैन । विदेशी दातृ निकायबाट दिइने मानव अधिकार, महिला, बालबालिका, दलित, अपांगताजस्ता क्षेत्रमा रकम माग गर्न सजिलो पर्ने र दातृ निकायको इच्छा पनि तिनै क्षेत्रमा हुने हँ‘दा धेरै गैरसरकारी संस्था तिनै क्षेत्रमा समर्पित देखिए ।

विकास तथा चेतना वृद्धिका निम्ति स्थापना गरिएका गैसस सबैभन्दा बढी बदनाम भएका छन् र त्यसको प्रमुख कारण भनेको अत्यधिक कार्यसञ्चालन खर्चले गर्दा हो । अधिकांश दातृनिकाय र आईएनजीओले विदेशी परामर्शदाता र विज्ञ ल्याउने गरेका छन् । विकसित देशबाट आउने परामर्शदाता महँगो हुने गरेका छन् । नेपालमा परियोजना सञ्चालनका निम्ति भने कार्यक्रम बजेट ज्यादै न्यून हुने गरेको देखिन्छ । तिनका बजेटको अधिकांश खर्च कर्मचारीको तलबमा हुने गरेको देखिन्छ । अनुगमन तथा मूल्यांकनका नाममा पनि अस्वाभाविक खर्च हुन्छ । विदेशी परामर्शदाता र विज्ञ ल्याएर परियोजना मूल्यांकन तथा अनुगमन गराउँदा महँगो पर्छ ।

स्थानीय तहको दायित्व
स्थानीय तह बलियो भयो भने मात्र दिगो विकास सम्भव छ । स्थानीय सरकारलाई दरिलो, जवाफदेही, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ । गैससले सम्बन्धित स्थानीय तहको अनुमति लिई समन्वयमा काम गर्न‘पर्ने कानुनी प्रावधान छ । तर, स्थानीय सरकार बनेको एक वर्ष पुग्न लाग्दा समेत पुरानै शैलीमा गैससले काम गरिरहेका छन् ।

स्थानीय सरकारले ऐन, नियम तथा नीति बनाएर व्यवस्थित गर्न सके भने गैसस सामुदायिक विकासका मेरुदण्ड बन्न सक्छन् । स्थानीय सरकारको नेतृत्व शैली, विचार र आस्थाका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतसाधन कुनै स्थानीय तहमा बढी र कुनैमा नगण्य आउन सक्छ । सामाजिक सेवाभावले स्थापित गैससलाई दलीय राजनीतिले नराम्ररी गाँजेको समेत देखिएको छ जुन समुदायको विकास निम्ति ठूलो चुनौती हो । ठूला गैसससँग कुनै न कुनै दलका नेताको प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष संलग्नता देखिन्छ । त्यस्तो हुनुमा दुवै पक्षको स्वार्थ जोडिएको समेत हुन्छ । दातृ निकायबाट बजेट ल्याउनेदेखि लक्षित क्षेत्रमा कार्यक्रम गर्न राजनीतिक सहयोग चाहिन्छ भने राजनीतिक दलका नेताका लागि आफ्ना कार्यकर्तालाई रोजगारी वा आर्थिक सहयोगमार्फत प्रभावित गर्न गैससको सहारा चाहिन्छ ।

संघीय नेपालका तीन तहका सरकारलाई गैसस दर्ता, नवीकरण र व्यवस्थापनको कानुनी व्यवस्था आवश्यक छ । एउटा मात्र गाउँपालिका वा नगरपालिकामा काम गर्ने गैससलाई सोही स्थानीय सरकारले दर्ता, नवीकरण, अनुगमन र मूल्यांकन गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुुपर्छ । दुईभन्दा बढी स्थानीय तहमा काम गर्ने गैससलाई जिल्ला तह र दुईभन्दा बढी जिल्लामा काम गर्ने संस्थालाई प्रदेशमा दर्ता, नवीकरण र व्यवस्थापन गराउनुपर्छ । समाज कल्याण परिषद्ले संघ तथा प्रदेशमा रही सहजीकरण, क्षमता विकास, अनुगमन र मूल्यांकन गर्नुपर्छ । स्थानीय तहले गैरसरकारी संस्थाको क्षमता विकास तथा सुशासनमा बढी ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।

निश्चित आधारमा गठन भई राज्य संरचनाभन्दा बाहिर रहेर विकास तथा सेवा प्रवाहमा क्रियाशील रहने विकासका पात्रहरू गैरसरकारी संस्था हुन् । ती सरकारी संगठनजस्तो कर्मचारीतन्त्रीय पद्धतिबाट पनि चल्दैनन्, निजी क्षेत्रको जस्तो नाफाबाट निर्देशित पनि हुँदैनन् भन्ने मान्यता छ । त्यसैले तिनीहरू पेसागत विशिष्टताबाट सर्वसाधारणको हितमा परिचालित हुनुपर्छ ।

sabir.ansari9945@gmail.com
अन्सारी स्थानीय सुशासन तथा गैसस व्यवस्थापनका शोधार्थी हुन्।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT