फेरिएको रूस

१ महिना अघिसम्म सुनेको थिएँ, रसियनहरू अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन्, बोल्न चाहँदैनन् । विदेशी भनेपछि हेर्न पनि चाहँदैनन् । सारै असहयोगी हुन्छन् । विश्वकप यात्रामा मेरा ती सबै भ्रम तोडिए ।
राजु घिसिङ

काठमाडौँ — विगतका विश्वकपले महिनौं अघिबाट मिडियामा ठूलै स्थान लिने गरेका थिए । यसपालि भने त्यस्तो देखिएन । न्युजविक, टाइम लगायतले ६ महिना अघिदेखि बारम्बार विश्वकप फुटबललाई लिएर कभर स्टोरी बनाउने गरेका थिए । यसपालि त्यस्तो अंक दुर्लभै देखियो र भएका पनि नकारात्मक मात्रै । जसमा रूसको शासकलाई गाली गर्ने शब्दहरूमात्र खर्चिएका हुन्थे । बेलायती मिडिया बीबीसी पनि त्यस्तै रह्यो ।

अमेरिकी, बेलायती मिडिया आफ्ना राष्ट्रिय स्वार्थ बाहिर जाँदैनन् भन्ने सतही जानकारी थियो । किनभने पाठकको रूपमा हाम्रो पहुँचमा भएका मिडिया यिनै हुन् । अमेरिकी, बेलायती लगायत पश्चिमी मिडियाले सन् २०१४ को विश्वकप र २०१६ को ओलम्पिक खेलकुद आयोजक ब्राजिलको पनि चर्को आलोचना गरेका थिए । तर ब्राजिलले विश्व खेलकुदका दुई ठूला प्रतियोगितालाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेर देखाइदिएको थियो । त्यसैले विश्वकपको रूस संस्करणमाथिका नकारात्मक टिप्पणी र समाचारहरूलाई शतप्रतिशत सही भनेर पत्याइहाल्ने आधार यसपालि भएन ।

अमेरिकी पक्षधर देशहरूसहित युरोपेली युनियन (ईयू) लगायत धेरैले आफ्ना नागरिकलाई भ्रमणका लागि खतराको सूचीमा राखिएको देश हो– रूस । नेपालीको लागि पनि खर्चिलो छ, यो देश । अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले पहिलोपल्ट खुला रूपमा विश्वकपको टिकट बिक्री गरेपछि १ महिने प्रतियोगिताको उद्घाटनबाटै हुलका हुल नेपालीले रूसको यात्रा गर्न थालेका थिए । अनलाइन वा एन्फामार्फत विश्वकपको टिकट लिनेलाई भिसा अवश्यक थिएन, टिकट लिएको आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) ले बनाइदिएको ‘फ्यान आईडी’ पर्याप्त थियो ।

Yamaha

नेपाली राष्ट्रिय टिम विश्वकप छनोटको प्रारम्भिक चरणबाटै बाहिरिएको थियो । तर ४ सय बढी नेपालीले विश्वकपका खेल सञ्चालन गरिएका रंगशालामा चन्द्र–सूर्य अंकित झण्डा फहराएका थिए । फ्यान आईडी भएकालाई खेलको दिन सार्वजनिक यातायातमा भाडा नलाग्ने र अर्को सहरमा यात्राको लागि पनि पहिला बुक गरिएको टिकट भएमा निशुल्क यात्रा गर्न पाउने सुविधा भएकाले धेरैले मस्को, सेन्ट पिटर्सबर्ग, सोची लगायत विश्वकपका ११ आयोजक सहर घुम्ने अवसर गुमाएनन् ।

‘खेल हेर्ने र रूस घुम्ने राम्रो अवसर विश्वकप हो । रूसलाई राम्ररी नियाल्ने अवसर मिल्यो । सुनिएको भन्दा फरक रहेछ,’ प्रारम्भ दाहालले भने । मस्को, पिटर्सबर्ग, सोची, भोल्गोग्राड, मइकाप, क्रास्नोडार घुम्न भ्याएका उनले थपे, ‘एकदमै व्यवस्थित आयोजना देखेँ । सबै मनिस सहयोगी भेटेँ । यस्तो सोचिएको पनि थिएन ।’ उनले समूह चरणमा जापान र पोल्यान्डको खेल भोल्गोग्राडमा हेरेका थिए । उनलाई मात्र होइन, सबैलाई लाग्ने त्यस्तै रहेछ ।

मैले पनि त्यस्तै अनुभव गरेँ । ४ वर्ष अघिको विजेता जर्मनी यसपालि समूह चरणबाटै घर फर्कियो । लियोनल मेसीको अर्जेन्टिना, क्रिस्टियानो रोनाल्डोको पोर्चुगल र २०१० को च्याम्पियन स्पेन अन्तिम १६ भन्दा अगाडि बढ्न सकेनन् । त्यसपछि विश्वकपका खेलहरू प्रत्यक्ष नियाल्न रूस पुगेको थिएँ । मस्कोस्थित भुनुकोभा विमानस्थलमा ओर्लने बित्तिकै रातो ड्रेसमा स्वयम्सेवक तैनाथ थिए । उनीहरूले आगन्तुकहरूलाई सबै किसिमको सहयोग गरिरहेका थिए ।

रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा
भनिन्छ, फुटबल मैदानमा खेलिन्छ, तर त्यसमा पनि इतिहासका नतिजाले मनोवैज्ञानिक रूपमा सबभन्दा ठूलो भूमिका खेल्छ र हारजितको आधार त्यही हुन्छ । ८८ वर्षअघि दक्षिण अमेरिकी देश उरुग्वेबाट सुरु भएको विश्वकप फुटबलको इतिहास त्यस्तै थियो । ठूला टिम विरलै चाँडै घर फर्केका थिए । त्यसैले त ८ टिमले मात्र विश्वकपको ट्रफी चुम्ने अवसर पाएका छन् । र रूसमै आएर मात्र क्रोएसिया फाइनल खेल्ने १३ औं देश बन्यो ।

सर्वाधिक ५ पल्टको च्याम्पियन ब्राजिलको हैसियत पनि क्वाटरफाइनलमा बेल्जियमले देखाइदियो । बेल्जियमले यसपालिको उपाधि होडमा सबभन्दा बलियो मानिएको ब्राजिल र उसका स्टार खेलाडी नेयमरको साख झारिदिएको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा कुनै पनि उपाधि नजितेको भएर पनि बेल्जियम कुशल खेलाडीहरूको उपस्थितिमा भने बलियो टिम थियो । उसले सेमिफाइनलमा फ्रान्स विरुद्ध निराश भएर पनि फुटबलको जन्मदाता इङल्यान्डलाई हराएर अहिलेसम्मकै सबभन्दा ठूलो उपलब्धिको रूपमा कास्यपदक हात पार्‍यो ।

युवा खेलाडीले भरिएको इङल्यान्ड पनि अन्तिम चारसम्म पुग्ने अनुमान गरिएको थिएन, नत क्रोएसियाले फाइनल खेल्ने भविष्यवाणी गरिएको थियो । तर फ्रान्सेली प्रशिक्षक डिडियर डेसच्याम्पले भनेजस्तै क्रोएसिया कागजी रूपमा मात्र सानो टिम थियो । किनभने पूर्वी युरोपको यो टिमसँग रियल म्याड्रिड, बार्सिलोना, युभेन्ट्स, लिभरपुल, इन्टरमिलान, एसी मिलान लगायत ठूला क्लबहरूमा खेलिरहेका खेलाडी थिए । ल्युका मोडरिच प्रेरित टिमले लुजनिकी रंगशालामा ७८ हजार दर्शकसामु फाइनलमा लोभलाग्दो खेल पस्किएर फुटबलप्रेमीको मन जित्यो, उपाधि भने फ्रान्सले कब्जा गर्‍यो ।

हरेक तहमा उत्कृष्ट खेलाडीहरूको सम्मिश्रण भएकोले फ्रान्स दोस्रोपल्ट विश्वकप च्याम्पियन बन्ने धेरैले अनुमान गरिसकेका थिए । तर फाइनलमा उसको प्रदर्शन त्यति फितलो भने अपेक्षा विपरीत थियो । उसका १९ वर्षीय फरवार्ड किलियन एम्बाप्पे नयाँ पेलेका रूपमा उदाए । २० वर्षपछि विश्व विजेता बनेको खुसियाली फ्रान्सेलीहरूले यसरी मनाए कि प्रहरीले गोली चलाउनुपर्ने अवस्था आयो । क्रोएसिया र बेल्जियमले ऐतिहासिक उपलब्धिमा खेलाडीलाई लाखौंले स्वागत गरेका थिए ।

फाइनल खेल टेलिभिजनमा ९० करोड बढीले हेरेको फिफाले जनाएको छ । आयोजक ११ सहरमा बनाएको फ्यन फेस्टका ठूला स्क्रिनमा १ महिनासम्म खेल हेर्नेको संख्यामात्रै ७७ लाख थियो । यसले फुटबलको लोकप्रियता देखाउँछ । लाखौं खर्च गरेर ४ सय बढी नेपालीले रूसको यात्रा गरे । आयोजक रूसको अन्तिम ८ यात्रा, क्रोएसियाको ऐतिहासिक फाइनल र साना टिमहरूको जुझारु खेलले यसपालिको विश्वकपलाई अझै रोमाञ्चक बनाइदियो । भिडियो असिस्टेन्ट रेफ्री (भार) को प्रयोगले रेफ्रीको दोषलाई कम गरिदियो । फिफाका अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले पनि अहिलेसम्मकै सबभन्दा राम्रो विश्वकपको रूपमा रूस संस्करणलाई घोषणा गरिदिए ।

फ्रेन्च स्टाइल
डिडियर डेसच्याम्प फ्रान्सले घरेलु मैदानमा १९९८ मा भएको विश्वकप उपाधि जित्दा कप्तान थिए । यसपालि प्रशिक्षकका रूपमा उनले ट्रफी उचाले । खेलाडी र प्रशिक्षकका रूपमा विश्वकप जित्ने उनी तेस्रा व्यक्ति हुन् । विश्वकपमा हरेक खेलपछि पत्रकार सम्मेलन हुन्छ । यसमा प्रशिक्षकको अनिवार्य उपस्थिति हुन्छ भने कुनै बेला खेलाडीलाई पनि बोलाइन्छ । लुजनिकीमा उपाधि जितेपछि डेसच्याम्प पत्रकार सम्मेलनमा बोल्ने तयारी गरिरहेका थिए । एक हुल खेलाडी हलभित्र प्रवेश गरेर उनलाई उचाल्दै च्याम्पियन गीत गाउन थाले । पउल पोग्बा, एन्टोइन ग्रिजमन, ओलिभर जिरोउ, एम्बाप्पे, उम्टिटी लगायत टिमका आधाजसो खेलाडीले टेबलमा राखिएका पानीलाई हलभरि छरे । सजाइएका बल उडाइदिए । सिसाकै फ्रेममा चढेर पनि पोग्बाले नाच्न भ्याए ।

पत्रकार सम्मेलनमा मोबाइलले फोटो, भिडियो खिच्न मनाही थियो । तर पोग्बा शैलीको हर्षोल्लासको भिडियो कैद गर्न भने पाइएको थियो । दुईपल्ट गरी ४ मिनेटसम्म चलेको यस्तो खुसियालीमा खेलाडी सारै उच्छृङखल देखिएका थिए । प्रशिक्षक डेसच्याम्पले भने पनि, ‘यी खेलाडीहरू युवा छन् । १९ वर्षमै विश्व विजेता भएका छन् । आज यिनीहरूले के मात्रै गर्ने हुन्, मलाई थाहा छैन ।’ खेलाडी हर्षले उन्माद नहोउन् पनि कसरी ? ८८ वर्षको इतिहासमा बल्ल त दोस्रोपल्ट फ्रान्स च्याम्पियन भएको छ ।

फाइनल जितेपछि आलोचकलाई इंगित गर्दै मुख बन्द गर्न हातले संकेत गरेका पोग्बाले हलभित्र भने भलाद्मीपन देखाए । म्यानचेस्टर युनाइटेडका यी मिडफिल्डरले माफी माग्दै टेबल पुछिदिए, फाइल मिलाइदिए, नाच्दा कुल्चिएको सिसाको फ्रेमलाई पनि मजाले नियालेर सफा गरिदिए । केही मजाक पनि गरे । पत्रकार सम्मेलनमा यस्तो दृश्य दुर्लभै हुन्छ । कारण खुसियाली मनाउने उत्तेजक शैली प्राय: ड्रेसिङ रुममा हुन्छ, जहाँ पत्रकारको पहुँच हुँदैन ।

राष्ट्रपतिको रूप
भीआईपी प्यारापिटमा बसेर खेल हेरेका फ्रान्सेली राष्ट्रपछि इम्यानुएल म्याक्रोनको खुसी मनाउने शैली गज्जबकै थियो । उनी फ्रान्सले गोल गरेपछि कोट खोलेर आफ्नो सिटबाट उप्रिँmदै अघि बढेका थिए । ठिक त्यसबेला क्रोएसियाका राष्ट्रपति कोलिन्डा ग्रेभर—कितारोभिचले भने टाउकोमा हात राख्न पुगेकी थिइन् ।

म्याक्रोन, कोलिन्डा, रूसका राष्ट्रिपति भ्लादिमिर पुटिनसँगै फाइनल हेर्न गेबोन, आर्मेनिया, सुडान, मोल्दोभाका राष्ट्रप्रमुख तथा कतारी आमिर पनि लुजनिकी रंगशालामा थिए । भीआईपी स्ट्यान्डमा म्याक्रोनको खुसी मनाउने शैलीले ध्यान तानेको थियो । पुरस्कार वितरण समारोहमा भने पुटिन र कोलिन्डाले ध्यान खिचे । वर्षाबीच भएको समारोहमा पुटिन एक्लैलाई छाता ओढाइएको थियो । त्यसको चर्को आलोचना पश्चिमी मिडियाले गरे । म्याक्रोन र कोलिन्डा भने निथ्रुक्कै भिजेर पनि खेलाडीलाई बधाई दिइरहेका थिए ।

रातो—सेतो जर्सीमा उपस्थिति कोलिन्डाले प्रतियोगिताकै सर्वोत्कृष्ट खेलाडीको पुरस्कार गोल्डेन बल जितेका ल्युका मोडरिचलाई अंकमाल मात्र गरिनन्, फाइनल हारेको पीडामा आँसु पनि बगाइन् । उनले क्रोएसियाका सबै खेलाडीलाई अंकमाल गरिन् । फ्रान्सका नयाँ स्टार एम्बाप्पेलाई पनि अंकमाल गरेर बधाई दिइन् । क्रोएसियाले यो विश्वकपमा खेलेका ७ मध्ये ६ खेलमा कोलिन्डा आफै रंगाशाला पुगेकी थिइन् । ड्रेसिङ रुममै पुगेर खेलाडीलाई हौसला दिन भ्याएकी उनले ब्रसेल्समा भएको नाटो समिटको कारण इङल्यान्ड विरुद्ध भएको सेमिफाइनल मात्र गुमाएकी थिइन् । कोलिन्डाप्रति सामाजिक सञ्जालमा प्रशंसाको ओइरै लाग्यो । धेरैले ट्विट गरे, राष्ट्रपति होस् त कोलिन्डाजस्तो ।

विरोधीमाथि गरिएको जेनोसाइड आक्रमणलाई लिएर सुडानी राष्ट्रपति ओमार हसन अल अहमद अल बसिरको भने फाइनलमा अथिति बनाइएको भन्दै रूस र फिफाको पश्चिमी मिडियाले खुबै आलोचना गरे । तर ती आलोचना अनलाइनमा मात्रै देख्न पाइन्थ्यो, रूसमा कतै आभाष भएन । रूसमा मानव अधिकारको लागि कार्यरत पुसी रुटका ४ कार्यकर्ता फाइनलमा मैदानमै दौडन पुगेका थिए ।

पुटिन शासनमा मानव अधिकार हनन भइरहेको भन्दै संसारको ध्यान आकर्षित गर्न उनीहरूले केही क्षण खेल बिथोलेका थिए । प्रहरी पोसाकमा मैदान छिरेका उनीहरूलाई १५ दिनको जेल र ३ वर्षसम्म खेल मैदानमा प्रवेश निषेधको सजाय सुनाइएको छ । त्यस घटनाले रूसमा विपक्षीको आवाज दबाइएको हुनसक्ने देखाउँछ । हुन पनि सक्छ, किनभने पछिल्लो चुनावमा विपक्षी नेताहरूले खर्च कसरी संकलन गर्छन् भनी बाहिरी सहयोगलाई सरकारी टेलिभिजनमा रिपोर्ट नै बनाइएको रहेछ ।

भ्रमको खेती
ओलम्पिक र विश्वकप जस्ता ठूला खेल महोत्सव आफ्नो समृद्धि देखाउन चाहने देशहरूले आयोजना गर्ने चलन छ । आयोजनाका लागि पैसाको खोलो बगाउन पनि तयार हुन्छन् । विश्वकप आयोजनामा रूसले १४ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी गर्‍यो । बेलायतलाई पन्छाएर ८ वर्षअघि आयोजना गर्ने अधिकार रूसलाई फिफाले दिएको निर्णयप्रति अझै प्रश्न तेस्र्याइन्छ । तर रूसले वास्तवमै सफल आयोजना गरेर संसारलाई देखाइदियो ।

विश्वकै महाशक्तिको लडाइँमा अमेरिकी अलायन्सलाई टक्कर दिने पहिलादेखिकै देश रूस हो । युरोपमा ८० प्रतिशत ग्यास सप्लाइ रूसले गर्छ । त्यसैले उसलाई युरोपेली देशहरूले भने हेप्ने हिम्मत गर्दैनन् । तर सन् २०१४ मा युक्रेनको एक भाग क्रिमिया कब्जा गरेपछि रूसमाथि ईयू र अमेरिकी अलायन्सले नाकाबन्दी लगाएको छ, जुन अहिलेसम्म कायमै छ ।

‘क्रिमिया युद्धपछि व्यापार व्यवसाय चौपट भएको छ,’ मस्कोमा अनलाइन व्यवसाय गरिरहेका नेपाली गणेश रामदामले भने, ‘पहिला रसियनहरू मनग्गे खर्च गर्थे । चाहेको सामान किनिहाल्थे । तर क्रिमिया युद्धपछि थोरै खर्च गर्न पनि धेरै सोच्ने भएका छन् । अति आवश्यक सामग्री मात्र खरिद गर्छन् ।’ २६ वर्षदेखि रूसमा रहेका उनी ७५ प्रतिशतसम्म व्यापार घटेको बताउँछन् ।

५ वर्षअघि रुबल (रसियन मुद्रा) को मूल्य प्रतिअमेरिकी डलर २३ थियो, अहिले ६३ पुगेको छ । त्यसैको प्रभाव बजारमा परेको हुनसक्छ । ‘विदेशबाट सामान ल्याएर गरिने व्यवसायमा ठूलो गिरावट आएको छ । स्थानीय उत्पादनको बजार भने बढिरहेको छ,’ मस्कोका अर्का नेपाली व्यवसायी गोविन्द आचार्यले भने । रूसमा ठूला नेपाली व्यवसायी रहेका उपेन्द्र महतो, जीवा लामिछाने पनि यहाँबाट बाहिरिइसकेका छन् । अरूको अवस्था पनि नेपाल फर्किन हतार भए जस्तै देखियो ।

क्रिमिया कब्जा गरेपछि रूसको पर्यटन व्यवसाय खस्किएको थियो । जताततै नकारात्मक समाचारमात्र आइरहेको थियो । विश्वकपपछि भने अनुमान गरेभन्दा फरक रूस रहेको भन्दै बीबीसीले एउटा लेख प्रकाशित गरेको छ । पश्चिमी मिडियाले रसियन भन्ने बित्तिकै लुटपाट, ठगी, विदेशीलाई शंकालु दृष्टिले मात्र हेर्ने र एकदमै असहयोगी चित्रण मस्तिष्कमा बसाइदिएको थियो । तर १७ दिने रूस बसाइको अनुभव ठ्याक्कै उल्टो रह्यो ।

मस्को बाहिर १८ घन्टाको रेल यात्रामा सामरा पुगेँ । काजान र सेन्ट पिटर्सबर्ग पनि डुलेँ । तर रातभरि एक्लै डुल्दा पनि कहीं कतै समस्या भोग्नु परेन । धेरै ठाउँ गुगल म्यापले काम गर्‍यो । स्वयम्सेवक प्राय: सबैले अंग्रेजी बोल्थे । स्थानीयको भाषा नबुझे पनि गुगल ट्रान्सलेसन उपयोगी बन्यो । ट्याक्सी, मेट्रोको लागि एप काफी भयो । कहीं कतै बाटो बिराउँदा वा ट्याक्सीको खोजी गर्दा स्थानीयले ४० मिनेटसम्म लगाएर व्यवस्था गरिदिए । यसरी सहयोग गर्ने मैले कल्पना पनि गरेको थिइन, नेपालमा सुनेको–देखेको पनि थिइन । अपराधको एउटा खबर पनि आएन । विश्वकपको अवसरमा रूस पुगेका १० लाख पर्यटकको अनुभव यस्तै हुनुपर्छ ।

१ महिना अघिसम्म सुनेको थिएँ, रसियनहरू अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन्, बोल्न चाहँदैनन् । विदेशी भनेपछि हेर्न पनि चाहँदैनन् । सारै असहयोगी हुन्छन् । विश्वकप यात्रामा मेरा ती सबै भ्रम तोडिए । बीबीसी, सीएनएन, न्युयोर्क टाइम्स, टाइम लगायत विश्वकै चर्चित मिडियाका समाचार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘फेक न्युज’ भन्ने गरेका छन् । रूसबारे उनीहरूका समाचार वास्तवमै नक्कली समाचार हो भन्ने महसुस भयो ।

च्याम्पियन प्रशिक्षक डिडियर डेसच्याम्पले पनि २१ औं संस्करणको आयोजनाको खुलेरै प्रशंसा गरे। ‘होटल राम्रो। मैदान राम्रो। रंगशाला राम्रो। मानिसहरूको व्यवहार राम्रो। त्यसैले रुसको बसाइ धेरै राम्रो भयो। अझ राम्रो त हामी च्याम्पियन नै भयौं,’ पत्रकार सम्मेलनमा उनले भने। इंग्ल्यान्डका डिफेन्डर एस्ले योङले पनि आयोजकको खुलेरै प्रशंसा गरे। ‘जे जस्तो सुनेको थिएँ यहाँ (रुस) आएपछि विल्कुलै फरक पाएँ। सबै कुरा राम्रो लाग्यो। व्यवस्थापन धेरै राम्रो। एकदमै खुशी छौं,’ उनले भने।

सात महिना अत्याधिक चिसो हुने राजधानीमा अनुहार हेर्दै रिसाए जस्तो देखिन्छ । कामको व्यस्तताले होला, मस्कोका धेरै रसियनको अनुहार रिसाए जस्तो देखिएको थियो । त्यसैकारण मस्को मन नपरेको काजानकी स्थानीय लियाले बताइन् ।

मस्को बाहिर भने हँसिलो मुहार देखिन्छन् । ‘रसियन भनेपछि बाहिरका सबै मिडियाले नराम्रो खबरमात्रै दिन्छन् । हाम्रोमा राम्रा कुरा धेरै छन् । त्यसलाई भने स्थान दिइँदैन । त्यसैले हामीलाई युरोपका अरू देश र अमेरिका मन पर्दैन,’ कानुन व्यवसायी लियाले भनिन्, ‘विश्वकपमा धेरै विदेशी आए । अब रूसबारे छरिएको भ्रम तोडिएला भन्ने लागेको छ ।’ मस्कोमा व्यवसाय गरिरहेका गैरआवासीय नेपाली संघ रूसका अध्यक्ष रामेश्वर गौतम भन्छन्, ‘सोभियत संघ विघटनपछि सुरु भएको समस्या केही वर्ष अघिसम्म कायमै थियो । ५ वर्षयता भने निकै परिवर्तन पाएका छौं । शान्ति छ । कतै लुटिएला, मारिएला भन्ने छैन । रातको १/२ बजे पनि कुनै युवती एक्लै सडकमा हिँड्नु यहाँ सामान्य हो ।’

एक तथ्यांक अनुसार सन् २०१३ मा ३ करोड ३० लाख पर्यटक रूस पुगेका थिए । त्यो क्रिमिया युद्ध अघि थियो । त्यसयता स्वात्तै घटेको छ । सन् २०१७ मा २ करोड १० लाखले रूसको भ्रमण गरेका थिए । विश्वकपको कारण यसमा तत्काल १५ प्रतिशत वृद्धि हुने रूसी सरकारले अपेक्षा गरेको छ । फ्यान आईडी भएकाहरूलाई २०१८ मा भिसा नलाग्ने पुटिनको घोषणाले पनि त्यसलाई सहयोग पुर्‍याउनेछ ।

अमेरिका यसपालि विश्वकपको छनोटमै असफल भयो । रूस जानुपर्ने भएकाले अमेरिकी टिम छनोट हुन नचाहेको हल्ला पनि आयो । तर ८८ हजार अमेरिकी फ्यान आईडी लिएर रूस पुगेका थिए । इङल्यान्डसहित धेरै युरोपेली दर्शक पनि सुरुमा रंगशालामा थोरै देखिन्थे । प्रतियोगिता अघि बढ्दै जांँदा लन्डनबाट दर्शक विमानै चार्टर गरेर ओइरिएका थिए ।

क्रोएसिया विरुद्ध फ्रान्सको फाइनल अघि लुजनिकी रंगशालामा ७८ हजार दर्शकलाई नचाउने अमेरिकी गायक विल स्मिथ र निकी जाम थिए । उनीहरूलाई एरा इस्त्रेफी र एइदा गेरिफुलिनाले साथ दिएका थिए । फाइनलमा मात्र होइन, हरेक खेलमा रंगशालाको माहोल कुनै म्युजिक पार्टीकै जस्तो हुन्थ्यो । चर्चित डिजेहरूले खेलको ३ घन्टा अघिदेखि आफ्नो संगीत कला देखाइरहेका हुन्थे । विश्वकपबाट खुलेको रूसको अर्को पाटोलाई पुटिन सत्ता अब कायमै राख्न चाहन्छ ।

ट्वीटर @rghising

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७५ ०७:४३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अधिकारकर्मीको हेराइ

राज्यले गरेको दमनबारे बोल्नेहरू मधेसमा भएका गैरन्यायिक हत्यामा पहाडी बनिदिन्छन्, दलितमाथि दलनमा सवर्ण पल्टिदिन्छन् ।
रक्षाराम हरिजन

काठमाडौँ — मानव अधिकारलाई अनेक चस्मा लगाएर हेर्ने गरिन्छ । सवर्णका लागि एउटा मानव अधिकार, महिला, मधेसी, जनजाति, दलित लगायतका लागि अर्कै मानव अधिकार ! मधेस आन्दोलनमा भएको हत्या लगायतका घटनालाई समेत मानव अधिकारकर्मीले अलग–अलग दृष्टिकोणले हेर्ने गरेको पाइन्छ ।

एक मानव अधिकार गोष्ठीमा प्रा. युवराज संग्रौलाले भनेका थिए, ‘मधेस आन्दोलनमा बल प्रयोग जायज थियो । प्रहरीले घुँडामा कसरी ताकेर हान्ने ? तल–माथि त भइहाल्छ ।’ के प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी घँुडा र टाउको पनि छुट्याउने दक्षता नभएको संयन्त्र हो ? ह्युमन राइट्स वाच र एमनेस्टी इन्टरनेसनलले आन्दोलनमा अत्यधिक बल प्रयोग गरेको गलत प्रतिवदेन सार्वजनिक गरी राष्ट्रियतामाथि आघात पारेको संग्रौलाको जिकिर थियो । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका सदस्य सुदिप पाठकले आयोगकै प्रतिवेदनको प्रतिकूल हुनेगरी भारदहमा प्रहरीले कानुनसम्मत बल प्रयोग गरेको दाबी गरे । कौसीमा बसेका दिलिप साह र घरमा रहेकी चार वर्षीया चन्दन पटेलमाथि गोली हान्नु कसरी कानुनसम्मत बल प्रयोग थियो ?

आयोगको निष्पक्षतामा शंका
सप्तरीको मलेठमा २०७३ फागुन २३ गते सुरक्षाकर्मीको गोलीबाट पाँच सर्वसाधारणको हत्या भयो । थुपै्र व्यक्ति घाइते भए । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले चार महिनापछि त्यस घटना सम्बन्धमा प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्‍यो । तर आयोगको निष्पक्षता, कार्यक्षमता तथा प्रभावकारितामै प्रश्न उठ्नेगरी प्रतिवेदन आयो । प्रतिवेदनमा सुरक्षा फौजको गोलीबाट पाँचजना मारिएको, सुरक्षा फौजले घातक गोली चलाउँदा अँगाल्नुपर्ने प्रक्रिया पालना नगरेको, जथाभावी गोली चलाएको तथा नियन्त्रणमा लिइएको व्यक्तिलाई समेत गोली हानेको तथा कुटपिट गरेको तथ्य छ । तर निष्कर्षमा भने अत्यधिक बल प्रयोग भन्न नमिल्ने तर्क छ । यसरी तथ्य र निष्कर्ष फरक कसरी आउँछ ?

बल प्रयोगको तर्क
ह्युमन राइट्स् वाचको अध्ययन प्रतिवेदनले ‘प्रदर्शनकारी र रमितेमाथि प्रहरीले गरेको बलको असमानुपातिक प्रयोग तथा गैरन्यायिक हत्या लगायतका अनेक गम्भीर अपराधका पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध रहेको’ भन्दै विवेकहीन ढंगले र ठूलो मात्रामा शक्ति प्रयोग तुरुन्तै बन्द गर्न सरकार र सुरक्षाकर्मीलाई आग्रह गरेको थियो ।

एसियन ह्युमन राइट्स कमिसनले प्रतिवेदनमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलले प्रदर्शनकारीको ढुंगा हान्ने वा यस्तै प्रकारका सामान्य हिंसाविरुद्ध आवश्यकताभन्दा अधिक र विषम शक्ति प्रयोग गरेको निष्कर्ष निकालेको थियो । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले आन्दोलनका क्रममा ४९ जनाको जीवनको अधिकार समाप्त भएको र कम्तीमा पनि ७ सय २९ जना नागरिक घाइते भएको विषयलाई सरकारी नजरले हेर्न खोजेको छ । सुरक्षाकर्मीबाट अधिक बल प्रयोग भएको देखाइए पनि प्रतिवेदनमा आन्दोलनकारीबाट प्रयोग भएका हतियारबाट पनि समान प्रकृतिका घटना र क्षति भएको तर्क छ ।

किन हुँदैन हत्याको अनुसन्धान ?
मधेस आन्दोलनको क्रममा २०७२ भदौ २९ गते रूपन्देहीको बेथरी हाटबजारमा प्रहरीको गोलीबाट चार वर्षीय चन्दन पटेल मारिएका थिए । उनको मृत्युबारे अनुसन्धान गर्न मृतकका बुबाले दिएको जाहेरी प्रहरीले दर्ता गरेको थिएन । त्यसपछि उनी अदालत पुगे । पुनरावेदन अदालत बुटवलले जाहेरी दर्ता गरी हत्याको अनुसन्धान गर्न सरकार र प्रहरीको नाममा २०७३ भदौ १ गते परमादेश जारी गर्‍यो । तर राज्यबाट जाहेरी दर्ता भएको छैन ।

त्यही प्रकृतिका पाँचभन्दा बढी घटनामा पुनरावेदन तथा सर्वाेच्च अदालतले जाहेरी दर्ता गरी अनुसन्धान तहकिकात गर्न परमादेश जारी गरेको छ । तर राज्यका तर्फबाट अनुसन्धान गर्ने दायित्व बोकेका निकाय जाहेरी दर्ता गर्न तयार छैनन् । उनीहरूले अदालतको आदेशलाई समेत टेरपुच्छर लगाएका छैनन् । यो अदालतकै अपहेलना हो ।

चाहे शंकास्पद मृत्यु वा हत्या होस् वा प्रहरीको अत्यधिक बल प्रयोगबाट मारिएको होस्, ती घटनाको निष्पक्ष अनुसन्धान नहुँदा पीडित परिवारले न्याय पाउन सक्दैन । दण्डहीनता बढ्छ । अदालतले अनुसन्धानका लागि आदेश दिँदासमेत जाहेरी दर्ता नगरिनु कानुनी शासनको उपहास हो । तसर्थ राज्यले शंकास्पद मृत्युबारे बेवास्ता गर्नु हुँदैन, सत्य–तथ्य खोज्नुपर्छ । यस्ता घटनामा अनुसन्धान नगरी कानुनी राज्यको स्थापनामा अवरोध खडा गर्दा राज्यप्रति अनास्था उब्जिन्छ । नागरिकले कानुनी शासनको अनुभूति गर्न राज्य जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

तराईमा गैरन्यायिक हत्याको शृंखला नौलो होइन । ‘तराईमा निरन्तर गैरन्यायिक हत्या’ प्रतिवेदनमा २०६७ पुसको मध्यदेखि २०७० भदौ मध्यसम्म छानबिन गरिएका १२ घटनामध्ये १० जना भिडन्तमा मारिएको प्रहरीको दाबी थियो । तर राज्यपक्षले ती बाह्रैवटा गैरन्यायिक हत्याका घटनाबारे कुनै जानकारी सार्वजनिक रूपमा दिएको छैन । मानव अधिकारकर्मी र पत्रकारले पीडित परिवारबाट त्यस्ता घटनाबारे जानकारी पाएको देखिन्छ ।

विरोधाभाषपूर्ण हेराइ
मधेस आन्दोलनका घटना छानबिन गर्न बनेको लाल आयोगले सरकारलाई प्रतिवेदन बुझाएको ७ महिना बितिसक्यो । लाल आयोगले ३ हजार २ सय ६४ उजुरीमा आधारित ७ सय ९ पृष्ठको प्रतिवेदन मंसिर २८ गते शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको सरकारलाई बुझाएको थियो । उक्त प्रतिवेदन सार्वजनिक नगरेसम्म राज्य, मानव अधिकारकर्मी र विभिन्न संस्थाको बुझाइमा मतैक्यता आउन सक्दैन । आफूलाई मानव अधिकारवादी मान्ने संस्था र व्यक्तिहरूकै हेराइ, भनाइ र गराइमा पनि एकरूपता देखिँदैन । लामो समयदेखि राज्यको दमनको सिकार हुँदै आएका अल्पसंख्यक समुदायले बेहोरेको प्रणालीगत भेदभाव र हिंसाबारे उनीहरूका हेराइ, भनाइ र गराइमा भिन्नता टिठलाग्दो छ ।

सधैंजसो राज्यले गरेको दमन र दण्डहीनताबारे बोल्नेहरू मधेसमा भएका गैरन्यायिक हत्यामा पहाडी बनिदिन्छन्, दलितमाथि दलनमा चाहिँ सवर्ण पल्टिदिन्छन् । राज्यकै भाषामा वकालत गर्ने अधिकारकर्मीहरूले आफैं स्थलगत अध्ययन गरेको थाहा छैन । संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई बाँच्न पाउने अधिकारको सुनिश्चित गरेको अवस्थामा हत्यालाई अनेक निहँु र तर्कका साथ जायज भन्न मिल्दैन ।

मानव अधिकारको विश्वव्यापी मान्यता बोकेका मानव अधिकारकर्मी विभिन्न श्रेणीमा विभाजित हुनु दुर्भाग्यपूर्ण हो । संकुुचित, पूर्वाग्रही र श्रेणीबद्ध व्याख्या मानव अधिकारको मापदण्डभित्र पर्दैन । यसले त मानवलाई उँचनीचमा श्रेणीबद्ध गर्ने वर्णव्यवस्थालाई नै नयाँ रूपरंगमा निरन्तरता दिन्छ । मधेस र अन्य अल्पसंख्यकलाई अनेक होच्याउने ढंगले नामकरण गर्ने, त्यसको आधारमा दलनसँगै विभेद गर्ने राज्यको व्यवहारलाई नै बलियो बनाउँछ । राज्यका निकायले मात्रै होइन, मानव अधिकारकर्मी र नागरिक समाजले पनि नागरिक–नागरिकबीच विभेद र विभाजन नगरिकन हेर्ने कि ? सबै नागरिकलाई समान मानव ठान्दै उनीहरूमाथि जारी दलन, उत्पीडन र हिंसाविरुद्ध उभिने कि ?

हरिजन थर्ड एलायन्सका सञ्चार संयोजक हुन् ।
raksharamh@gmail.com

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७५ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT